Кіріспе
Монофизизм (/m//ə/'/n//ɒ//f//ɪ//s//aɪ//t//ɪ//zəm/ məNOFihseyetihzəm) немесе монофизизм (/m//ə/'/n//ɒ//f//ɪ//z//ɪ//zəm/ məNOFihzihzəm; грек тілінен μόνος, "бірден-бір" және φύσις, "табиғат") – денеленген Сөз (яғни, Иса Мәсіхте) тек бір ғана табиғат – құдайлық табиғат болды деп тұжырымдайтын христологиялық ілім.
Monophysitism (/m//ə/'/n//ɒ//f//ɪ//s//aɪ//t//ɪ//z//əm/ məNOFihseyetihzəm) or monophysism (/m//ə/'/n//ɒ//f//ɪ//z//ɪ//z//əm/ məNOFihzihzəm; from Greek μόνος , "solitary" and φύσις , "nature") is a Christology that states that in the person of the incarnated Word (that is, in Jesus Christ) there was only one nature—the divine.
Өмірбаян
Никейдің бірінші кеңесі (325 ж.) Мәсіхтің құдайлық (homoousios, бір зат, бір мән немесе сарыз, Әкемен) және адам (жанға еніп, адам болған) екенін жариялады. V ғасырда Антиохия және Александрия епископтықтары мен теологиялық мектептері арасында Мәсіхтегі құдайлық пен адамдық қасиеттердің қалай болғаны туралы қызу дау туды, біріншісі Мәсіхтің адамдығын, екіншісі оның құдайлығын баса көрсетті. Александриялық Кирилл 431 жылы Ефес кеңесінде Антиохия мектебінің көрнекті өкілі Несторийді айыптатып, "жанға енген Сөздің бір табиғаты" деген формуланы қабылдауға ықпал етті, егер екі табиғат туралы айтылса, ол несториандыққа ұласады деп мәлімдеді. Кейбіреулер Мәсіхтегі адамдық табиғаттың құдайлық табиғатқа толығымен сіңірілгенін, тек құдайлық табиғат қалғанын үйретті. 451 жылы Халкидон кеңесі Папа Леон Ұлының 449 жылғы мәлімдемесіне сүйене отырып, Мәсіхте бір жекелікте біріккен екі табиғат бар екенін анықтады. "Бір табиғат" формуласын ұстанатындар монофизиттер деп аталды, ал "екі табиғат" анықтамасын қабылдағандар диофизиттер деп аталды, бұл термин несториандықтардың жақтастарына да қолданылды.
Ауызша монофизизм
Монофизизмнің сөзді білдірілімдеріне қатысты Жусто Л. Гонсалес былай деді: "XX ғасырға дейін сақталған, «монофизиттер» деп аталатын шіркеулердің теологиясы туралы жаңылыс түсінік тудырмау үшін, монофизизмнің барлық радикалды ағымдары қысқа мерзім ішінде жойылғанын және қазіргі «монофизиттер» шіркеулерінің Христі тануы (христологиясы) нақты монофизизмге қарағанда сөзді білдірілімге жақын екенін көрсету керек".
Халкидоннан кейінгі монофизизмнің саяси жағдайы
475 жылы император Зеноны биліктен қулатқан император Базилисктің тұсында "монофизиттер өздерінің билігінің шыңына жетті". Ол сол жылы шығарған энциклионында Халкидон соборын күштен жойды және 449 жылғы Эфес соборының Екінші сессиясын мойындады, бірақ Базилискті айыптаған Евтихийді мақұлдаудан бас тартты. Ол әрбір епископтан бұл жарлыққа қол қоюды талап етті. Ол Шығыс патриархтарының төртеуінің үшеуінен қол қойды, бірақ патриарх және астана халқы осыған қарсы айқын наразылық білдірді. Сондықтан 476 жылы, өзінің құлауының алдында екенін сезіп, ол бұрынғы жарлығын күштен жойды және Анти Энциклион шығарды. Сол жылы Зенон жеңіспен оралды. Оқиғалар Константинополь және Балқан халқының, халцедондыққа адал болуымен, және Мысыр мен Сирия халқының, көбінесе халцедондыққа қарсы болуымен арасындағы айырмашылықты анық көрсетті. Екі тарапты татуластыруға тырысып, Зенон Константинопольдің Акакийі мен Александрияның Петр III-нің қолдауымен, Евтихийді айыптаған, бірақ Халкидонды елемеген 482 жылғы Генотикон (Одақ Формуласы) компромистік жарлығын күштеуге тырысты. Екі тарап та жарылды. Рим Акакийді анафемаға ұшыратты (бұл 35 жылдық Акакийлік шиқаққа әкелді), ал Мысырда Акефалилер Петр III-тен бөлініп кетті. Акакийлік шиқақ Зенонның ізбасары, монофизит Анастасий I Дикорус тұсында да жалғасты және 518 жылы халцедондық Юстин I билікке келгеннен кейін ғана аяқталды. Юстин I-ге халцедондық Юстиниан I (527–565) мұрагерлік етті, ал оның әйелі, император Феодора монофизиттерді қорғады және оларға көмектесті. Юстиниан I-ден кейін Юстин II билікке келді, ол Феодораның ықпалынан болса да, императорлық таққа отырмас бұрын монофизиттен халцедондық сенімге көшті. Кейін ол монофизиттерді қуғындау саясатын қабылдады. Юстиниан I-ден бастап ешбір император монофизит деп жарияланбады, бірақ олар моноэнергизм және монотелитизм сияқты келісімге келу формулаларын табуға тырысып жатты.