Тіл мен ойдың өзара әсері: Сапыр-Уорф гипотезасы және ойдың тілі теориялары

Кіріспе

Тілдің ойлауға әсерін зерттеу

Тілдің ойлауға әсерін зерттеу және керісінше, түрлі салаларда ұзақ тарихқа ие. Осы мәселе төңірегінде екі бағыт қалыптасқан. Бір бағыты лингвистикадан бастау алып, Сапир-Ворф гипотезасы деп аталады. Гипотезаның күшті және әлсіз нұсқалары бар, олар тілдің ойлауға қаншалықты әсер ететінін дәлелдейді. Күшті нұсқа, тілдік детерминизм, тілсіз ой болмайды және бола алмайды деп тұжырымдайды (бұл көбінесе жолдан тартқан идея), ал әлсіз нұсқа, тілдік релятивизм, тілдің ойға белгілі бір деңгейде әсер ететінін қолдайды. Ал қарсы тұрған тарапта «ойлау тілі» теориялары (LOTH) бар, олар публиктік тілдің жеке ой үшін маңызды емес деп санайды (дегенмен, жеке ойға маңызды емес тіл енген кезде, бейімділік, баса назар, үн немесе кейінгі есте сақтауда өзгерістер болуы мүмкін). LOTH теориялары тілсіз ойлау мүмкін бе деген мәселені қарастырады, бұл тіл ойлау үшін дамыды ма деген сұрақпен байланысты. Бұл идеяларды зерттеу қиын, өйткені барлық академиялық салаларда мәдениет, ойлау және тілдің әсерін ажыратуға кедергі келтіреді. Тілдің басты мақсаты – ақпаратты жеткізу. Оны бір санадан екінші санаға ойларды беру үшін, сондай-ақ санадағы ойларды өзгерту және зерттеу үшін пайдалануға болады. Бір адамның санасына енген тілдік ақпараттар адамдардың әлем туралы біліміне, қорытындыларына және келесі мінез-құлқына терең әсер ететін жаңа ой тудырады. Сөйлеу кезінде ойға келген нәрсе бірінші болады, ал айтылған немесе жазылған тіл – одан кейін келетін көрініс. Тілдің белгілі бір шектеулері бар, сондықтан адамдар ойлағанның бәрін толыққанды жеткізе алмайды. Жазу – бұл қуатты жаңалық, себебі ол тілді қайта қарауға мүмкіндік берді, алғашқы ойды білдіруге, қарастыруға және сөзден бұрын түзетуге болатын жағдай жасады. Тілді ойлау үшін де қолдануға болады, тілсіз мүмкін емес дәлдікпен ойлауды қалыптастыруға және өзгертуге болады.

The study of how language influences thought, and vice versa, has a long history in a variety of fields. There are two bodies of thought forming around this debate. One body of thought stems from linguistics and is known as the Sapir–Whorf hypothesis. There is a strong and a weak version of the hypothesis which argue for more or less influence of language on thought. The strong version, linguistic determinism, argues that without language there is and can be no thought (a largely discredited idea), while the weak version, linguistic relativity, supports the idea that there are some influences from language on thought. And on the opposing side, there are 'language of thought' theories (LOTH) which believe that public language is inessential to private thought (though the possibility remains that private thought when infused with inessential language diverges in predilection, emphasis, tone, or subsequent recollection). LOTH theories address the debate of whether thought is possible without language which is related to the question of whether language evolved for thought. These ideas are difficult to study because it proves challenging to parse the effects of culture versus thought versus language in all academic fields. The main use of language is to convey information. It can be used to transfer thoughts from one mind, to another mind, and it can also be used to modify and explore thoughts within a mind. The bits of linguistic information that enter into one person's mind, from another, cause people to entertain a new thought with profound effects on their world knowledge, inferencing, and subsequent behavior. In the act of speaking, thought comes first, while spoken or written language is an expression that follows. There are certain limitations among language, and humans cannot express all that they think. Writing was a powerful new invention because it enabled revision of language, allowing an initial thought to be conveyed, reviewed and revised before expression. Language can also be used for thought, framing and modifying thinking with a precision that was not possible without language.

Ойлау тілі

Ой тілі теориясы ақыл-ой бейнелеуінің тілдік құрылымына негізделген сенімге сүйенеді. Ойлар – "бастағы сөйлемдер", яғни олар ақыл-ой тілінде пайда болады. Ой тілі теориясын қолдайтын екі теория бар. Психикалық амалдардың себептік синтаксистік теориясы психикалық процестердің ақыл-ой бейнелеуінің синтаксисімен анықталатын себептік процестер екенін жорамалдайды. Ақылдың ұсынылымдық теориясы ұсыныс көзқарастардың субъект пен ақыл-ой бейнелеуі арасындағы қатынас екенін жорамалдайды. Екеуі де бірлесіп, мидің қалай рационалды ойлау мен мінез-құлықты тудыратынын түсіндіреді. Бұл үш теорияның барлығы да қазіргі заманғы логикалық қорытындының дамуынан шабыт алды. Олар сондай-ақ Алан Тьюрингтің физикалық машиналарда формалды процедураларды қажет ететін себептік процестер туралы жұмысынан да шабыттанды. Ой тілі теориясы (ОТТ) мидің компьютер сияқты жұмыс істейтініне, әрқашан есептеу процесінде болатынына сенімді. Теория ақыл-ой бейнелеуінің комбинаторлық синтаксисі мен құрастырмалық семантикасы бар екенін айтады. Яғни, ақыл-ой бейнелеуі ақыл-ой тіліндегі сөйлемдер болып табылады. Алан Тьюрингтің физикалық машиналарда формалды процедураларды қажет ететін себептік процестерді іске асыру жұмысы осы сенімдерге сәйкес жасалған.

Ғылыми гипотезалар

Сапир-Ворф гипотезасы тіл білімінде ана тілінің грамматикалық құрылымы әлемді қабылдау тәсілімізге әсер етеді деп мәлімдейді. Лингвистер бұл гипотезаны көбінесе қабылдамайды, себебі ол, әсіресе күшті түрінде, лингвистикалық детерминизм ретінде, өте шектеулі тәжірибелік қолдауға ие болды. Мысалы, қытай тілі сияқты шартты сөздері жоқ тілдерді қолданушылардың гипотетикалық мәселелермен күресетінін көрсеткен зерттеу күмәнді деп танылды. Тағы бір зерттеу есте сақтау сынақтарында адамдардың ана тілінде сол түс үшін сөз болса, берілген түсті жақсырақ есте сақтайтынын көрсетті; алайда, бұл нәтижелер осы гипотезаны міндетті түрде қолдамайды. Сапир-Ворф гипотезасына қатысты басқа зерттеулерді төмендегі "зерттеулер" бөлімінен табуға болады. Ноам Чомскийдің негізін қалаған Чомскийдің тәуелсіз теориясы тілді танымның бір аспектісі ретінде қарастырады. Чомскийдің теориясы бойынша, көптеген танымдық жүйелер бар, олардың әрқайсысы ерекше қасиеттерге ие болып көрінеді. Бұл танымдық жүйелер тілдік қабілеттер сияқты танымдық мүмкіндіктердің негізін құрайды. Олардың нашарлауы – тілдің ойлауға қалай әсер ететінінің мысалы және Сапир-Ворф гипотезасын қолдауға күшті дәлел.

Бағдарлау

Тіл сонымен қатар, әртүрлі мәдениеттерден келген адамдардың кеңістікте қалай бағдарланатынына да әсер етеді. Мысалы, көптеген Австралия аборигендері, Кук Таайорре сияқты, тек қана бағыттарды білдіретін терминдерді – солтүстік, оңтүстік, шығыс және батыс – пайдаланады және кеңістікті ешқашан бақылаушыға қатысты анықтамайды. "Сол", "оң", "арт" және "алға" сияқты сөздерді қолданудың орнына, мұндай мәдениеттердегі адамдар "Саған солтүстік-шығыс аяғыңа құрт ілінген" немесе "Допты оңтүстік-оңтүстік-батысқа лақтыр" дейді. Шындығында, мұндай мәдениеттерде "сәлемдесу" орнына "Қайда барасың?" деп сұрайды, кейде тіпті "Қайдан келдің?" деп те сұрайды. Мұндай сұраққа "Солтүстік-шығысқа, орташа қашықтықта" деген сияқты бағыттық жауап беріледі. Мұндай тілді қолданудың салдарынан, сөйлеушілер үнемі кеңістікте бағдарланған болуы керек, әйтпесе дұрыс өрнектеуге шамалары жетпейді, тіпті сәлемдесуден де өте алмайды. Абсолюттік координаттарға сүйенетін тілдерді қолданушылардың навигациялық қабілеттері мен кеңістіктік білімі, салыстырмалы координаттарды қолданушыларға қарағанда жоғары. Ағылшын тілінде сөйлейтіндермен салыстырғанда, Кук Таайорре сияқты тілдерді қолданушылар бейтаныс ортада да жақсырақ бағдарлана алады және олардың тілі осыған мүмкіндік беретініне сенімді дәлелдер бар.

Түсі

Тіл түс қабылдауға әсер етуі мүмкін. Түстердің әртүрлі атаулары немесе түстердің әртүрлі тондары болғанда, балалар мен ересектер үшін оларды тану оңайырақ болады. Зерттеулер көрсеткендей, барлық тілдерде қара және ақ түстердің атаулары бар, және әр тілдегі түстердің анықталуы белгілі бір үлгіні қаперістетеді (яғни, үш түсі бар тіл қызыл түсті анықтайды, төрт түсі бар тіл жасыл немесе сары түсті анықтайды, алты түсі бар тіл көк түсті, содан кейін қоңыр, содан кейін басқа түстерді анықтайды).

Басқа ойлау бағыттары

Жалпы семантика – 1930 жылдары инженер Альфред Корзибский құрған, кейіннен С.И. Хаякава және басқалар тілді дәл және объективті етуге тырысқан ой мектебі. Ол ағылшын тіліне қатысты көптеген негізгі байқаулар жасайды, әсіресе абстракция және анықтама мәселелерін көрсетеді. Жалпы семантика теориялық және практикалық жүйе ретінде ұсынылады, оны қабылдау адам мінез-құлқын сенімді түрде саналырақ бағытқа өзгерте алады. Ол табиғи ғылымның бір саласы болып саналады және адам ми қабығының қызметін ынталандыру әдістерін қамтиды, бұл әдетте тәжірибе арқылы бағаланады. Бұл теорияда семантика тек сөздермен ғана емес, оқиғалар мен әрекеттерге берілген толық жауапты білдіреді. Оқиғаларға неврологиялық, эмоционалдық, когнитивтік, семантикалық және мінез-құлықтық реакциялар жағдайдың семантикалық жауабын анықтайды. Бұл реакцияны семантикалық жауап, бағалау реакциясы немесе жалпы жауап деп атауға болады. Сенімсіз дереккөз: date=January 2024. E prime – ағылшын тіліне ұқсас, бірақ барлық «to be» формаларынан айырылған жасалған тіл. Оның қолдаушылары догматикалық ойлау «to be» тілдік құрылымдарына сүйенеді деп санайды, сондықтан оны жою арқылы догматизмді жеңілдетуге болады. Ричард Бэндлер мен Джон Гриндер құрған нейролингвистикалық бағдарламалау тілдің «үлгілері» және басқа да факторлар ойлау мен мінез-құлыққа әсер ете алады деп мәлімдейді. Ол жалпы семантика және гипноз, әсіресе танымал терапевт Милтон Эриксоннан идеялар алады. Көптеген адамдар оны сенімді зерттеу деп санамайды және оның эмпирикалық ғылыми негізі жоқ. Сексистік емес тілді жақтаушылар, соның ішінде кейбір феминистер, ағылшын тілі әйелдерге қатысты көзқарастарды бекітеді, мысалы, «ол» және «адам» сияқты еркектерге тән терминдерді жалпылама қолдану арқылы. Көптеген авторлар, оқулықтарды жазушылар да осыдан аулақ жүреді, бұрынғы мысалдарда «ол немесе ол» немесе «олар» және «адамзат» сияқты сөздерді қолданады. Әртүрлі ықпалдау мектептері басқалардың ойын өзгерту үшін тілді белгілі бір жолдармен пайдалануды ұсынады, оның ішінде шешендік өнер, жарнама, пікірталас, сату және риторика. Ежелгі софистер энтиме мен эвфемизм сияқты көптеген сөз тіркестерін талқылап, тізімдеген. Жаңалықтарды интерпретациялау мен оларға түсініктеме беруде ықпалдау элементтерін қосу үшін қазіргі заманғы қоғамдық қатынастар термині – спин.

General semantics is a school of thought founded by engineer Alfred Korzybski in the 1930s and later popularized by S. I. Hayakawa and others, which attempted to make language more precise and objective. It makes many basic observations of the English language, particularly pointing out problems of abstraction and definition. General semantics is presented as both a theoretical and a practical system whose adoption can reliably alter human behavior in the direction of greater sanity. It is considered to be a branch of natural science and includes methods for the stimulation of the activities of the human cerebral cortex, which is generally judged by experimentation. In this theory, semantics refers to the total response to events and actions, not just the words. The neurological, emotional, cognitive, semantic, and behavioral reactions to events determines the semantic response of a situation. This reaction can be referred to as semantic response, evaluative response, or total response. Unreliable source: date=January 2024
E prime is a constructed language identical to the English language but lacking all forms of "to be". Its proponents claim that dogmatic thinking seems to rely on "to be" language constructs, and so by removing it we may discourage dogmatism. Neuro linguistic programming, founded by Richard Bandler and John Grinder, claims that language "patterns" and other things can affect thought and behavior. It takes ideas from General Semantics and hypnosis, especially that of the famous therapist Milton Erickson. Many do not consider it a credible study, and it has no empirical scientific support. Advocates of non sexist language including some feminists say that the English language perpetuates biases against women, such as using male gendered terms such as "he" and "man" as generic. Many authors including those who write textbooks now conspicuously avoid that practice, in the case of the previous examples using words like "he or she" or "they" and "human race". Various other schools of persuasion directly suggest using language in certain ways to change the minds of others, including oratory, advertising, debate, sales, and rhetoric. The ancient sophists discussed and listed many figures of speech such as enthymeme and euphemism. The modern public relations term for adding persuasive elements to the interpretation of and commentary on news is called spin.

Танымал мәдениет

Сапир-Уорф гипотезасы 2016 жылғы ғылыми фантастикалық фильм «Қонақ» (Arrival) негізінде жасырылған идея. Басты кейіпкер: «Сапир-Уорф гипотезасы – сіз сөйлейтін тіл сіздің ойлау әдісіңізге әсер ететін теория» деп түсіндіреді.