Өткеннің қатысы: Экономика және әлеуметтік ғылымдардағы тәжірибелердің әсері

Кіріспе

Қазіргі уақыттағы іс-әрекеттер бұрынғы шешімдерге немесе тәжірибеге байланысты. Экономика және әлеуметтік ғылымдардағы жолға тәуелділік – өткен оқиғалардың немесе шешімдердің кейінгі оқиғаларға немесе шешімдерге шектеу қоятын процестерді сипаттайтын әлеуметтік ғылымдардағы ұғым. Оны бір сәттегі нәтижелерді немесе процестің ұзақ мерзімді тепе-теңдігін көрсету үшін пайдалануға болады. Жолға тәуелділік институттарды, техникалық стандарттарды, экономикалық немесе әлеуметтік даму үлгілерін, ұйымдық мінез-құлықты және тағы да басқаларын сипаттау үшін қолданылған. Бұл тұжырымды «экономикалық жүйенің болашақ дамуы оның өткенде қалдырған жолына байланысты» немесе «өткендегі нақты оқиғалар болашақта маңызды әсер етуі мүмкін» деп қарапайым түрде айтуға болады. Басқаша талдау бойынша, VHS нарық сұранысына жақсырақ бейімделген (мысалы, жазу уақыты ұзағырақ болған). Осы түсіндірмеде жолға тәуелділіктің VHS-тің табысына тікелей қатысы болмаған, тіпті Betamax ертерек көшбасшылықты алған болса да, осылай болар еді.

QWERTY пернетақтасы

QWERTY пернетақтасының кеңінен таралуы және қалыптасуы жолға тәуелділіктің айқын мысалы болып табылады. Қазірге дейін тиімдірек пернетақталар жасалғанына қарамастан, QWERTY пернетақтасы қолданыстан шықпады – QWERTY мен Dvorak пернетақталары осының дәлелі.

Темір жолдың кеңістігі

Темір жолдың стандартты өлшемі – жолға тәуелділіктің тағы бір мысалы, ол қазіргі заманғы білімнің мұндай таңдаудың тиімсіздігін көрсеткеніне қарамастан, маңызды емес оқиға немесе жағдайдың ұзақ мерзімді перспективада технологияны қалай өзгерте алатынын түсіндіреді. Әлемдегі темір жолдың жартысынан астамы 4 фут (1 метр) стандартты өлшем деп аталады, бірақ инженерлер кең өлшемдердің өнімділігі мен жылдамдығын арттыратынын біледі. Стандартты өлшемді қабылдау жолы 1820 жылдардың соңында британдық инженер Джордж Стивенсон Ливерпуль мен Манчестер теміржолында жұмыс істей бастаған кезде басталды. Оның көмір тасымалдаушы трамвайларымен жұмыс істеген тәжірибесі осы өлшемді Ливерпуль мен Манчестер теміржолы, содан кейін Ұлыбританияның қалған бөлігі, әрі Еуропа мен Солтүстік Америка теміржолдары қабылдады. Темір жолдың өлшемін таңдауда желі салу құны (кеңірек өлшемдерде артады) және жоғары жылдамдық, төмен ауырлық орталығы (особенно қос қабатты теміржол көлігінде) сияқты әр түрлі өнімділік көрсеткіштері арасында таңдау жасалады. Брунел өлшемімен, айтарлықтай кеңірек өлшеммен жасалған әрекеттер сәтсіз болса да, Стивенсонның таңдауынан кеңірек Иберия өлшемі, орыс өлшемі және үнді өлшемі кеңінен қолданылады, бұл 1435 мм өлшемнің әлемдік табысына ешқандай ерекше себеп болмағанын көрсетеді. Сол сияқты, Стивенсонның таңдауынан тар желілер жиі халқы сирек, таулы аймақтарда немесе жолаушылар мен жүк тасымалынан түсетін табыс қымбат стандарттарға сай салынған магистральдық теміржолдың құнын жабуға жеткіліксіз деп күтілген жерлерде салынды. Кейбір елдерде теміржол желісінің барлығы немесе көпшілігі тар өлшемдерге салынған, соның ішінде Жапония (Кейп өлшемі), Балқанның кейбір бөліктері (Босния өлшемі), Оңтүстік Африка (Кейп өлшемі) немесе Боливия (метрлік өлшем). 20 және 21 ғасырларда, егер рельс енінің өзгеруі мәселесі барған сайын қолайсыз болып көрінсе, бірнеше елде қолданыстағы теміржолдар 1435 мм стандартты өлшемге қайта жаңартылды, бірақ кейбір елдерде, мысалы Үндістанда, көбінесе жолға тәуелділіктен тар өлшемді желілер стандартты емес, үнді өлшеміне қайта жаңартуға шешім қабылданды. Жоғары жылдамдықты теміржол салу кезінде Жапония өзінің қолданыстағы Кейп өлшемі желісін елемеуге және стандартты өлшеммен ("Шинкансен" – жапон тілінде "Жаңа магистральдық желі") жаңа желі құруға шешім қабылдады. Бұл шешімнің бір себебі – Кейп өлшемі "оқтәрізді" пойыздың жылдамдығын қамтамасыз ете алмайды. Бұл үрдісті кейіннен Испания да Франциямен жоғары жылдамдықты байланыс орнату үшін стандартты өлшемдегі жоғары жылдамдықты теміржол желісін салу арқылы қолдады. Ресей Санкт-Петербург – Мәскеу теміржолын 250 км/сағ жылдамдыққа дейін жаңарту кезінде орыс өлшемін сақтап қалды. Көптеген трамвай жүйелерінде бірегей немесе сирек кездесетін өлшемдер бар (мысалы, Дрезден трамвайы әлемдегі жалғыз 1450 мм өлшемді теміржол жүйесі) және ірі өндірушілердің стандартты ұсыныстарына қарағанда жылжымалы құрамға өзгертулер енгізуге мәжбүр болудың кемшілігіне қарамастан, әрбір жеке тапсырыс үшін шығын премиясы бүкіл желіні қайта жаңарту құнынан әлдеқайда төмен.

The standard gauge of railway tracks is another example of path dependence which explains how a seemingly insignificant event or circumstance can change the choice of technology over the long run despite contemporary knowhow showing such a choice to be inefficient. More than half the world's railway gauges are 4 feet (1 m), known as standard gauge, despite the consensus among engineers being that wider gauges have increased performance and speed. The path to the adoption of the standard gauge began in the late 1820s when George Stephenson, a British engineer, began work on the Liverpool and Manchester Railway. His experience with primitive coal tramways resulted in this gauge width being copied by the Liverpool and Manchester Railway, then the rest of Great Britain, and finally by railroads in Europe and North America. There are tradeoffs involved in the choice of rail gauge between the cost of constructing a line (which rises with wider gauges) and various performance metrics, including maximum speed, low center of gravity (desirable, especially in double stack rail transport). While the attempts with Brunel gauge, a significantly broader gauge failed, the widespread use of Iberian gauge, Russian gauge and Indian gauge, all of which are broader than Stephenson's choice, show that there is nothing inherent to the 1435 mm gauge that led to its global success. Similarly, lines narrower than Stephenson's choice were often built in sparsely populated mountainous areas or where passenger and freight revenue was not expected to be sufficient to cover the cost of a mainline railway built to more expensive standards. Some countries have or had all or most of their railway network built to narrow gauges, including Japan (Cape gauge), parts of the Balkans (Bosnian gauge), South Africa (Cape gauge) or Bolivia (meter gauge). In the 20th and 21st centuries when the break of gauge problem was seen as increasingly undesirable, several countries regauged existing railways to standard 1435 mm gauge, but in some countries such as in India – mostly due to path dependence – it was decided to regauge narrow gauge lines to Indian gauge rather than standard gauge. In constructing high speed rail, Japan decided to ignore its existing Cape gauge network and build an entirely new network in standard gauge ("Shinkansen" is Japanese for "New trunk line"). Part of the reason for that decision was that Cape gauge does not support the speeds the "bullet trains" run at. This precedent was later followed by Spain, which built a high speed rail network in standard gauge in order to enable a high speed connection to France. Russia meanwhile decided to keep Russian gauge for its Saint Petersburg–Moscow railway upgraded to 250 km/h maximum speeds. Several tramway systems have unique or rare gauges (for example, Dresden tramway is the only 1450 mm gauge rail system in the world) and despite the disadvantage of having to order modifications to rolling stock compared to the standard offerings of major manufacturers, the cost premium for each individual order is orders of magnitude lower than the cost of regauging the entire network.

Экономика

Жолға тәуелділік теориясы бастапқыда экономистер тарапынан технологияны қабылдау процестерін және өнеркәсіп эволюциясын түсіндіру үшін әзірленген. Теориялық идеялар эволюциялық экономикаға күшті әсер етті. Концепцияның кең таралған түсіндірмесі – кішігірім айырмашылықтардың болжамды күшеюі кейінгі жағдайлардың негізгі себебі болып табылады, ал "күшті" түрінде – бұл тарихи жүк тиімсіздікке алып келеді. Экономикалық процестердің алдын ала белгіленген және бірегей тепе-теңдікке қарай тұрақты дамуын қамтамасыз етпейтін көптеген модельдер мен эмпирикалық мысалдар бар, керісінше, қол жеткізілген кез келген тепе-теңдіктің сипаты ішінара оған жету процесіне байланысты. Сондықтан, жолға тәуелді процестің нәтижесі көбінесе бірегей тепе-теңдікке жақындамайды, бірақ оның орнына бірнеше тепе-теңдіктердің біріне жетеді (кейде сіңірілетін күйлер деп аталады). Экономикалық эволюцияның осы динамикалық көрінісі неоклассикалық экономика дәстүрінен өте өзгеше, ол ең қарапайым түрінде бастапқы шарттарға немесе уақытша оқиғаларға қарамастан, тек бір ғана нәтижеге қол жеткізілуі мүмкін деп есептейді. Жолға тәуелділікте бастапқы нүкте де, "кездейсоқ" оқиғалар (шу) да соңғы нәтижеге маңызды әсер ете алады. Төмендегі мысалдардың әрқайсысында ағымды бағыттан ауытқып, қайта бұруға болмайтын салдарға әкелген кездейсоқ оқиғаларды анықтауға болады.

Экономикалық даму

Экономикалық дамуда (алғашқыда Пол Дэвид 1985 жылы) нарыққа бірінші болып шыққан стандарт бекініп қалуы мүмкін (мысалы, көптеген компьютерлердегі пернетақталарда әлі де қолданылып жүрген QWERTY жүйесі сияқты). Ол мұны "жолға тәуелділік" деп атады және нашар стандарттардың олар құрған мұраға байланысты ғана сақталуы мүмкін деді. QWERTY мен Dvorak жүйелері осы құбылыстың мысалы екендігі қайта-қайта расталды, күмәндандырылды және осы күнгі күнге дейін талқыланып келеді. Стандарттардың қалыптасуына жолға тәуелділіктің қаншалықты әсер ететіні туралы экономикалық пікірталас жалғасуда. Альфред Маршаллдан Пол Кругманға дейінгі экономистер ұқсас бизнестердің географиялық тұрғыдан жиналуға ("агломерацияға") бейім екенін атап өтті; ұқсас компаниялардың жанында ашылу сол саланың білікті жұмыс күшін тартады, бұл тәжірибелі қызметкерлерді іздейтін тағы да көп кәсіпорындарды қызықтырады. Өнеркәсіп дамығанға дейін бір жерді екіншісінен артық көруге себеп болмауы мүмкін, бірақ ол географиялық тұрғыдан шоғырланғандықтан, басқа жердегі қатысушылардың мүмкіндіктері шектеулі болады және олар орталыққа көшуге бейім болады, бұл оның салыстырмалы тиімділігін одан әрі арттырады. Бұл желілік эффект идеалды жағдайда статистикалық қуат заңына сәйкес келеді, бірақ теріс кері байланыс та болуы мүмкін (жергілікті шығындардың өсуі арқылы). Сатып алушылар көбінесе сатушылардың айналасында топтасады, ал байланысты бизнестер жиі бизнес кластерлерін құрайды, сондықтан өндірушілердің шоғырлануы (алғашқыда кездейсоқ және агломерация нәтижесінде пайда болған) бір аймақта көптеген тәуелді бизнестердің пайда болуына әкелуі мүмкін. 1980 жылдары АҚШ долларының бағамы өсіп, көптеген (бұрынғы табысты) АҚШ өндірушілерінің саудаға жарамды тауарларының әлемдік бағасын өндіріс құнынан төмендетті. Нәтижесінде жабылып қалған кейбір зауыттар доллардың құнсыздануынан кейін пайда (ақша ағыны) табуға мүмкіндік алған болар еді, бірақ оларды қайта ашу тым қымбат болар еді. Бұл гистерезис, ауысу кедергілері және қайтымсыздықтың мысалы. Егер экономика бейімделу күтулерін ұстанса, болашақ инфляцияның бір бөлігі инфляциямен байланысты бұрынғы тәжірибемен анықталады, өйткені тәжірибе күтілетін инфляцияны анықтайды және бұл нақты инфляцияның маңызды факторы болып табылады. Төңкеріс кезіндегі уақытша жоғары жұмыссыздық деңгейі жұмыссыздардың біліктілігін жоғалтуы (немесе біліктіліктің ескіруі) және жұмысқа деген көзқарастың нашарлауы салдарынан жұмыссыздық деңгейінің тұрақты түрде өсуіне әкелуі мүмкін. Басқаша айтқанда, циклдік жұмыссыздық құрылымдық жұмыссыздықты тудыруы мүмкін. Бұл еңбек нарығының құрылымдық гистерезистік моделі "табиғи" жұмыссыздық деңгейі немесе NAIRU болжамынан ерекшеленеді, оның айналасында "циклдік" жұмыссыздық "табиғи" деңгейдің өзіне әсер етпей қозғалады.

In economic development, it is said (initially by Paul David in 1985) that a standard that is first to market can become entrenched (like the QWERTY layout in typewriters still used in computer keyboards). He called this "path dependence", and said that inferior standards can persist simply because of the legacy they have built up. That QWERTY vs. Dvorak is an example of this phenomenon, has been re asserted, questioned, and continues to be argued. Economic debate continues on the significance of path dependence in determining how standards form. Economists from Alfred Marshall to Paul Krugman have noted that similar businesses tend to congregate geographically ("agglomerate"); opening near similar companies attracts workers with skills in that business, which draws in more businesses seeking experienced employees. There may have been no reason to prefer one place to another before the industry developed, but as it concentrates geographically, participants elsewhere are at a disadvantage, and will tend to move into the hub, further increasing its relative efficiency. This network effect follows a statistical power law in the idealized case, though negative feedback can occur (through rising local costs). Buyers often cluster around sellers, and related businesses frequently form business clusters, so a concentration of producers (initially formed by accident and agglomeration) can trigger the emergence of many dependent businesses in the same region. In the 1980s, the US dollar exchange rate appreciated, lowering the world price of tradable goods below the cost of production in many (previously successful) U. S. manufacturers. Some of the factories that closed as a result, could later have been operated at a (cash flow) profit after dollar depreciation, but reopening would have been too expensive. This is an example of hysteresis, switching barriers, and irreversibility. If the economy follows adaptive expectations, future inflation is partly determined by past experience with inflation, since experience determines expected inflation and this is a major determinant of realized inflation. A transitory high rate of unemployment during a recession can lead to a permanently higher unemployment rate because of the skills loss (or skill obsolescence) by the unemployed, along with a deterioration of work attitudes. In other words, cyclical unemployment may generate structural unemployment. This structural hysteresis model of the labour market differs from the prediction of a "natural" unemployment rate or NAIRU, around which 'cyclical' unemployment is said to move without influencing the "natural" rate itself.

Жолға тәуелділіктің түрлері

Либовиц пен Марголис жолға тәуелділіктің түрлерін ажыратады; кейбіреулері тиімсіздіктерді көрсетпейді және неоклассикалық экономиканың саясатына қатысты ұсынымдарға қарсы шықпайды. Тек "үшінші дәрежелі" жолға тәуелділік – ауысудан алынатын пайда жоғары болса да, көшу іс жүзінде мүмкін емес болғанда – осындай сынға алып келеді. Олар мұндай жағдайлар теориялық тұрғыдан сирек кездеседі және жекелеген тиімсіздікке бекініп қалған нақты жағдайлар жоқ деп санайды. Вернье мен Дюран бұл сынды жолға тәуелділік теориясын эмпирикалық түрде тексеруге болатын шарттарды нақтылайды. Техникалық тұрғыдан алғанда, жолға тәуелді стохастикалық процестің асимптотикалық үлестірілімі процестің өзінің тарихының (функциясы) салдары ретінде дамиды. Бұл сондай-ақ эргодикалық емес стохастикалық процесс деп те аталады. 1959 жылғы «Фирманың өсу теориясы» еңбегінде Эдит Пенроуз фирманың өсуіне, оның менеджерлерінің тәжірибесіне және фирманың даму тарихына қалай күшті әсер ететінін талдады.

Мекемелер

Салыстырмалы саясат және социологиядағы соңғы әдістемелік зерттеулер жолға тәуелділік тұжырымын саяси және әлеуметтік құбылыстарды талдауға бейімдеді. Жолға тәуелділік көбінесе әлеуметтік, саяси немесе мәдени институттардың дамуы мен тұрақтылығын салыстырмалы-тарихи тұрғысынан талдау үшін қолданылады. Жолға тәуелді процестердің екі түрі бар:

Бірі – саяси ғылымда Рут және Дэвид Коллиерлер ең көп пайдаланған сындық нүктелер (критикалық түйіндер) аясы. Сындық нүктеде, бұрынғы жағдайлар белгілі бір институттық даму және консолидация траекториясын белгілейтін мүмкіндіктерді тудырады, оны кері қайтару қиын. Экономикадағыдай, негізгі факторлар: бекітілу, оң кері байланыс, өсімнің артуы (таңдау неғұрлым жиі жасалса, пайдасы соғұрлым артады) және өзін-өзі күшейту (шешімді қолдайтын күштерді жасайды). Басқа жолға тәуелді процесс – реактивті тізбектермен айналысады, онда бастапқы оқиға уақыт бойынша байланысты және себеп-салдарлық тұрғысынан тығыз детерминистік оқиғалар тізбегін іске қосады, оны тоқтатуға жақын дерлік болмайды. Бұл реактивті тізбектер, мысалы, Мартин Лютер Кингтің қазасын әлеуметтік көмектің кеңеюімен немесе Англиядағы өнеркәсіптік революцияны бу машинасының дамуымен байланыстыру үшін қолданылды. Сындық нүктелер аясы әл-ауқат мемлекеттерінің дамуы мен тұрақтылығын, Латын Америкасындағы еңбек күшін қосуды және елдер арасындағы экономикалық дамудың айырмашылықтарын түсіндіру үшін пайдаланылды. Кэтлин Телен сияқты ғалымдар жолға тәуелді аялардағы тарихи детерминизмнің институционалдық эволюциядан үнемі бұзылуға ұшырайтынын ескертеді. Кэтлин Телен QWERTY пернетақта стиліндегі механизмдерді саясатқа қолдануды сынады. Оның пікірінше, мұндай саяси қолданулар тым кездейсоқ және тым детерминистік. Тым кездейсоқ, себебі бастапқы таңдау ашық және жай ғана болады, ал тым детерминистік, себебі бастапқы таңдау жасалғаннан кейін, қайту мүмкін емес, сөзсіз жол қалыптасады.

Ұйымдар

Пол Пирсонның саяси ғылымда жолға тәуелділікті қатаң түрде формалдауға жасаған ықпалды тырысы ішінара экономикадан алынған идеяларға негізделген. Герман Шварц осы әрекеттерге күмән келтіріп, экономикалық әдебиетте анықталған сияқты күштер саяси салаға кеңінен таралмағанын, оның орнына билікті стратегиялық қолдану институттарды құрып, өзгертетінін айтты. Әсіресе әлеуметтану және ұйымдық теорияда, жолға тәуелділікке ұқсас, бірақ тығыз байланысты түсінік – импринтинг, ол бастапқы орта жағдайларының ұйымдар мен ұйымдық жиынтықтарда (мысалы, салалар мен қауымдастықтарда) тұрақты із қалдыратынын көрсетеді, осылайша сыртқы орта өзгергеніне қарамастан, ұзақ мерзімде ұйымдық мінез-құлық пен нәтижелерді қалыптастыруды жалғастырады.

Жеке тұлғалар мен топтар

Дамушы стратегияның жолға тәуелділігі жеке тұлғалармен және топтармен жүргізілген мінез-құлық тәжірибелерінде көрініс тапқан.

Басқа мысалдар

Жолға тәуелділіктің жалпы түрі – типтік із қалдық болып табылады. Мысалы, типографияда кейбір әдет-ғұрыптар сақталады, бірақ олардың туындау себебі енді қолданылмайды; мысалы, АҚШ әріптеріндегі цитатаның ішінде толықтырып жазу белгісінің (нүкте) орналасуы. Металл әріптерде үтір және нүкте сияқты соңғы тыныс белгілері салыстырмалы түрде кішкентай және нәзік болады (дұрыс кернинг үшін олардың биіктігі х-ке тең болуы керек). Сөзді жол ішінде немесе жолдар арасында жылжыту қажет болған жағдайда, толық биіктіктегі цитата белгісі сыртқа орналастырылып, кішкентай құйма металл әріптердің зақымдануын қорғайтын. Бұл тізімдемеде келтірілген мәтінге жатпайтын нүкте болса да жасалады. Кейбіреулер эволюцияны жолға тәуелді деп санайды: өткенде болған мутациялар қазіргі тіршілік формаларына ұзақ мерзімді әсер етті, олардың кейбіреулері қазіргі жағдайларға бейімделе алмайтын болуы мүмкін. Мысалы, панданың бас бармағының қалдық белгі ме, жоқ па, деген мәселе бойынша пікір талас бар. Компьютерлік және бағдарламалық жасақтама нарықтарында қолданыстағы жүйелер жолға тәуелділікті көрсетеді: қазіргі нарықтағы тұтынушылардың қажеттіліктері көбінесе бұрынғы буын өнімдерінен деректерді оқу немесе бағдарламаларды іске қосу мүмкіндігін қамтиды. Мысалы, тұтынушыға жай ғана ең жақсы мәтін өңдеуші ғана емес, сонымен қатар Microsoft Word файлдарын оқи алатын ең жақсы мәтін өңдеуші қажет болуы мүмкін. Мұндай үйлесімділік шектеулері тәуелсіз әзірленген өнімдердің өзара үйлесімділігіне келісімге келуге және одан да нәзік түрде, олардың дизайнындағы компромистерге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, «құшақтау, кеңейту және жою» деген мақалаларды қараңыз. Әлеуметтік-экономикалық жүйелерде коммерциялық балық шаруашылығының аулау деңгейі мен сақтау салдары, баяу институционалдық бейімделу, жылдам экологиялық динамика және азаятын пайда арасындағы өзара әрекеттесу арқылы болжамдалғандай, жолға тәуелді болып табылады. Физика мен математикада, гомономиялық емес жүйе – физикалық жүйе, оның күйлері алынған физикалық жолдарға байланысты.