Кіріспе
Іс-әрекетке немесе күш салуға бейімсіздік – компьютерлік ғылымдағы тұжырым. Жалқаулық (немесе жалқаулық, шалаңдық деп те аталады) – әрекет ету немесе күш салу мүмкіндігіне қарамастан, іс-әрекетке немесе күш салуға бейімсіздік. Бұл термин көбінесе жағымсыз мағынада қолданылады; жалқау адамды сипаттау үшін «диван картоп», «бос жүргін» және «паразит» сияқты сөздер жиі қолданылады. Бұған ұқсас ұғымдар: христиан дініндегі жеті қылмыстың бірі – жалқаулық, медициналық термин – абулия (ынтаның төмендеуі), және летаргия (энергияның жетіспеуі). Әйгілі невролог Зигмунд Фрейдтің «құмарлық принципін» талқылағанына қарамастан, Леонард Кармайкл 1954 жылы «жалқаулық» сөзінің психология бойынша көптеген арнайы кітаптардың мазмұнында кездеспейтінін атап өткен. 1931 жылы жасалған сауалнама көрсеткендей, орта мектеп оқушылары өздерінің үлгерімсіздігін жалқаулыққа байланыстырған, ал мұғалімдер «қабілетсіздік» жағдайын басты себеп деп атап, жалқаулықты екінші орынға қойған. Жалқаулықты әлсіздік (аволиция) деп аталатын, депрессия, АДҚС, аутизм, ұйқы бұзылыстары, заттарды қолдану және шизофрения сияқты кейбір психикалық және нейробиологиялық аурулардың теріс белгісімен шатастыруға болмайды.
the computer science concept
Laziness (also known as indolence or sloth) is disinclination to activity or exertion despite having the ability to act or to
exert oneself. It is often used as a pejorative; terms for a person seen to be lazy
include "couch potato", "slacker", and "bludger". Related concepts include sloth, a Christian sin, abulia, a medical term for reduced motivation, and lethargy, a state of lacking energy. Despite the famed neurologist Sigmund Freud's discussion of the "pleasure principle", Leonard Carmichael noted in 1954 that "laziness" is not a word that appears in the table of contents of most technical books on psychology". A 1931 survey found high school students more likely to attribute their failing performance to laziness, while teachers ranked "lack of ability" as the major cause, with laziness coming in second. Laziness should not be confused with avolition, a negative symptom of certain mental and neurodevelopmental disorders such as depression, ADHD, ASD, sleep disorders, substance use disorders and schizophrenia.
Психология
Жалқаулық – өзіне сенімсіздік, басқалардың оң бағаламауы, өзіне сенімнің төмендігінен туындаған тәртіпсіздік немесе іс-әрекетке қызығушылықтың немесе оның тиімділігіне сенімнің жоқтығын көрсете алады. Жалқаулық кейкелеу немесе шешімсіздік түрінде көрінеді. Мотивацияны зерттеулер жалколықтың төмендеген мотивация, қызығушылықтың және сенімнің нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл өз кезегінде шамадан тыс күйзеліс, импульстар немесе алаңдатулар тудыруы мүмкін. Бұл допаминнің бөлінуін күшейтеді, ол – сыйлық пен ләззат үшін жауапты нейротрансмиттер. Допаминнің деңгейі жоғары болған сайын, өнімді және пайдалы әрекеттерді бағалау мен қабылдауға деген төзімділік төмендейді. Бұл сезімталдықтың жоғалтылуына алып келіп, мидың тәуекелді қабылдауға жауапты алдыңғы инсуласына кері әсер етеді және жүйке жолдарының әлсіреуіне себеп болады. ADHD мамандары бірнеше іспен бірдей айналысудың назар аудару және шоғырланудың жоғалуы, мінсіздікке ұмтылу және пессимизм сияқты мінез-құлық проблемаларын тудыруы мүмкін екенін айтады. Мұндай жағдайларда, жалколық – теріс жауап беру механизмі (аверсия) ретінде көрінеді, белгілі бір жағдайларды немесе тәжірибелерді болдырмауға тырысу және жаман нәтижелерге деген алдын ала көзқарас ретінде көрінеді. Лаканның пікірінше, "жалқаулық – қоғамдық бағдарламалар мен жағымсыз бала тәрбиесі салдарынан туындаған архетиптердің іс-әрекеті". Германияның Констанц университетінен Томас Гёц пен Канаданың Йорк университетінен Джон Иствуд жалколық сияқты жағымсыз күйлердің өзгеріске бейімделуге қабілетті екенін, бірақ оларға тоқталып қалса, зиянды болуы мүмкін екенін айтады. Олардың зерттеулерінде пайдалы деп табылған көзқарас – "одан қашу жолдарын іздемей, оған толыққанды назар аудару, сонымен бірге жағдай туындағанда шығармашылық және белсенді шешімдерге ашық болу". Олар үздіріссіз белсенділік пен демалыстың арақатынасын сақтамаудың сәтсіздікке әкеліп, психикалық денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін екенін атап көрсетеді. Сондай-ақ, жалколық адамды ашу, алаңдау, бейжайлық, есірткіге тәуелділік және депрессия сияқты психикалық денсаулық мәселелеріне бейжай қалдыруы мүмкін екені дәлелденген.
Экономика
Экономистердің жалкоғалық туралы пікірлері әртүрлі. Фредерик Бастиа жұмыссыздықтың себебі адамдардың әрекеттерінің бірден көрінетін жағымды әсерлеріне назар аударуында, ал одан әлдеқайда жақсырақ болатын ұзақ мерзімді салдарларын ескермеуінде деп санайды. Басқалар адамдардың табиғатынан демалыс іздеуге бейім екенін айтады. Хал Кранмер былай деп жазады: "Жалқаулыққа қарсы осыншама көп аргументтер болғанына қарамастан, оған қол жеткізу үшін қаншалықты көп еңбек ететініміз таң қалдырады. Тіпті, тыңғымсыздай жұмыс істейтін пуритандар да күн сайын денсаулықтарына зиян келтіріп, мәңгілікке бұлт үстінде жатып, арфада ойнау үшін құлшындықпен еңбек еткен. Кез келген сала өз клиенттеріне көбірек бос уақыт сыйлауға тырысады". Людвиг фон Мизес былай деп жазады: "Еңбек жұмсау ауыртпалықты тудырады. Жұмыс істемеу, басқа жағдайлар тең болғанда, жұмыс істеуден гөрі қанағаттанарлық жағдай саналады. Бос уақыт, өзге факторлар бірдей болса, еңбекке (жұмысқа) басым. Адамдар еңбектің нәтижесін бос уақытты қысқартудан туындайтын қанағатсыздықтан жоғары бағалағанда ғана жұмыс істейді. Жұмыс істеудің өзі зиянды".
Әдебиет
Америка әдебиетінде жалқаулық – әлеуметтік және рухани салдары бар маңызды мәселе ретінде суреттеледі. 1612 жылы Джон Смит «Вирджиния картасында» әрекетсіздікті сынау үшін жеремиад қолданған. 1750 жылдары осындай үгіттеу әдебиетте ең жоғары деңгейге жеткен. Дэвид Бертельсон «Жалқау Оңтүстік» (1767) еңбегінде мұны «патриоттық еңбек» орнына «рухани еңбек» деп түсіндірген. Уильям Бёрд сияқты жазушылар Солтүстік Каролинаны «жалтақтар мекені» деп айыптап, кеңінен жазған. Томас Джефферсон «Вирджиния штаты туралы жазбаларында» (1785) халықтың бір бөлігінің тек еңбекпен ғана айналысқанын мойындайды және осы жалқаулықтың себебін «құлдық» қоғамының өркендеуімен байланыстырады. Джефферсон осы зиянды жүйенің экономикалық жүйеге қандай зиян келтіретіні туралы алаңдаушылық білдірген. Кейін, 1800 жылдары Романтизмнің өрлеуі қоғамның көзқарасын өзгертті, еңбек құндылықтары жаңаша жазылды; әрекетсіздікті айыптау сән-салтанатпен ауыстырылды. Джон Пендлтон Кеннеди жалқаулықты және құлдықты романтизациялаған көрнекті жазушы болды: «Құрғақ бақша» (1832) еңбегінде ол әрекетсіздікті және оның ағымын табиғатпен біртүтас өмір сүрумен теңестірді. Марк Твен «Хаклберри Финннің баяулы» (1885) романында «жалқаулыққа» қатысты реалистік және романтикалық көзқарастарды салыстырады және кейіпкерді байланыстыратын мақсатсыздық пен жоғарылықтың маңызды үрдісіне назар аударады. 20 ғасырда кедей ақтар Оңтүстіктегі жалқаулықтың карикатуралық бейнесі ретінде бейнеленді. Фланнери О’Коннордың «Ақылды қан» (1952) және «Жақсы адамдар» (1955) шығармаларында ол рухани кемтарлықты еңбек етуге құштарлықтың болмауының себебі ретінде көрсетеді. Сәнді өмірмен теңестірілетін әлеуметтік функцияның жоқтығы, жер аударылған аристократтардың өмірі мен олардың жалқаулығы арқылы айқын бейнеленген. Джейсон Компсон, Роберт Пенн Уоррен және Уильям Стайрон осы көзқарасты зерттеген жазушылардың қатарында болды. Мағыналы еңбектің жоқтығы аристократтардың мәдениетпен толтыруға тырысқан бос кеңістік ретінде анықталды; Уокер Перси осы тақырыпты жан-жақты зерттеген жазушы. Персидің кейіпкерлері көбінесе қазіргі өмірдің бос екендігіне (рухани жалқаулыққа) тап болады және оны жаңару арқылы рухани күшпен толтыруға тырысады.
Христиандық
Католиктердің жеті өлімге әкелетін күнәларының бірі – жалқаулық, ол көбінесе рухани және/немесе денелік әрекетсіздік немесе жалқаулық деп түсіндіріледі. Жалқаулық 2 Салоникалықтарда айтылады және Матай ішіндегі Исаның теңеулерінің бірінде зұлымдықпен байланыстырылған. Нақыл сөздер мен Екклесиаст кітаптарында жалқаулықтың кедейлікке алып келуі мүмкін екені айтылған (, ). Питер Бинсфельдтің «Жын-перілердің жіктемесі» бойынша, Белфегор оның басты жындысы саналады. Жалқаулықтың қарама-қарсысы – джихад әл-нафс, яғни өзіңмен, өзіңнің жеке басыңмен күрес. Исламның бес тірегінің ішінде күніне бес уақыт намаз оқу және Рамазан айында ораза ұстау – жалқаулыққа қарсы күрестің бір бөлігі болып табылады.
Буддизм
Буддизмде kausīdya термині көбінесе "еріншектік" немесе "рухани жайбасарлық" деп аударылады. Kausīdya – жату, созылу, істі кейінге шегеріп қою, және ізгілікке құштарлық танытпау немесе оған қатыспау сияқты пайдасыз іс-әрекеттерге мойынұсыну деп анықталады.
Оңтүстік АҚШ
1909 жылдан 1915 жылға дейін Рокфеллер санитариялық комиссиясы 11 оңтүстік АҚШ штатында ішек құрты ауруын жоюға күш салды. Ішек құрттары жұққан адамдарда жалқаулық пен әлсіздік туғызғандықтан, халық арасында "жалқаулықтың микробтары" деп танымал болды. Оңтүстік халқының 40 пайызы осы құрттармен зарарланған, ал солтүстікте олар Оңтүстіктің көңіл көшіруге келмейтін жағдайының себебі деп есептелді.
Индонезия
Индонезиядағы артта қалған жағдайлардың себебі жеңілтекшілік деп айтылды, мысалы, жасыл революцияның ауыл шаруашылығы әдістерін енгізбеу. Бірақ, қарсы пікірге göre, индонезиялықтар өте осал жағдайда өмір сүргендіктен, тәуекелге бармай, қауіпсіздікті таңдады, өйткені сырттан әкелінген барлық тәжірибелер сәтті аяқталмаған.
Жануарлар
Жануарлар (тіпті энергияға зор қажеттілігі бар мысыққұстар сияқты) тойынғанша тамақ іздейді, содан кейін уақытының көп бөлігін ештеңе істемей немесе ерекше бір іс істемей өткізеді. Олар ең оңтайлы диета немесе мекен ортасын алудың орнына, қажеттіліктерін қанағаттандыруға ұмтылады. Күндізгі өмір салған жануарлар да осы үлгіні сақтайды, олардың күн сәулесіндегі уақыты шектеулі болса да. Тамақ іздеумен айналысатын жануарлар үшін әлеуметтік белсенділік тамақтану мен демалыстан кейін үшінші орында тұрады. Егер тамақ іздеуге көбірек уақыт жұмсау қажет болса, жануарлар демалыс уақытын емес, агрессивті мінез-құлыққа жұмсалатын уақытты құрбан етуге бейім. Өте тиімді жыртқыштарда бос уақыт көп болғандықтан, олар салыстырмалы түрде нашар жыртқыштарға қарағанда көбірек жалқау көрінеді, себебі соңғыларының бос уақыты аз. Қоңыздар да азық іздеуде бәсекелес жоқ болғандықтан, жайбарақат азық іздейтіндей көрінеді. Екінші жағынан, кейбір жануарлар, мысалы, қаскырлар мен егеуқұйрықтар, кейбір жағдайларда бірдей қолжетімді "тегін тамақ" жеудің орнына, тамақ үшін күш жұмсауды жөн көреді.