Кіріспе

Тыныш белгі (,) – тыныш белгісі.

Үтір – әр түрлі тілдерде әртүрлі нұсқада кездесетін тыныш белгі. Көптеген шрифттерде апостроф немесе жалғыз жабық тырнақша белгісімен бірдей пішінде болады, бірақ мәтіннің негізгі сызығында орналасуымен олардан ерекшеленеді. Кейбір шрифттерде ол кішкентай, сәл қисық немесе түзу, бірақ вертикальден еңкейген сызық түрінде бейнеленеді. Ал басқа шрифттер оны негізгі сызықтағы толтырылған миниатюралық фигура сияқты көрсетеді. Үтір көптеген жағдайларда және тілдерде қолданылады, негізінен сөйлемнің бөліктерін, мысалы, бағынышты сөйлемдерді және тізімдегі элементтерді бөлу үшін, әсіресе тізімде үш немесе одан көп элемент болғанда. "Үтір" сөзі грек тіліндегі "κόμμα" сөзінен шыққан, ол бастапқыда "кесілген бөлік", ал грамматикада – "қысқа сөйлем" деген мағынаны білдірген. Үтір пішіндес белгі бірнеше жазу жүйесінде диакритикалық белгі ретінде қолданылады және "седиль" белгісінен ерекшеленеді. Византиялық және ежелгі грек тілінің қазіргі көшірмелерінде "қатаң" және "жұмсақ тыныс" (ἁ, ἀ) әріптің үстінде пайда болады. Латвия, Румыния және Ливон тілдерінде үтірлі диакритика әріптің астында қолданылады. Сөйлеу тілінде, қалыпты ереже бойынша, үтірдің функциясын үзіліс атқарады. Осы мақалада, графеманы (жазуды) және /x/ фонеманы (дыбысты) білдіреді.

Тарих

Пунктуацияның дамуы әліпбиге қарағанда әлдеқайда кешіді. Б.з.д. III ғасырында Византиялық Аристофан әртүрлі деңгейдегі жеке нүктелер жүйесін (théseis) ойлап тапты, ол өлең жолдарын бөліп, мәтінді оқығанда әрбір бөлігін аяқтау үшін қажетті тыныс мөлшерін көрсететін. Әртүрлі ұзындықтар сызықтың төменгі, ортаңғы немесе жоғарғы бөлігіндегі нүкте арқылы белгіленді. Ұзын емес мәтін үшін нүкте түріндегі комма ортаңғы деңгейге қойылды. Бұл – үтір ұғымының бастауы, бірақ бұл атау бөліп тұрған сөйлем емес, нақты белгіге қатысты қолданыла бастады. Бүгінгі күні қолданылатын белгі 13-17 ғасырларда үзілісті көрсету үшін пайдаланған диагональдық сызық – "virgula suspensiva" белгісінен таратылған. Ал қазіргі заманғы үтірді алғаш рет Альдус Мануций қолданды.

Ағылшын тіліндегі қолданыстары

Жалпы алғанда, үтір алдында тұрған сөздердің грамматикалық байланысы үтірден кейінгі сөздермен салыстырғанда әлсіз немесе толық емес екенін көрсетеді. Үтір ағылшын тілінде көптеген қызметтерді атқарады. Оның қолданылуы басқа тілдерде де, әсіресе еуропалық тілдерде шамамен ұқсас, бірақ үтірді қолдану ережелері – және олардың қатаңдығы – тілдерге қарай өзгеше болады.

Кейбір етістіктер

Үтір әрқашан сөйлемнің басында белгілі бір сөздерді бөліп көрсету үшін қолданылады, оның ішінде: бірақ, шындығында, демек, әйтсе де, сонымен қатар, одан әрі және әлі де. Сондықтан, осы сөйлемде үтір қою орынды болар еді. Дегенмен, мен оны қолданбаймын. Егер осы сөздер сөйлемнің ортасында келсе, олардың алды мен артынан үтір қойылады. Мысалы, төмендегі екі мысалдың екіншісінде, егер екі сөйлемді нүктелі үтір бөліп тұрса және екінші сөйлем сөзбен басталса, онда бұл сөздің алдында нүктелі үтір, артынан үтір қойылады. Осы сөйлемде, сонымен қатар, үтірлер де қажет болар еді. Бұл сөйлем аздап ерекше; алайда, үтір де қажет. Белгілі бір сөздерді бөліп көрсету үшін үтірлерді қолдану міндетті емес, оның ішінде: содан кейін, олай болса, әйтсе де, орнына және де (яғни, сондай-ақ). Осымен осы ережені аяқтадық. Немесе осымен осы ережені аяқтадық. Осы сөйлемде де үтір қою орынды болар еді. Немесе осы сөйлемде де үтір қою орынды.

Сифаттардың арасында

Үтір бір-біріне үйлесімді сипаттағыштарды (яғни, келесі зат есімді тікелей және тең дәрежеде сипаттайтын сипаттағыштарды) бөліп көрсету үшін қолданылады. Егер олардың орналасу реті ауыстырылса немесе араларына «және» сөзі қойылса мағынасы өзгермесе, онда сипаттағыштар үйлесімді деп есептеледі. Мысалы: жалықтыратын, бірақ сүйкімді шағын үй. Арам, жалқау қызыл бақа жалқау қызыл бақалардың бар екенін көрсетеді (солардың бірі арам), ал арам, жалқау қызыл бақа мұндай мағынаны білдірмейді.

Санақ бағасынан бұрын

Кейбір жазушылар сөйлеу немесе жазу етістігінің грамматикалық толықтауыштары болып табылатын цитаталардың алдына үтір қояды, мысалы: Кершнер мырза былай деді: "Үтірді қалай қолдануды білуіңіз керек". Нақтылама сөзге қолдау ретінде келтірілген цитаталардың алдына көбінесе үтірдің орнына екі нүкте қойылады. Ал кейбір жазушылар цитаталардың алдына, қажет болмаса, үтір қоймайды. Осылайша, олар Кершнер мырзаның "Үтірді қалай қолдануды білуіңіз керек" деген сөзін былай жазады.

Күн ай жыл

Күн айдың алдында келгенде, ай атауы күндік санды және жылды бөліп тұрады, сондықтан оларды бөлу үшін үтірлердің қажеті жоқ: "Александрияға жасалған шабуыл 19 желтоқсан 1941 жылы жүзеге асырылды".

Математикадан

Табиғи тілдердегідей, үтірлер тізімдегі бірнеше математикалық объектілердің арасын ажырату үшін жиі қолданылады (мысалы, ). Үтірлер тензордың үтірлі туындысын көрсету үшін де пайдаланылады.

Сан бойынша

Үлкен сандарды оң жақтан сол жаққа қарай көрсетуде ағылшын тіліндегі мәтіндер әдетте ондық белгісінен бұрынғы үш цифрдың әр тобын бөлу үшін үтірлерді пайдаланады. Бұл көбінесе алты немесе одан көп цифры бар сандар үшін жасалады, сондай-ақ төрт немесе бес цифры бар сандар үшін де жиі қолданылады, бірақ санның өзінің алдында емес. Дегенмен, Еуропаның көп бөлігінде, Оңтүстік Африка және Латын Америкасында нүктелер немесе бос орындар қолданылады; үтір ондық бөлгіш ретінде қолданылады, бұл ағылшын тіліндегі ондық нүктеге баламалы. Үндістанда топтар екі цифрдан тұрады, соңғы оң жақ топ үш цифрдан тұрады. Кейбір стильдерде үтір мұндай мақсаттар үшін қолданылмайды (мысалы, СИ жазу стилінде); оның орнына үш цифрдың топтарын бөлу үшін бос орын қолданылуы мүмкін.

Атаулар бойынша

Атын қайта жазу кезінде, тегін бірінші көрсету үшін үтірлер қолданылады, әсіресе тегі бойынша алфавиттік ретпен жазуда: Смит, Джон. Олар сондай-ақ есімнен кейін келетін көптеген атаулардың алдында қолданылады: Джон Смит, Ph. D.

Сонымен қатар, үтірлер патшалық есімдерден кейін олардың лауазымын көрсету үшін де қолданылуы мүмкін: Франция және Наварра королі Людовик XIII. Сол сияқты, кері ретпен берілген тізімдерде де қолданылады: шұлық, жасыл: 3 жұп; шұлық, қызыл: 2 жұп; галстук, полктік: 1.

Эллипсис

Комма сөздің немесе сөздер тобының түсірілгенін көрсету үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, мысық ақ болды; ит, қоңыр. (Бұл жерде комма «болды» деген сөзді алмастырады.)

Субъект пен предикат арасында

1785 жылы жазған «Пунктуация туралы эссе» атты еңбегінде Джозеф Робертсон ұзын сөйлемдердегі тақырып пен баяндама арасына айырма белгісі қоюды қолдады, осылайша мәнділікті арттыруға болады; алайда, қазіргі кезде мұндай қолданыс қате саналады. Қазіргі заманның жоғары талғамы ағылшын тілін жетілдіруге кедері келтірмеді. Егер біреу жасалған жақсылықты ұмытып кетсе, ол қоғамға қарсы болады.

Батыс Еуропа

Батыс Еуропа тілдері, мысалы, неміс, француз, итальян, испан және португал тілдері, ағылшын тіліндегідей бірдей үтірді пайдаланады, аралықтары да ұқсас, бірақ қолданылуы шамалы өзгеше болуы мүмкін. Мысалы, стандартты неміс тілінде бағынышты сөйлемдер әрқашан үтірмен басталады.

Грекия

vanchor|Греческий знак препинания|комма|text=Қазіргі грек тілінде сол Unicode үтірі (κόμμα) қолданылады және ол ресми түрде латын үтірі ретінде жазылады, бірақ бұрынғы гиподиастолемен – кейбір омонимдерді ажыратуға арналған икемді нүктемен – біріктірілуіне байланысты қосымша функциялары бар. Сондықтан, үтір бірқатар грек сөздерінде дыбыссыз әріп ретінде қолданылады, негізінен (, 'не нәрсе болса да') және (, 'сол') сөздерін ажыратады.

Батыс Азия

Еврей жазуы да оңнан солға қарай жазылады. Дегенмен, еврей пунктуациясында тек қана қалыпты үтір (.) бар.

Оңтүстік Азия

Тамил, телугу, каннада және малаялам сияқты дравид тілдері де еуропа тілдеріндегідей ұқсас қолданыспен және аралықпен осы түйір белгісін пайдаланады.

Есептеу

Unicode және ASCII сипаттама жүйелерінде 44 (0x2C) саны үтір таңбасына сәйкес келеді. HTML сандық таңба анықтамасы , болып табылады. Көптеген компьютер тілдерінде үтір функцияға берілетін аргументтерді, тізімдегі элементтерді бөлу және бірнеше айнымалыға бірден дерек тағайындау үшін өріс ажыратушысы ретінде қолданылады. C бағдарламалау тілінде үтір – өзінің бірінші аргументін есептейтін (оның қосымша әсерлері болуы мүмкін) және содан кейін есептелген екінші аргументінің мәнін қайтаратын оператор. Бұл циклдар мен макростарда пайдалы. Smalltalk және APL тілдерінде үтір операторы жиынтарды, оның ішінде жолдарды біріктіру үшін қолданылады. APL тілінде ол массив элементтерін тізімге қайта реттеу үшін монадтық режимде қолданылады. Prolog тілінде үтір логикалық байланысты ("және") білдіру үшін қолданылады. Үтірмен бөлінген мәндер (CSV) форматы дерекқоры мен электрондық кестелер арасында мәтіндік деректерді алмасуда кеңінен қолданылады.

Диакритикалық қолдану

Үтір румын тілінде (, ), (, ) астында диакритикалық белгі ретінде қолданылады. Кейде оның орнына кеддилла қолданылады, бірақ бұл техникалық тұрғыдан дұрыс емес. "Төмендегі үтірмен d" символы румынның (19 ғасыр) ауыспалы әліпбиінің бір бөлігі ретінде латын әріптерімен белгіленетін дыбыстарды көрсету үшін пайдаланылды, яғни немесе әріптерін білдіретін дыбыстарды, олар кириллица әрпінен ( және ) шыққан. Үтір және кеддилла әрпі – әріптің астына қойылған кішкентай жалпылама жазу түрінен (cursive) шыққан. Осы тұрғыдан алғанда, , , және әріптері /sz/, /tz/ және /dz/ дыбыстарының орнына қолданылуы мүмкін. Латвия тілінде үтір , , , және тарихи түрде , әріптерінде жұмсақтықты (палатализация) көрсету үшін қолданылады. Кішкентай әріптің төменгі қосымшасы болғандықтан, үтір 180° бұрылып, әріптің үстіне қойылады. Олардың Adobe глифтері "үтірмен әріп" деп аталса да, Unicode стандартында "кеддилламен әріп" деп аталады. Олар 1992 жылға дейін Unicode стандартына енгізілген және Unicode консорциумының саясатына сәйкес олардың атауларын өзгертуге болмайды. 1920-ші және 1930-шы жылдардың соңында Сібірде қолданылған латгалия орфографиясында үтірмен қосымша әріптер: , , , , , , , қолданылды.

Ливон тілінде, алфавиті латыш және эстон алфавиттерінің қоспасына негізделген, үтір , , , , әріптерінде латыш тіліндегідей жұмсақтықты (палатализация) көрсету үшін қолданылады, бірақ ливон тілінде және латыш тілінде жазылған бірдей жұмсақ дауыссыз дыбыстарды (plosive phonemes) білдіреді, ливон тілінде олар мен , латыш тілінде олар мен жазылады. Чех және словак тілдерінде , , және таңбаларындағы диакритикалық белгі үтірге ұқсайды, бірақ әріптің жоғары көтерілгендігіне байланысты каронның орнына қолданылады. Каронмен басқа жоғары көтерілген әріптер, мысалы, (фин рома және лакота тілдерінде қолданылады) және (Сколт сами тілінде қолданылады) әріптері өздерінің карондарын үтірге өзгерте қоймады. 16 ғасырда Гватемалада майя тілдерін жазу үшін үтірмен (және ) қосатын куатрилло әрпі қолданылған.