Кіріспе

Психомахия (Рухтар шайқасы немесе Жан соғысы) – біздің заманымыздың V ғасырының басында жазылған, латын ақыны Пруденцийдің өлеңі. Ол алғашқы және ең ықпалды «таза» ортағасырлық аллегория саналады және «Роман Роза», «Әркім» және «Пирс Пломан» сияқты алуан түрлі туындылардың ұзақ дәстүріндегі біріншісі болып табылады. Алайда, 1931 жылы екінші ғасырдағы академиялық скептик философ Фавориннің сөйлеген сөзінің қолжазбасы табылды, онда ол психомахияны қолданған, бұл оның осы техниканы ойлап тапқанын көрсетеді. Мыңға жуық жолдан тұратын өлеңде жамандық пен жақсылықтың қақтығысы Вергилийдің «Энеида» стиліндегі шайқас ретінде бейнеленеді. Христиандық сенім, мыңдаған христиан шейіттерінің шаттығымен, жалған құдайларға табынушылықты жеңіп шығады. Бұл туынды өте танымал болды және көптеген ортағасырлық қолжазбаларда сақталған, олардың 20-сы суреттелген. Англиядағы Шропширдегі Клэрли және Суррейдегі Пирфорд шіркеулеріндегі қабырға суреттері осы туындыға негізделген болуы мүмкін. Он екінші ғасырдың басында ол батыс Франциядағы шіркеулердің қасбеттеріндегі скульптуралық бағдарламалардың кең таралған тақырыбы болды, мысалы, Аульнай, Шаренте-Маритим. Бұл термин «жақсылық пен жамандық арасындағы шайқас» тақырыбын білдіру үшін, мысалы, мүсін өнерінде де қолданылуы мүмкін. Кітапта бейнеленген екіұштылық адамдардың ішкі жан дүниесіндегі түрлі моральдық күресті бейнелейтін алғашқы туынды болды. Бұл – әрбір адамның жан соғысына қатысатынын алғаш рет оқыған кез еді, себебі арамдық пен ізгілік олардың ішінде бірге өмір сүреді және олардың шешімдері мен іс-әрекеттері қақтығыстың нәтижесін анықтайды.

Кейіпкерлер

Сюжетте Үміт, Айналу, Тазалық, Кішіпейілділік сияқты тұлғаланған қасиеттер, Мақтаныш, Ашу-ыза, Жалған тәңірлерге табынушылық, Ашкөздік сияқты тұлғалық кемшіліктермен күреседі. Персонализациялар әйелдер түрінде бейнеленген, себебі латын тілінде абстракт ұғымдарды білдіретін сөздердің грамматикалық жынысы әйелдік. Шығарманы жақсы білмейтін оқырман бұл оқиғаны бір-бірімен күрескен көптеген ашулы әйелдер туралы шатастыруы мүмкін, өйткені Пруденций аллегорияның мәнін немесе түсіндірмесін бермейді. Иман (Fides) Ежелгі құдайларға табынушылықты (Veterum Cultura Deorum) басына соғады. Қасиеттілікке (Pudicitia) Ылдамдық (Sodomita Libido) шабуыл жасайды, бірақ ол қылышпен жауын жеңіп алады. Сабыр (Patientia) Ашуды (Ira) ашуландырады, ол шабуылдайды, бірақ оны жеңе алмайды, тіпті зақымдауға да келмейді. Ашудың кесірінен өкінішке бой алған Ашу, ақырында өзін-өзі өлтіреді. Кішіпейілділік (Mens Humilis), басқаша Төмендік деп те аталады, Мақтаныштың (Superbia) оған шабуылдайтынын көреді, бірақ оның жанындағы жылқысы сүрініп түсіп, Мақтаныш Алдап өткізіп қойған шұңқырға құлайды. Айналу (Sobrietas) туын тігіп, Ылдамдықтың (Luxuria) құлқына бергеннен кейін басқа қасиеттердің қайта қалпына келтірілген батылдығын жаңартады. Жақсы Істер (Operatio) бүкіл адамзатты басып алған Ашкөздікті (Avaritia) мойнынан қысып өлтіреді. Конкордия мұндай үлкен тәкаппарлықты естіген соң, Дискордияның тілін найзамен тігіп, оның тынысын кесіп тастайды. Осы сияқты, түрлі жамандықтар сәйкес келетін қасиеттермен күреседі және әрқашан жеңіледі. Бұл қасиеттерді көрсететін Киелі кітап кейіпкерлері де пайда болады (мысалы, Әйүп – сабырдың үлгісі ретінде). Жеті қасиет жеті жамандықты жеңгеніне қарамастан, олар канондық жеті өлімдік күнә емес, сондай-ақ үш теологиялық және төрт негізгі қасиет те емес.

Ерекше қолжазбалар

Берн, Бургербиблиотекасы Код. 264, Боден көлі аймағы, шамамен 900 жыл. Пергамент, 145 жапырақ, 27.3/28.3 x 21.5/22 см. Бұл қолжазба Каролингтер дәуірінің кітап өнерінің ең көрнекті үлгілерінің бірі саналады. Онда Пруденцийдің барлық жеті поэмасы және қосымша сегізінші поэмасы бар; 990 жылдары Страсбург діни округіне тапсырылды, кейін Жак Бонгарс сатып алды. Кембридж, Корпус Кристи колледжі, MS 23; Пруденций, «Психомахия» және басқа поэмалар, 10 ғасыр, ағылшын тілінде. Лондон, Ұлттық кітапхана, Add MS 24199, 1-бөлім; Әртүрлі туындылар («Пруденций, Психомахия»), 10 ғасыр. MS Cotton Cleopatra C VIII; Пруденций, «Психомахия», 10 ғасыр. Мюнхен, Мемлекеттік кітапхана, CLM. 29031b; Пруденций, «Психомахия», 10 ғасыр.

"Психомахияның" басқа қолданылуы

Театр тарихшысы Джонас Бариш психомахия терминін он тоғызыншы ғасырдағы театрға қарсы күресті сипаттау үшін қолданады. Кирсти Эллисон 1990 жылдардағы культ романына «Психомахия» деген ат қойды (Wrecking Ball Press, 2020). Алғашқы басылымда сондай-ақ аударма жарияланды, ал кейіннен LoveLove журналында жаңартылған нұсқасы жарияланды.