Кіріспе

Иерусалим қаласының атаулары – қаланың тарихтағы әр түрлі аттары мен әр тілдегі сөздердің шығу тегі. Яһуди Мидраштарында «Иерусалимнің 70 аты бар» делінеді. Яһуди діни кітаптарында Иерусалимнің 72 түрлі еврей аты тізімделген. Бүгінде Иерусалим Йерушалайим және Әл-Құдс (اَلْـقُـدْس) деп аталады. Йерушалайим – Орта қола дәуірінде жазылған ежелгі атаудың туындысы, бірақ ол халық этимологиясында, әсіресе Киелі кітаптағы грек тілінде қайта-қайта түсіндірілді, онда атаудың бірінші бөлігі ἱερός (hieros, «қасиетті») деген сөзбен байланыстырылды. Қала, әсіресе мұсылмандар арасында, Иерусалимдегі ғибадатханаға сілтеме жасай отырып, Бейт әл-Мақдис (بَـيْـت الْـمَـقْـدِس) деп те аталады, ол еврей тілінде Бейт ха-Миқдаш деп аталады.

Шәлем

Салем / Салем (שלם šālêm) деген есім Мәліксадықтың тарихында кездеседі: Салем патшасы нан мен шарап әкелді, ол ең жоғарғы Құдайдың (Ел-Элион) діни қызметшісі еді. Салим атауы Иерусалимге сілтеме жасайтыны 76-Забурдың 2-тарауында дәлелденген, онда «Салем» сөзі Иерусалимнің қамалы – «Сионмен» параллель қолданылады. Иосиф Флавий және Киелі кітаптың арамей тіліне аудармалары да осыған ұқсас пікір білдіреді. Тіл атауы транслитерациясы. LXXΣαλήμSalēmГрек (вариант) ΣόλυμαSolymaБиблиялық латыншаSalemАрабшаسـالِـمSālimИвритшеשָׁלֵםŠālēm Шалем – канандықтардың кешкі кез, күн бату және күннің аяқталуы құдайы, сондай-ақ Шалим деп те аталады. Көптеген ғалымдар оның есімінің Иерусалим қаласының атында сақталғанына сенімді. Кейбір ғалымдар Иерусалим атауы Уру + Шалем сөздерінен туындағандығын айтады, яғни «Шалемнің негізі», «Шалем құрған қала» немесе «Шалем қаласы» деген мағынаны білдіреді, ал Шалем Ел-Элионнан бұрын осы жердің қала құдайы болған.

Сион

Сион тауы (Хар-Цийон) бастапқыда ебустіктердің бекінісі орналасқан төбенің аты болған, бірақ кейін бұл атау бекіністің солтүстігіндегі Храм тауына да қолданыла бастады, ол Мория тауы деп те белгілі, сондай-ақ "Сион қызы" (яғни, Сион тауының өсіндісі) деп те аталуы мүмкін. Екінші храм дәуірінен бастап, бұл атау қабырғалы қаланың оңтүстік-батысындағы төбеге де берілді. Осы төбе бүгінге дейін Сион тауы деп аталады. Бабыл тұтқындығы (б.з.д. VI ғасыр) тұрғысынан қарағанда, Сион – Иерусалим қаласының толық синонимі ретінде қолданыла бастады.

Орта парсы тілі

"Шахнаме" бойынша, ежелгі ирандықтар Иерусалимді атау үшін "Кандеж Хукхт" کَـنْـگ دِژ هُـوْخْـت немесе "Дежканг Хукхт" دِژ کَـنْـگ هُـوْخْـت қолданған. "Канг Диз Хукст" "қасиетті сарай" деген мағынаны білдіреді және "Захак" пен "Ферейдунның" патшалығының астанасы болған. Атаудың тағы бір түрі – Канг е Дожхухт (Дожхухт Канг), ол "Шахнамеде" кездеседі. Бұл "[нашарланған] Канг" дегенді білдіреді.

Грек-рим

Aelia Capitolina – екінші храм қиратылғаннан кейін, 2 ғасырда Иерусалимге римдіктер берген атау. Бұл атау Адрианның Элия әулетіне және храмның орнына салынған Юпитер храмына сілтеме жасайды. Кейінгі рим дәуірінде қала қазіргі Иерусалимнің Ескі қаласы деп белгілі аумаққа дейін кеңейді. Осы кезеңде халық саны бірнеше жүз мыңға жетті, мұндай көрсеткіштер тек қазіргі қалада 1960 жылдары қайта тіркелді. Осы атаудан Тибериялық еврей тілінде אֵילִיָּה קַפִּיטוֹלִינָה ʼÊliyyāh Qappîṭôlînāh шықты. Римдік атау орта ғасырларда إِيْـلْـيَـاء түрінде қабылданды және кейбір хадистерде (Бухари 1:6, 4:191; Муватта 20:26) Байт-ул-Мақдис сияқты қолданылған.

Ым тілдері

Израильдің ым тілінде қол қойған еврейлер мен арабтар әртүрлі белгілер қолданады: еврейлер Батыс қабырғасын өпкендей қимыл жасайды, ал арабтар Масжид Аль-Аксаның (яғни Құба тәңірі) пішінін көрсетуге ым жасайды.