Кіріспе

Кирибати тілінде сөйленетін австронезиялық тіл – гильберттік немесе таэте ни Кирибати, сондай-ақ Кирибати (кейде Кирибатилік), негізінен Кирибатиде қолданылатын австронезиялық тіл. Ол мұхиттық тілдердің микронезиялық тармағына жатады. Кирибати атауы, аралдардың қазіргі атауы, еуропалық «Гилберт» атауының гильберттік фонетикасына бейімделуі болып табылады. 1765 жылы Никунауға келген коммодор Джон Байрон сияқты ерте еуропалық саяхатшылар кейбір аралдарды Кингсмилл немесе Кингс Милл аралдары деп атады, ал солтүстік топ үшін француз тілінде les îles Mulgrave деп атады. Бірақ 1820 жылы адмирал Адам Иоганн фон Крузенстерн оларды капитан Томас Гилберттің құрметіне француз тілінде les îles Gilbert деп қайта атады, осы аралдардың бірінен 1788 жылы капитан Джон Маршаллмен бірге өткен. 1820 жылдардан бастап еуропалықтар, американдықтар және қытайлықтар аралдарға кит аулау және мұнай саудасы үшін жиі келіп тұрды. Осы кезеңде еуропалықтар гильберттік тілін үйренгендей, гильберттіктер де ағылшын және басқа да шетел тілдерін үйрене бастады. Гилберттік тілінің алғашқы сөздігі 1845 жылы Le Rhin корветіндегі көмекші хирург жариялаған француздық Revue coloniale журналында (1847) жарық көрді. Оның кемесі Табитеуа аралының жанында кездескен Курия аралдықтарын алып жүрді. Алайда, тіл қазіргі жазу түріне 1860 жылдары Хирэм Бингем II Абайанг аралында миссионерлік жұмысын бастағаннан кейін ғана қол жеткізді. Бингем Киелі кітапты гильберттік тіліне алғаш рет аударды және бірнеше ән жинақтарын, сөздік (1908, өлімнен кейін жарық көрген) және түсіндірмелер жазды. 1888 жылы Таитидегі француз дін қызметкері Альфонс Колумб Vocabulaire arorai (îles Gilbert) précédé de notes grammaticales d'après un manuscrit du P. Latium Levêque et le travail de Hale sur la langue Tarawa / par le P. A. C деген еңбек жазды. Әке Левек гильберттіктерді Арорай (Арораэден) деп атады, ал Хорацио Хейл оларды Тарава деп атады. Бұл жұмыс сонымен қатар 1846 жылы Хорацио Хейл құрастырған «АҚШ зерттеу экспедициясының этнологиясы және филологиясы» томында жарияланған гильберттік тілінің алғашқы ағылшын тіліндегі сипаттамасына негізделген. Тілдің ресми атауы – те таэте ни Кирибати, яғни «Кирибати тілі», бірақ оның көп қолданылатын атауы – те таэте н аомата, яғни «халық тілі». Бұл тілдің толық және жан-жақты сипаттамасы алғаш рет католик дін қызметкері отец Эрнест Сабатьедің Dictionnaire gilbertin–français сөздігінде (981 бет, 1952–1954) жарық көрді. Кейін Оңтүстік Тынық мұхиты комиссиясының көмегімен оның бір бөлігі Оливия әпкесімен ағылшын тіліне аударылды.

Дауыс берушілер

Кирибатиде тұратын 119 000 адамның 96 пайызынан астамы өзін «Кирибатилік» деп жариялайды және гильберт тілінде сөйлейді. Гилберт тілі сондай-ақ Нуи (Тувалу), Раби аралы (Фиджи) және Кирибатиліктер қоныс аударған басқа да аралдарда (әсіресе Соломон аралдарының Шоисеул провинциясы; және Вануату) тұратын көптеген адамдар үшін де ана тілі болып табылады, бұл қоныс аудару Феникс аралдарының қоныс аудару жобасы немесе көші-қон (негізінен Жаңа Зеландия мен Гавайиге) арқылы жүзеге асты. Кирибатиде тұратындардың 97 пайызы гильберт тілінде оқи алады, ал 80 пайызы ағылшын тілінде оқи алады.

Экзистенциалдық етістік

"To have" дегенге сәйкес келетін етістік жоқ, оның орнына "бар" екенін білдіретін экзистенциалдық етістік қолданылады.

Қайталау

Редупликация аспектіні көрсету үшін қолданылады. Жарым-жартылай редупликация әдеттегі аспектіні көрсетеді, мысалы, "nako" (бару) және "naanako" (әдетте бару). Толық редупликация жалғасатын аспектіні көрсетеді, мысалы, "koro" (кесу), "korokoro" (үнемі кесу). Аралас түрлері: "kiba" (секіру), "kiikiba" (әдетте секіру), "kibakiba" (үнемі секіру, қозғыру), "kikibakiba" (рет-ретімен секіру). Сын есімдер де редупликация арқылы жасалуы мүмкін, мағынасы "[сын есім] көп" болады. "karau" (жаңбыр), "kakarau" (жаңбырлы).

Жоқ ету

Негізгі терістеуші – есімдік соңынан, етістік алдына қойылатын "аки" бөлшегі. "Айқоа" терістеушісі күтілмеген жағдайлар үшін қолданылады. Ко аки таэте: Сен сөйлемейсің.

Қарыз сөздер

Олар алғаш келген кезде миссионерлердің басты міндеті - Киелі кітапты (те Байбара) аудару болды. Протестанттар (1860) және Рим католиктері (1888) Гилберт аралдарында қолданылмайтын тау (те маунга, оны Гавайи маунасынан немесе Самоа маунгасынан қарыз алды) және жыландар сияқты, сонымен қатар Құдайға (те Атуа) жақсы аударма табу керек еді. Көптеген сөздер ағылшын тілінен алынған, мысалы те моко (түтін), те буун (қасық), те бики (шошқа), те раити (күріш), те тай (уақыт, сағат), те аути (үй), те катамава (мысық, «мысық маған» деген тіркестен). Свадэш тізіміндегі кейбір сөздер гильберттік тілінде болған жоқ, мысалы те аити (мұз) немесе те тиноо (қар). Бірақ бұрын болмаған нәрселер де гильберттік тілінде жаңа сөздер құрастыруға мүмкіндік берді: те ребверебве (мотоцикл), те ваникиба (ұшақ, ұшатын каноэ), те моми (гавайи тілінен алынған інжу-маржан).

Сөздік

Кирибати аралдарында тұратын адамдар сол кезде "тау" деген сөзді білмейтін, ол географиялық құбылыс екенін, оны тек Самоа аңыздарында ғана естіген. Бингем оны "безілген" деп ауыстырды, осылайша оны түсіну оңайырақ болар еді. Мұндай түзетулер барлық тілдерге тән, себебі "заманауи" заттар үшін жаңа сөздер жасау немесе қарыз сөздерді пайдалану қажет болады. Мысалы, гильберттік тілінде "ұшақ" деген сөз – "ұшатын каноэ" (te wanikiba) деп аударылады. Батыс сөздерін гильберттік тіліне аудару үшін кейбір сөздер өзгертілді. Мысалы, "те аро" (түр немесе түс) сөзі қазір дінді аударуда қолданылады. 1888 жылғы сөздікте кездесетін "те кири" (ит) сөзі қазір "те камеа" (ағылшын тілінен алынған қарыз сөз) сөзінен гөрі сирек қолданылады. Католик миссионерлері 1888 жылы аралдарға келді және Бингемге тәуелсіз Киелі кітапты аударды, бұл 20 ғасырда ғана шешілетін келіспеушіліктерге әкелді (Бингем Исаны "Иесу" деп жазды, ал католиктер "Иету" деп жазды). 1954 жылы әке Эрнест Сабатье үлкен және дәлірек Кирибати-француз тілі сөздігін жариялады (ағылшын тіліне Оливия әпке аударды): Dictionnaire gilbertin–français, 981 бет (1971 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты комиссиясы редакциялады). Бұл Кирибати тілі мен батыс тілдері арасындағы маңызды жалғыз еңбек болып табылады. 1995 жылы Фредерик Жиральди осы сөздікті кері аударып, француз-Кирибати сөздігін жасады. Сонымен қатар, әке Гратиен Бермонд (MSC) грамматикалық бөлімді қосты. Сөздік Француз Ұлттық кітапханасының сирек тілдер бөлімінде және Қасиетті Жүрек Миссионерлерінің (MSC) бас кеңсесінде, Иссудун қаласында қолжетімді.