Кіріспе
Монотелитизм немесе монотелитизм – VII ғасырда ұсынылған, бірақ алтыншы экуменикалық кеңесте қабылданбаған христиандық теологиялық ілім. Ол Мәсіхтің бір ғана еркі бар екенін білдірді, сондай-ақ диотелитизмге қайшы келді, – христиандық конфессиялардың көпшілігі қабылдаған христологиялық ілім, ол Мәсіхтің екі еркі бар (құдайлық және адамдық) деп есептейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, монотелитизм моноэнергизммен тығыз байланысты, бұл Иса Мәсіхтің тек бір ғана энергиясы бар деген теологиялық ілім. Екі ілім де VII ғасырдағы христологиялық дау-дамайлардың орталығында болды. Монотелитизм – μονοθελητισμός сөзінен шыққан. Мәсіхтің еркінің бірлігіне қатысты теологиялық түсініктер Евтих (б.з. 456) және Александриялық Кириллдің халцедондық емес ізбасарлары (б.з. 444) тұжырымдаған монофизизмге байланысты ертеректегі христологиялық даулардың нәтижесінде пайда болды. Мәсіхтің бір табиғаты деген ұғым оның еркінің де бір екенін білдіргендіктен, Шығыс Рим империясының шіркеу және саяси элитасы VII ғасырда монотелитизмді бөлінген христиандық топтарды татуластыратын бірлікте ұстану ілімі ретінде насихаттауға тырысты. Императорлық қолдауға қарамастан, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, және монотелитизм 680–681 жылдары Константинопольдің үшінші кеңесінде, алтыншы экуменикалық кеңесінде ерестік деп танылды және айыпталып, сотталды.
Monothelitism, or monotheletism was a theological doctrine in Christianity that was proposed in the 7th century, but was ultimately rejected by the sixth ecumenical council. It held Christ as having only one will and was thus contrary to dyothelitism, the Christological doctrine accepted by most Christian denominations, which holds Christ as having two wills (divine and human). Historically, monothelitism was closely related to monoenergism, a theological doctrine that holds Jesus Christ as having only one energy. Both doctrines were at the center of Christological disputes during the 7th century. Monothelitism is from μονοθελητισμός. Theological notions related to the oneness of Christ's will emerged as a result of some earlier Christological controversies that were related to monophysitism as formulated by Eutyches (d. 456) and miaphysitism as formulated by non Chalcedonian followers of Cyril of Alexandria (d. 444). Since the notion of Christ's one nature implied the oneness of his will, ecclesiastical and political elites of the Eastern Roman Empire tried during the 7th century to promote monothelitism as a unifying doctrine that would reconcile divided Christian factions. In spite of strong imperial support, those attempts failed, and monothelitism was consequently rejected and denounced as heresy in 680–681 at the Third Council of Constantinople, the sixth ecumenical council.
Өмірбаян
V ғасырдағы кейбір шіркеулер Иса Мәсіхтің табиғаты төңірегіндегі пікір таластардың салдарынан жағдайға түсіп, шатасушылыққа ұшырады. Шіркеу Мәсіхтің Құдайдың ұлы екенін бұрыннан қабылдағанмен, оның нақты мәні әлі де талқылау тақырыбы болып келді. Шіркеу 4 ғасырда (Никей кеңесіне қараңыз) арийлік даулары кезінде Исаның толықтай құдай емес деген пікірді еретик деп жариялап, оның адам болып келген Құдайдың Ұлы екенін мәлімдеді. Бірақ, ол бірқатар Құдай да, адам да екені айтылғаннан кейін, Мәсіхтің адамдық және құдайлық табиғаттары Мәсіхтің жекелігінде қалай араласады деген дау туды. Шығыс православиелік, католик, англикан, лютеран және реформаторлық шіркеулер қабылдаған Халкидон анықтамасы бойынша, Мәсіх екі түрлі табиғатта қалады, бірақ осы екі табиғат оның бір гипостазысында бірігеді. Ол «Әкемен біртұтас, толыққанды адам және толыққанды Құдай» деп танылады. Бұл ұстанымға монофизиттер қарсы шығып, Мәсіхтің тек бір ғана табиғаты бар екенін жақтады. Монофизизм термині, оның ішінде эутихиандық сияқты бір түрі, Мәсіхтің адамдық және құдайлық табиғаттарының бір жаңа (моно) табиғатқа біріктірілгенін жоғары бағалады. Эутихтің айтуынша, оның адамдық табиғаты «теңіздегі бал тамшысы сияқты еріп кеткен», сондықтан оның табиғаты шынымен құдайлық. Бұл миафизизмнен ерекшеленеді, ол бірігуден кейін Мәсіхтің бір теантроптық (адам-құдайлық) табиғаты бар екенін және екі табиғаттың бірігуінен пайда болғанын айтады. Осылайша, екеуі де ажыратылмастан, шатаспастан, өзгеріссіз, әрқайсысының ерекшелігі сақталған күйде біріккен. Миафизизм – шығыс православиелік шіркеулердің христологиялық ілімі. Дегенмен, осы пікір таластардың нәтижесінде халцедондықтар халцедондық емес шіркеулерді Мәсіхтің адамдығын біздікінен өзгеше деп үйретуде айыптады. Ал халцедондық емес шіркеулер халцедондықтарды несториандыққа ұқсас ілімді қолдауда айыптады, ол Иса Мәсіхтің екі жеке болмысы бар екенін айтқан. Бұл ішкі бөліну Византия империясы үшін қауіпті болды, ол сыртқы жаулардан үнемі қауіп көрді, әсіресе империяның жоғалтуы мүмкін аймақтары монофизизмді жақтады және Константинопольдегі діни иерархияны тек өз сенімдерін жоюға мүдделі еретиктер деп санады. Осы аймақтарда халцедондық емес шіркеулер халцедондықтардан гөрі көп болды. Мысалы, Мысырда шамамен 30 000 грек халцедондықтарға қарсы 5 миллионға жуық копт халцедондық емес шіркеулері тұрды. Бұл арада Сирия мен Месопотамия несториандық пен якобиттерге бөлінді, ал Арменияның діні толығымен кириллиндік емес халцедондық болды, ал Палестина халцедондыққа толығымен адалдығын сақтады. Осының салдарынан монотелит ілімі келісімге келу мақсатымен пайда болды. Византия императоры Гераклий империядағы әртүрлі топтарды біріктіруге тырысты, бұл жаңа формулаға барынша көпшілікке ортақ және икемді болу қажеттігі туды. Бұл тәсіл халцедондық емес шіркеулерді жеңу үшін қажет болды, өйткені олар Мәсіхтің бір табиғаты бар екеніне сенді және сондықтан оның бір ғана еркі бар екеніне сенеді. Алайда, халцедондықтардың Мәсіхтің адамдық және құдайлық энергиясына және/немесе еркіне, сондай-ақ оның адамдық және құдайлық табиғатына сенуі керек пе, жоқ па, бұл мәселеде нақтылық болмады, өйткені экуменикалық кеңестер бұл мәселеде ешқандай шешім қабылдамады. Жаңа ілімге қатысты шешім халцедондықтар мен халцедондық емес шіркеулер үшін ортақ негіз бола алады, өйткені халцедондық емес шіркеулер Мәсіхтің бір еркі болса, оның екі табиғаты бар екеніне келісе алады, ал кейбір халцедондықтар Мәсіхтің екі табиғаты болса, оның бір ғана еркі бар екеніне келісе алады.
Бірінші әрекет: Бір энергия туралы ілім
Константинополь патриархы Сергий I осы доктринаның қозғаушы күші болды, император Гераклийдің толық құптауымен. 610 жылы императорлық таққа отырған патриарх, императорды жаңа доктринаға көндірген еді, себебі 622 жылы Гераклий Армения епископы Павелмен хабарласып, император Мәсіхтің энергиясы, яғни белсенді күші жалғыз екенін мәлімдеді. Моноэнергизм доктринасы монотелитизмнің алғы күші болды. Гераклийдің қызығушылығы Арменияға аударды және, мүмкін, сол кезде император Моноэнергизмді Арменияның Халкидондық емес шіркеуін Императорлық шіркеумен келістіру үшін саяси құрал ретінде пайдалануға шешім қабылдады. Осы мақсатқа жету үшін 622 жылы Феодосиопольде Гарин Синоды деп аталатын синод өткізілді, онда Моноэнергизм талқыланды. Келесі бірнеше жыл Гераклий Сасанидтерге қарсы соғыспен айналысты, бірақ 626 жылы Кипр епискобы Аркадийге «бір гегумендік энергия» доктринасын үйретуді сұрады. Барлық мәліметтер бойынша, бұл айтарлықтай табысқа жетті, әсіресе аралда үлкен армян халқы болғандықтан, Гераклий өзінің келісімінің кеңінен қабылдануын іздеуге тырысты. 626 жылы ол патриарх Сергийден Фазис епискобы Кирге хабарласып, оның қолдауын алуын өтінді. Парсы соғысының сәтті аяқталуымен Гераклий өзінің келісімін ілгерілетуге көбірек уақыт бөле алды, бұл енді қайта қалпына келтірілген Монофизиттердің (сондай-ақ «Халкидондық емес» деп аталады) провинцияларының басқарылуына байланысты өте маңызды болды. 629 жылы Иераполисте император мен Якобит Афанасий кездесті. Якобиттер Императорлық шіркеуге оралуға, ал Афанасий Антиохия патриархы болуға келісті. 630 жылы Кир епископы Александрия патриархы болды, ол көп ұзамай басқа Халкидондық емес топты жеңді. Көп ұзамай бес патриархаттың үшеуі (Константинополь, Антиохия және Александрия) Мәсіхтің «бір теондрлік энергиясын» үйретті. Бірақ барлығына сенімді болған жоқ, әсіресе Палестина монахы Софроний, ол доктринада бір нәрсенің дұрыс емес деп сенді, сондықтан ол Диотелитизмнің, яғни Мәсіхтің екі еркі туралы доктринаның жақтаушысы болды. Ол шіркеулік бірлік үшін доктриналық тұжырымдардың бұзылып жатқанына алаңдады. Бірнеше жыл бойы Константинополь патриархы Сергий оны үнсіз қалдыруға тырысты, бірақ Софроний 634 жылы Иерусалим патриархы болып тағайындалғанда, ол жаңадан алған билігін Моноэнергизм доктринасының дұрыстығына қарсы шығу үшін пайдаланды. Оның христологиялық келісіміне күшті қарсылық тудырмау үшін Сергий Рим Папасы Хонорий I-ге (625–638) хат жазып, Мәсіхтің бір немесе екі энергиясы бар ма, жоқ па деген мәселе бойынша пікірталас не дау тудыру арқылы шіркеу бірлігіне қауіп төндірмеу керек деген ұстанымды қолдауын сұрады. Сергий екі энергия доктринасы Исаның екі қайшы еркі бар деген қате сенімге әкелуі мүмкін екенін айтты. 635 жылы Хонорийдің жауабы барлық пікірталас тоқтатылуы керек деген пікірді қолдады және Исаның екі қайшы еркі жоқ, тек бір ғана еркі бар екендігіне келісті, себебі Иса Адамның құлдырауынан зақымдалған, бұзылған адам табиғатын емес, Адамның құлдырауынан бұрынғы адам табиғатын қабылдады. Содан кейін Софронийдің «синодтық хаты» (epistola synodica) пайда болды, ол Кипр Синодының нәтижесі болды. Ол жаңа доктринаның ортодоксияға қайшы екенін көрсетуге тырысты. Софроний бұл Монофизизмнің бұрмаланған түрі ғана екенін мәлімдеді, ол Халкидонның қиын жеңістеріне қарсы болды. Кенеттен доктринаға қолдау азайды және көп ұзамай бұрынғы жақтаушылар ұсыныстағы қателіктер мен сәйкессіздіктерді іздеумен айналысты. Көп ұзамай Сергий мен Гераклий оны доктрина ретінде тастап кетті.
Екінші әрекет: Бір өсиет туралы ілім
Алайда Сергий мен император бас ие алмады. Үш жылдан кейін патриарх сәл өзгертілген формула ұсынды, оны Гераклий 638 жылы «Эктезис» деп жариялады. Бұл жарлық Софронийдің хатына ресми жауап ретінде қарастырылды. Ол Мәсіхтің бір немесе екі энергияға ие екенін айтуға тыйым салды; керісінше, Мәсіхтің екі табиғаты, бірақ жалғыз еркі бар екенін жариялады. Бұл Мәсіхтің адамдық еркі жоқ демеді, бірақ бұл ерік ешқашан құдайлық ерікке қарсы бола алмайды деп талап етті; алайда, жалғыз ерікке қарсылар бұл ілімді Мәсіхтің ешқандай адамдық еркі болмағанын жоққа шығарады деп қате түсіндірді. Софроний жаңа ілім жарияланбас бұрын қайтыс болды, ал оның орнына Иерусалимнің патриархы Ибраһим I ретінде Яффа епископы Сергий келді. Сергий 638 жылдың соңында қайтыс болды, ал оның орнын баскан Пирр да Монотелит болды және Гераклийдің жақын досы еді. Шығыстағы қалған екі патриарх та қазіргі Монотелитизм іліміне келісім берді, сондықтан Гераклий императорлық шіркеудегі араздықтарды ақыры емдей алады деп ойлады. Өкінішке орай, ол Римдегі папалардың қарсылығын ескермеді. Осы 638 жылы папа I Гонорий де қайтыс болды. Оның орнын баскан папа Северин (640 ж.) «Эктезисті» тікелей айыптады және 640 жылға дейін орындығынан шеттетілді. Оның ізбасары Иоанн IV (640–42) де бұл ілімді толығымен қабылдамады, бұл Халкидондық шіркеудің шығыс және батыс бөліктері арасында үлкен жарылысқа әкелді. Папаның үкімі туралы хабар Гераклийге жеткенде, ол қарт және ауру болды, ал бұл жаңалық оның өлімін жылдамдатты. Өлім алдындағы демінде, даудың барлығы Сергийге байланысты екенін және патриарх оны «Эктезиске» қарсы келісім беруге қысым жасағанын мәлімдеді.
Риммен қақтығыс
Бұл күйі схизма келесі бірнеше жылға дейін сақталды. 641 жылы Гераклийдің қайтысы Константинопольдегі саяси жағдайды хаоске түсірді, ал оның жас немересі Констанс II (641–668) оның орнына келді. Осы аралықта Африкада Максим Исповедник Монотелизмге қарсы күрес жүргізді, ал 646 жылы африкалық кеңестерді осы ілімге қарсы манифест жазуға көндірді. Оны жаңа папа Теодор I (642–649) -ға жіберді, ол өз кезегінде Константинополь патриархы Павел II-ге Монотелизмнің еретикалық екенін түсіндіру үшін хат жазды. Павел, тағы да бір Монотелит, папаға бір ғана ерік туралы ілімді ұстануды бұйырған хатпен жауап берді. Теодор 649 жылы патриархты анафемаға ұшыратып, Павелді еретик деп жариялады. Констанс II 17 жаста болғандықтан, шіркеуді дүр сілкіндірген діни пікірталастарға бейжай қарады. Дегенмен, ол бұл пікірталастың Рим империясына тигізер әсерінен алаңдады және императорлық жарлық шығарды – Констанстың Типі. Жарлықта Мәсіхтің бір немесе екі ерігі немесе бір немесе екі энергиясы бар екендігі туралы кез келген пікірталас заңсыз деп жарияланды. Ол бүкіл дауды ұмыту керектігін мәлімдеді: «дау туғанға дейін болған жағдай сақталсын, егер мұндай дау тумағанда, олай болған болар еді». Бірақ ол бұл даудың тоқтамайтынын жақын уақытта түсінетін болды. Римде және Батыста Монотелизмге қарсылық күшейіп, Констанстың Типі жағдайды жақсартпады, керісінше, екі ілім де бірдей жақсы екенін білдіріп, оны нашарлатты. Теодор 649 жылы Эктезиске қарсы Латеран кеңесін өткізуді жоспарлады, бірақ оны шақыруға үлкермей қайтыс болды. Оның орнына келген папа Мартин I (649–653) кеңесті өткізді. Кеңес Эктезисті де, Типті де айыптады. Синодтан кейін папа Мартин Констансқа хат жазып, оның шешімдері туралы хабарлады және Монотелит ілімі мен оның Типін айыптауды талап етті. Алайда Констанс императорлық билікті осылай сынауға көнбес еді. Латеран синоды отырыс кезінде Олимпия Равеннаның жаңа экзархы болып келді, ол Италияда Типті орындауды және папаның оған бағынуын қамтамасыз ету үшін барлық шараларды қолдану туралы нұсқаулармен келді. Ол өз міндетін орындай алмады және көп ұзамай қайтыс болды, бірақ оның орнына келген Теодор I Каллиопас папа Мартинді тұтқындап, Константинопольге алып кетті, онда ол императорлық бұйрықтарды бұзғаны үшін сотталды, түрмеге жабылды және азапталды. Император Монотелизмге қарсы сөз сөйлегендерді, соның ішінде Максим Исповедник пен оның шәкірттерін қуғынға түсірді. Максим одан бас тарту үшін тілі мен оң қолын жоғалтты. Дегенмен, оның қатыгездігі өз нәтижесін берді, патриархтар, соның ішінде папалар, оның билігінің қалған бөлігінде үнсіздік сақтады.
Сотталу
668 жылы Констанс қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Константин IV таққа отырды. 663 жылы Римге Констант II сапармен келген папа Виталиан (657–672) Мәсіхтің екі еркі туралы ілімді дерлік бірден қабылдады. Оған жауап ретінде Константинополь патриархы Теодор I және Антиохия патриархы Макарий екеуі де Константинге папаға қарсы шаралар қабылдауды ұсынды. Бірақ Константин монотелиттер мәселесін шіркеу кеңесі арқылы толық шешуге бейімділік танытты. Ол пападан (қазіргі папа Агатон, 678–681) мәселені түпкілікті шешу үшін Константинопольде өтетін экуменикалық кеңеске өкілдер жіберуге келісімін сұрады. Папа Агатон келісті, бірақ алдымен 680 жылы Римде алдын ала синод өткізіп, батыс теологтарының пікірін білгісі келді. Сондай-ақ, 680 жылы Милан қаласында және Кентербери архиепископы Теодор шақырған Хэтфилд кеңесінде де синодтар өткізілді. Батыс синодтарының барлығы монотелизмді айыптады, ал Рим синодының шешімдері мен батыс өкілдері кеңеске Константинопольге жіберілді. Кеңес 680–681 жылдары өтті. Рим өкілдерінен өзге, онда Александрия және Иерусалим патриархтарының өкілдері де, Константинополь және Антиохия патриархтары жеке қатысты. Екі адамды қоспағанда, кеңес монотелиттік ілімді Мәсіхтің адамдық жаратылысының толықтығын кемсітетін ілім деп айыптап, диотелизмді нағыз ілім деп жариялады. Мәсіхтің «екі табиғи еркі мен екі табиғи күші бар, бұл күштер бөлінбейді, өзгермейді, араласпайды және шатастырмайды» делінді. Сондай-ақ, бұрынғы ілімнің бас өкілдері, соның ішінде папа Онорий да анафемаға ұшыратылды. Константинопольде айыпталып сотталған шіркеулердің қатарында Шығыс православие шіркеулері мен Маронит шіркеулері болды. Бірақ Шығыс православие шіркеулері монотелиттік көзқарасты ұстанғандарын жоққа шығарды және өздерінің христологиясын миафизиттер деп сипаттайды, ал марониттер Рим католик шіркеуімен байланыста болғандықтан Халкидон формуласын қабылдайды. Осылайша монотелизмге қатысты даулар аяқталды.
I Хонорий туралы дау
Папаның қатесіздігі туралы талқылауларда папа Онорий I-нің мәлімдемелері және оның соборда айыпталуы төңірекке байланысты мәселе тудырды. Джон Багнелл Бьюри сияқты тарихшылардың пікірінше, диалектикаға дәстүрлі латындық қарсылығына ие болған Онорий, мәселені толыққанды түсінбеді. Патриарх Сергий ұсынған моноэнергизм мәселесі Онорийге теология емес, грамматикалық мәселе сияқты көрінді. Ол «бір ерік» деген сөзді қолданғанымен, монотелит емес еді, себебі ол «бір энергия» мен «екі энергияны» бірдей деңгейде қарастырды. Сонымен қатар, Сергийге жазған екінші хаты көбінесе ортодоксалды болды. Максим Исповедник Пиррмен болған пікірсайысында «бір ерік» деген сөзді Мәсіхтің адамдық еркіне қатысты деп түсіндірді, бұл құлдыраған адамдық еріктің әртүрлі және қайшы келетін игіліктерді іздеуімен салыстырылады. Константинопольдің үшінші соборы Онорийді постүмістік түрде дінсіз деп жариялады: «Осылармен біз Құдайдың қасиетті шіркеуінен қуылғанын және Онорийдің, бұрынғы Рим папасы болған, Сергийге жазғандарында оның пікірін толығымен қолдағанын және оның құдайсыз ілімдерін бекіткенін анықтаймыз» (13-сессия) және «Дінсіз Онорийге анафема болсын!» (16-шы сессия). Алайда, папа Лео II-нің соборды бекіту туралы хатында собор Онорийді сенімдегі қателігі үшін емес, «сақтықсыз үнсіздік саясаты» үшін сынауды көздегенін түсіндіреді. Леоның хатында былай делінген: «Біз жаңа қателіктерді ойлап тапқандарды, яғни Теодорды, Сергийді және сондай-ақ Апостолдық дәстүрдің ілімімен осы Апостолдық шіркеуді қасиеттендіруге тырыспаған, бірақ оның тазалығына нұқсан келтіруге рұхсат берген Онорийді анафемамыз».