Кіріспе

Франк Герберт жасаған Dune әлеміндегі ойдан шығарылған кейіпкер – Ирулан принцесса. Ол алғаш рет «Дюна» (1965) романында, содан кейін «Дюна Мессиясы» (1969) және «Дюнаның балалары» (1976) кітаптарында пайда болды. Кейіпкердің тууы мен ерте балалық шағы Герберттің ұлы Брайан және Кевин Дж. Андерсонның «Дюнаға прелюдия» трилогиясында (1999–2001) көрсетілген. Ирулан Герберт/Андерсонның «Дюнаның батырлары» сериясының маңызды кейіпкері (2008–2009). «Дюна» романында Ирулан де-факто баяндаушы рөлінде, ал оның кейінгі жазбаларынан үзінділер романның әр тарауының алдында эпиграфтар ретінде қолданылады. Сюжет бойынша, Ирулан – 81-ші Падиша Император Шаддам IV пен жасырын дәрежедегі Бене Гессерит Анирулдың үлкен қызы, оның төрт кіші қарындасы бар, ал ағалары жоқ. «Дюна» романында кейіпкер тек соңында жеке көрінеді, бірақ «Дюна Мессиясы» және «Дюнаның балалары» жалғастыруларында тұрақты кейіпкер болып қалады. Ируланға қатысты эпиграфтар осы кітаптарда және кеңейтілген серияның басқа да туындыларында да аз мөлшерде кездеседі. 1984 жылғы «Дюна» фильмінде Ирулан рөлін Вирджиния Мэдсен, 2000 жылғы «Фрэнк Герберттің Дюнасы» телесериалында және 2003 жылғы «Фрэнк Герберттің Дюна балалары» телефильмінде Джули Кокс ойнады. 2024 жылғы «Дюна: Екінші бөлім» фильмінде бұл кейіпкерді Флоренс Пью сомдайды.

Дюна

"Дюнаның" әрбір тарауы Ирулан ханшайымына жатқызылған эпиграфпен басталады. Күнделік жазбалары, тарихи түсініктемелер, өмірбаян, цитаталар және философия сияқты түрлерде жазылған бұл жазбалар, атмосфераны қалыптастырып, Герберттің күрделі ойдан туған әлемі мен тақырыптарын түсінуге көмектесетін мәліметтер, контекст және басқа да егжей-тегжейлі ақпараттар ұсынады. Бұл эпиграфтар романның повествосі үшін шеңбер құралы ретінде қызмет етеді. Inverse сайтынан Райан Бритт былай деп жазады: "Кітаптағы Ируланның берген аясы, Пауылдың көріп білгендерінің болашақ уақытқа қатысты аспектілеріне тағы бір деңгей қосады: Пауылдың билікке өсу тарихы бұрыннан болған – бұл оқырман үшін қызықты қабылдау деңгейін жасайды. "Дюнаның" көбінесе барлық нәрсені білетін баяндауы сенімсіз емес, бірақ проза бейтарап болмауы мүмкін екендігіне меңзеу бар, бұл өз кезегінде оқиғаға түсініктеме болып табылады." Ирулан романың соңына жақын ғана жеке өзі көрінеді. Tor.com сайтындағы Эммет Ашер Перрин, Шаддам Пауылдың жеңіске жеткенін "бір-бірлеп" түсінетінін, ал Ирулан "басынан-ақ мойындайтынын" айтады. Ашер Перрин "оқиғаға қаншалықты таңырқағандығын" түсіндіреді. Ол: "Әрине, мен сол жігітке үйленемін, ол керемет көрінеді" дейді және әкесін тыныштандыруға тырысады. Ол былай деп қосады: "Кітапта Ируланның тек ғалым ретінде емес, оның жеке басы туралы көбірек айтылса жақсы болар еді. Біз оның мінез-құлқын, ой-өрісін көбірек білуге тырысамыз". Ирулан Пауылдың ресми өмірбаяншысы болуға шешім қабылдап, оның аңызын қалыптастырады. Оқиғада Пауылдың Джихады разымындап тұрғанда, Шаддам өзінің тағын қайтаруға тырысады, ал Ирулан "Муад'Диб аңызын құру міндетін" қабылдайды. Романның екінші жартысы – Ируланның Пауылдың ерте жылдары туралы жазбалары, Коррино үйі мен Дюна арасындағы кезеңді қамтиды. Романда Пауылдың шөлге жоғалуы билікке талас тудырады, ал Ирулан және оның басқа кеңесшілері империяның қандай бағытты ұстауы керектігін анықтауға тырысады. "Дюна принцессасы" (2023) "Дюна" оқиғаларынан екі жыл бұрынғы Ирулан мен Чаниге назар аударады.

Өзгерістерде

Режиссер Алехандро Ходоровский 1970 жылдарда жоспарланған «Дюна» фильмінің бейімделуінде Аманда Лирді Ирулан рөлінде көруді ниеттенген, бірақ ол фильм ешқашан іске аспады. 1984 жылғы «Дюна» фильмінде Ирулан рөлін Вирджиния Мэдсен, ал 2000 жылғы «Фрэнк Герберттің Дюнасы» және 2003 жылғы «Фрэнк Герберттің Дюна балалары» телесериалында Джули Кокс ойнады. Ирулан 2021 жылғы «Дюна» фильмінде көрінбейді, себебі ол кітаптың бірінші бөлігін қамтиды. Кейіпкер алдағы «Дюна: Екінші бөлім» фильмінде пайда болады, ал 2022 жылдың наурыз айында Флоренс Пью фильмге Ирулан рөлінде қосылу үшін келіссөздер жүргізді. Пьюдің рөлі 2022 жылдың мамырында расталды.

Дюна (1984)

Дэвид Линчтің 1984 жылғы фильмі Іруланның повествовалық қызметін тікелей көшіреді: кейіпкер Дюна әлеміне кіріспе береді, бірақ фильмнің басында және соңында ғана қысқа ғана көрінеді.

Франк Герберттің "Дюна" (2000)

Алайда, 2000 жылғы мини-сериалда Ирулан үшін кеңейтілген желі жасалған. Режиссер Джон Харрисон Ируланның рөлін кеңейту қажеттігін сезінгенін айтты, себебі ол кейінгі кітаптарда маңызды рөл атқарады және оның эпиграфтары оны романға елеулі тұлға ретінде қосады. Мини-сериалда Ирулан Летоның мәртебесін бекіту үшін Арракиске жіберіледі, Корольдік ханшайымның болуы Летоның Императордың ниеттеріне қатысты күдіктерін сейілтуді мақсат етеді. Арракисте ол оның ұлы Полмен достық қарым-қатынас орнатады. Атрейдтерге жасалған шабуылдан кейін Ирулан әкесі Харконнендерге көмектесуге қабілетті жалғыз адам екенін бірден түсінеді және өзін пайдаланғанына наразылық білдіреді. Кейін Ирулан діни ана Мохиамның Ғарыш гильдиясының өкілімен құпия кездесуін тыңдайды, ал олардың сөйлескені Арракисте болып жатқан оқиғалардың көз көрінетіннен де күрделі екенін түсінуге оны жетелейді. Болған жоқ деп сылтау келтіріп, Ирулан Харконнендердің туған жері – Гиди Праймға бет алады және Фейдті өзінің күдіктерін растауға аңқаулықпен мәжбүрлейді. Фремендердің көтерілісі күшейген сайын, Ирулан әкесінің кеңесіне жақындасып, құнды әскери кеңестер ұсынады. Шаддамның кеңесшілерінің ішінде Муад’Диб пен Пол Атрейдтер арасындағы байланысты білген жалғыз адам ол. Алия тұтқындалғаннан кейін ол сот алдында шындықты ашады. Полдың талаптарына ғана келіспей, Ирулан олардың некелесуін ұсынады. Соңғы сахнадан басқа, онда Ирулан Полға беріледі, романнан алынған нақты үзіндіге негізделген мини-сериалдағы оның жалғыз көрінісі – Фейдке сапары. Алайда, кітапта Харконнен мұрагерімен кездесуге жіберілген басқа Bene Gesserit – Марго Фенринг, олардың тұқым қуалау бағдарламасы үшін оның генетикалық материалының (ұрпақ арқылы) алынуына байланысты Сестринство тапсырмасымен барады. Мини-сериал бұл Ируланның мотиві екенін көрсетпейді, әсіресе ол Фейдті ұйықтамас бұрын өзінің оператившілерінің біріне тапсырғандықтан. Ашер Перрин Ируланның рөлін кеңейтуді романнан жасалған «ең ақылды өзгеріс» деп атады және мини-сериалдағы Ируланның ақпарат беру құралы ретіндегі маңыздылығын атап өтті. Ол: «Кокс бұл рөлді талғаммен және айламен ойнайды, Ируланның өзінің саяхатын саяси машинаның екінші жағындағы Пол сияқты қызықты етеді» деп жазды. Paste сайтынан Остин Джонс былай деп жазды: «Джули Кокс Ирулан рөлінде сөзсіз басты жетістік. Ол Коррино үйіне симпатиямен қарауға мүмкіндік береді, өйткені оның әкесі Харконнендермен бірге Атрейдтер үйінің құлауын жоспарлайды. Мини-сериалдағы көптеген актерлік жұмыстар жеткіліксіз, бірақ Кокс басқаша тығыз оқиғаға белгілі бір жандылық сыйлайды. "Дюнаның" күші көбінесе сахна артында сюжетті басқаратын әйелдерде жатыр, ал Ирулан, әрине, Джессика мен діни ана Мохиаммен қатар есептесуге болмайтын маңызды тұлға». Ашер Перрин Ируланның мини-сериалдағы «толыққанды кейіпкерлік аркасын» бастапқы романға қарағанда кейіпкерге жасалған жақсарту ретінде мақтады және атап өтті: бұл, Райан Бритттің сөзіне сүйенсек, «кейбір маңызды түсіндірмелерді» және «кем дегенде бір саяси және тарихи жақтарын» жоққа шығарады.