Иван IV-нің саясаты: Опричнина (1565-1572)

Кіріспе

Иван IV-тің мемлекеттік саясаты (1565–1572)

Опричнина (опри́чнина) – 1565 және 1572 жылдар аралығында Ресейде Иван Қорқынышты патшаның жүзеге асырған мемлекеттік саясаты. Бұл саясатқа боярларды (орыс аристократтарын) жаппай қуғын-сүргінге салу, оның ішінде жазатайым өлім жазасын беру және олардың жерлері мен мүліктерін тәркілеу кірді. Осы контексте бұл термин мыналарды да білдіруі мүмкін:

Ресей тарихындағы алғашқы саяси полиция – алты мың опричниктен құралған жаман атқа ие ұйым. Иван Қорқыныш тікелей басқарған Ресейдің бөлігі, онда оның опричниктері қызмет етті. Ресей тарихының осы кезеңі. Иван осы саясатқа «опричнина» деген ат берген, бұл атау орыс тіліндегі «опричь» (басқа, бөлек) деген сөзден шыққан.

Себептер

1558 жылы патша Иван IV Ливон соғысын бастады. Польша, Литва және Швеция кіретін кең коалиция Ресейге қарсы соғысқа тартылды. Соғыс ұзаққа созылды (1583 жылға дейін жалғасты) және қымбатқа түсті; Қырым татарларының шабуылдары, поляк және литвалық басқыншылықтары, ашаршылық, сауда блокадасы және соғыстың өсетін шығындары Ресейді құлдыратты. 1564 жылы князь Андрей Курбский литвалықтарға қашып, литвалық әскерге қолбасшылық етіп, Ресейге қарсы шығып, Великие Лукидің ресейлік аймағын қиратты. Патша Иван басқа аристократтардың оған сатқындық жасауға дайын екендігіне күдік көре бастады. Тарихшылар Василий Ключевский (1841–1911) және Веселовский, Степан Борисович (1876–1952) опричнинаны Иванның параноясымен байланыстырып түсіндірді және опричнинаның зор әлеуметтік мақсаттары болған жоқ деп мәлімдеді. Алайда, тарихшы Сергей Платонов (1860–1933) Иван IV опричнинаны өсіп келе жатқан бояр аристократиясын басу мақсатымен құрған деп сақты. Профессор Изабел де Мадарияга (1919–2014) бұл ойды дамытып, опричнинаны Иванның барлық тәуелсіз әлеуметтік топтарды автократияға бағындыруға жасаған әрекеті ретінде түсіндірді.

Құру

1564 жылдың 3 желтоқсанында Иван IV Мәскеуден қажылық сапарға шықты. Мұндай сапарлар тақ үшін қалыпты болғанымен, Иван өзінің жоқтығында билік жүргізу үшін қалыптасқан тәртіптерді сақтамады. Оның үстіне, оны ерекше көп жеке күзетші, көптеген боярлар және қазыналық ертіп жүрді. Бір ай үнсіздіктен кейін, Иван 1565 жылдың 3 қаңтарында Александрова Слободадағы бекіністерінен екі хат шығарды. Біріншісі Мәскеу элитасына жолданған, оларды жемқорлық пен сатқындыққа айыптады. Бұдан әрі, айыптаулар дін қызметкерлеріне және олардың жала жабылып, қудаланған боярларды қорғауына қатысты болды. Соңында Иван тақтан бас тартқанын жариялады. Екінші хаты Мәскеу халқына арналған, онда ол өз халқына "ашуланбайтынын" мәлімдеді. Александрова Слобода мен Мәскеу арасында қалған боярлар соты Иванның жоқтығында билік ете алмады және москвалықтардың наразылығынан қорқыды. Иванды таққа оралуға көндіру үшін елшілер Александрова Слободаға аттанды. Иван IV заң шектеулерінсіз сатқындық жасағандарды қудалау құқығымен қайтуға келісті. Ол боярлар кеңесі мен шіркеудің араласуынсыз сатқындарды жазалау және олардың жерлерін тәркілеу құқығын талап етті. Өзінің тергеуін жүргізу үшін Иван опричнина (бастапқыда асыл әйелге балаларынан бөлек қалған жер) құру туралы жарлық шығарды. Сондай-ақ, ол опричнинаны қаржыландыру үшін 100 000 рубль қаражат жинады.

Ұйым

Опричнина Ресей шекарасындағы жеке аумақтан, көбінесе солтүстіктегі бұрынғы Новгород Республикасының жерінде орналасты. Бұл аймаққа мемлекеттің көптеген қаржы орталықтары кірді, оның ішінде Старая Руссаның тұз өндіретін аймағы және ірі сауда қалалары. Иван опричнина аумағында толық билікке ие болды. Бояр Кеңесі мемлекеттің екінші бөлігі – земщинаны (“жерді”) басқарды. 1568 жылға дейін опричнина земщинаның қарауындағы көптеген әкімшілік институттарға тәуелді болды. Земщина мен опричнина арасындағы қақтығыс қызып кеткенде ғана Иван опричнина ішінде тәуелсіз институттар құрды. Иван жеке күзет жасағын – опричниктерді құруды да бұйырды. Алғашқыда олардың саны мыңға жуық болды. Ақсүйек опричниктер Алексей Басманов пен Афанасий Вяземский жалдау процесін қадағалады. Земщинамен немесе оның басқаруымен байланысы жоқ ақсүйектер мен қала тұрғындары Иванның жаңа күзетшісіне қабылдануға лайықты болды. Генри Тройя опричниктердің қарапайым тегіне ерекше мән берді. Дегенмен, тарихшы Владимир Кобрин төменгі топқа өту опричнина дәуірінің кейінгі кезеңінде болғанын айтты. Көптеген алғашқы опричниктер Ресейдің князьдық және бояр руларымен тығыз байланыста болды. Опричнинаның аумақтық бөлінісі жаппай көші-қонға әкелді. Земщина ақсүйектерінің мүлігі опричнина аумағына кіргенде, опричниктер олардың жерлерін тартып алып, иелерін земщина жеріне қоныстандырды. Опричнина аумағына көбінесе қызметтік иеліктер кірді. Александр Зимин мен Степан Веселовский бұл бөлініс мұрагерлік жер иелігіне көп әсер етпеді деп санайды. Алайда, Платонов және басқа да ғалымдар көші-қонның мақсаты жер иелерінің билігін әлсірету болғанын жорамалдады. Павлов земщина әскерилерін опричнина аумақтарынан мұрагерлік иеліктерге көшіруді князьдық топтың билігіне соққы ретінде бағалады. Мұрагерлік иеліктерді бөлу князьдық элитаның өздерінің туған провинцияларындағы ықпалын азайтты. Ең көп зардап шеккен Суздаль провинциясы болды, ол өзінің 80% ақсүйектерін жоғалтты. Опричниктер опричнина кезеңінде әлеуметтік және экономикалық жеңілдіктерге ие болды. Земщина боярлары мұрагерлік және қызметтік жерлерден айырылса, опричниктер земщина жеріне кірген мұрагерлік иеліктерін сақтап қалды. Сонымен қатар, Иван опричнинаға земщина ақсүйектерінен алынған ауыр салықтың табысын берді. Көтерілген опричниктер Иванға адалдықтарын мұрагерлік немесе жергілікті байланыстар емес, қарыз деп білді.

The oprichnina consisted of a separate territory within the borders of Russia, mostly in the territory of the former Novgorod Republic in the north. This region included many of the financial centers of the state, including the salt region of Staraia Russa and prominent merchant towns. Ivan held exclusive power over the oprichnina territory. The Boyar Council ruled the zemshchina ('land'), the second division of the state. Until 1568, the oprichnina relied upon many administrative institutions under zemshchina jurisdiction. Only when conflict between the zemshchina and oprichnina reached its peak did Ivan create independent institutions within the oprichnina. Ivan also stipulated the creation of a personal guard known as the oprichniki. Originally it was a thousand strong. The noble oprichniki Aleksei Basmanov and Afanasy Viazemsky oversaw recruitment. Nobles and townsmen free of relations to the zemshchina or its administration were eligible for Ivan’s new guard. Henri Troyat has emphasized the lowly origin of the oprichnina recruits. However, historian Vladimir Kobrin has contested that a shift to the lower classes constituted a late development in the oprichnina era. Many early oprichniki had close ties to the princely and boyar clans of Russia. Territorial divisions under the oprichnina led to mass resettlement. When the property of zemshchina nobles fell within oprichnina territory, oprichniki seized their lands and forced the owners onto zemshchina land. The oprichnina territory included primarily service estates. Alexander Zimin and Stepan Veselovsky have argued that this division left heredity landownership largely unaffected. However, Platonov and other scholars have posited that resettlement aimed to undermine the power of the landed nobility. Pavlov has cited the relocation of zemshchina servicemen from oprichnina territories onto heredity estates as a critical blow to the power of the princely class. The division of hereditary estates diminished the influence of the princely elites in their native provinces. The worst affected was the province of Suzdal which lost 80% of its gentry. The oprichniki enjoyed social and economic privileges under the oprichnina. While zemshchina boyars lost both heredity and service land, the oprichniki retained hereditary holdings that fell in zemshchina land. Moreover, Ivan granted the oprichnina the spoils of a heavy tax levied upon the zemshchina nobles. The rising oprichniki owed their allegiance to Ivan, not heredity or local bonds.

Операциялар

Қуғын-сүргіннің алғашқы толқыны негізінен Ресейдің князьдық руларына, әсіресе Суздальдың ықпалды отбасыларына бағытталды. Иван бояр руларының көрнекті өкілдерін құпия сөз байласуда деп айыптап, өлім жазасына кесті, жер аударды немесе азаптады. 1566 жылы опричнина сегіз орталық аймаққа дейін кеңейтілді. 12 000 ақсүйек ішінде 570-і опричник болды, ал қалғаны қуылды. Олар қыс ортасында земщинаға қарай жолға шығуға мәжбүр болды; оларға көмектескен шаруалар жазаланды. Иван мейірімділік танытып, бірнеше ақсүйекті Мәскеуге қайтарды. Царь тіпті земщина ақсүйектерін Ливон соғысы жөніндегі земский соборында қатысуға шақырды. Иван Ресейдің Ливон жерлерін жақында жеңіске жеткен Литваға беруі керек пе, әлде аймақты жаулап алуға тырысуын жалғастыруы керек пе деген сұрақ қойды. Собор соғыс шараларын және төтенше салықтарды бекітті. Алайда, земский собор опричнинаны тоқтату туралы петицияны да жолдады. Царь опричниналық террорді жаңарумен жауап берді. Ол петиция авторын дереу тұтқындауға және наразылықтың көшбасшылары деп саналғандарды өлім жазасына кесуге бұйрық берді. Келесі тергеулер земщина думасының басшысы Иван Федоровты патша Иванды құлатуға қастандық жасады деген айып тақты; Федоров қызметтен алынып, көп ұзамай өлім жазасына кесілді. 1568 жылы Швеция королі Эрик XIV-нің тағынан түсірілуі және 1569 жылы Иванның екінші әйелінің қайтысы Иванның күдігін күшейтті. Оның назары солтүстік-батыстағы Новгород қаласына ауды. Ресейдегі екінші ірі қала Новгородта Мәскеуде сотталған бояр отбасыларымен байланысы бар үлкен қызмет абыройы болды. Иван III тұсында қала тоналғанына қарамастан, Новгород Ресейдің орталық басқаруынан ерекшеленетін саяси құрылымды сақтап қалды. Сонымен қатар, қаланың солтүстік-шығыстағы ықпалы Литва шекарасына қарсы әскери шабуылдың алдында орналасқандықтан артты. Шекаралық Изборск қаласын Литваға сатқындықпен тапсыру Иванның шекаралық қалалардың адалдығына күмән келтірді. Иван IV және опричниктер жасағы Новгородта бір айлық террор орнатты (Новгород қырғыны). Опричниктер қалаға шабуыл жасап, барлық топтардың өкілдерін өлімге ұшыратты. Ливон жорысы мемлекеттік ресурстарды едәуір сарп еткендіктен, Иван дін қызметкерлері мен саудагерлердің мүлкіне ерекше қызығушылық танытты. Новгородтан кейін опричниктер компаниясы көршілес сауда қаласы Псковке бет бұрды. Қалаға салыстырмалы түрде мейірімділік көрсетілді. Опричниктер жазалауды шектеді және негізінен шіркеу мүлкін тартып алуға назар аударды. Көпке тараған апокрифтік әңгімеге сәйкес, Псковтың Христиан үшін ақымақ Николай Салос Иванның құлауын болжады және осылайша терең діндар патшаны қаланы аяуға көндірді. Басқаша айтқанда, Иван Псковте террор орнату қажеттігін сезбеген болуы мүмкін, өйткені ол бұрын Изборск сатқындығынан кейін қаланы тонаған. Мемлекеттің нашар қаржылық жағдайын және соғыс қазынасын толықтыру қажеттілігі екінші шабуылға түрткі болды. Иван IV Мәскеуге оралғанда күшейтілген террорді сақтап қалды. Мәскеудегі "Бүтпағандар" алаңында бірқатар қатыгез ашық жерде өлім жазалары орындалды. Қудалаулар опричнина басшылығына да бағытталды. Царь Басманов пен Вяземскийдің Новгород жорығына қатысуын бұрыннан қабылдамаған. Оралғаннан кейін Иван оларды түрмеге жапты, онда олар көп ұзамай қайтыс болды. Павлов Иванның опричниктердің жоғары буынына қарсы бұрылысын олардың қатарындағы төменгі тектілердің санының артуымен байланыстырады. Иван Новгородты қатал ұстағандары үшін князьдік опричниктер арасындағы наразылыққа жауап берген болуы мүмкін. Сонымен қатар, таптық айырмашылық төменгі рекруттарды князьдік опричниктерге қарсы қойған болуы мүмкін. Иван Новгород мәселесі бойынша ескі опричниктерді күдікті санағандықтан, төменгі текті рекруттар опричнина иерархиясындағы ықпалын арттыру үшін жаңа қуғын-сүргінді ұйымдастырған болуы мүмкін.

The first wave of persecutions targeted primarily the princely clans of Russia, notably the influential families of Suzdal. Ivan executed, exiled, or tortured prominent members of the boyar clans on questionable accusations of conspiracy. 1566 saw the oprichnina extended to eight central districts. Of the 12,000 nobles there, 570 became oprichniks, and the rest were expelled. They had to make their way to the zemshchina in mid winter; peasants who helped them were executed. In a show of clemency, Ivan recalled a number of nobles to Moscow. The Tsar even called upon zemshchina nobles for a zemskii sobor concerning the Livonian War. Ivan posed the question whether Russia should surrender the Livonian territories to recently victorious Lithuania or maintain the effort to conquer the region. The body approved war measures and advanced emergency taxes to support the draining treasury. However, the zemskii sobor also forwarded a petition to end the oprichnina. The Tsar reacted with a renewal of the oprichnina terror. He ordered the immediate arrest of the petitioners and executed the alleged leaders of the protest. Further investigations tied Ivan Federov, leader of the zemshchina duma, to a plot to overthrow Tsar Ivan; Federov was removed from court and executed shortly thereafter. The overthrow of King Erik XIV of Sweden in 1568 and the death of Ivan's second wife in 1569 exacerbated Ivan's suspicions. His attention turned to the northwestern city of Novgorod. The second largest city in Russia, Novgorod housed a large service nobility with ties to some of the condemned boyar families of Moscow. Despite the sack of the city under Ivan III, Novgorod maintained a political organization removed from Russia’s central administration. Moreover, the influence of the city in the northeast had increased as the city fronted the military advance against the Lithuanian border. The treasonous surrender of the border town Izborsk to Lithuania also caused Ivan to question the faith of border towns. Ivan IV and an oprichniki detachment instituted a month long terror in Novgorod (the Massacre of Novgorod). The oprichniki raided the town and conducted executions among all classes. As the Livonian campaign constituted a significant drain on state resources, Ivan targeted ecclesiastical and merchant holdings with particular fervor. After Novgorod, the oprichniki company turned to the adjacent merchant city Pskov. The city received relatively merciful treatment. The oprichniki limited executions and focused primarily upon the seizure of ecclesiastical wealth. According to a popular apocryphal account, Nicholas Salos of Pskov the fool for Christ prophesied the fall of Ivan and thus motivated the deeply religious Tsar to spare the city. Alternatively, Ivan may have felt no need to institute a terror in Pskov due to his prior sack of the city in wake of the Izborsk treason. The dire financial condition of the state and the need to bolster the war treasury likely inspired the second raid. Ivan IV maintained the heightened terror as he returned to Moscow. A series of particularly brutal open air executions took place in Moscow's Pagan Square. The persecutions began to target the oprichnina leadership itself. The tsar had already refused Basmanov and Viazemsky participation in the Novgorod campaign. Upon his return, Ivan condemned the two to prison, where they died shortly thereafter. Pavlov links Ivan's turn against the higher echelons of oprichniki to the increasing number of the lower born among their ranks. Ivan may have reacted to the apparent discontent among the princely oprichniki over the brutal treatment of Novgorod. Furthermore, class disparity may have set the lower recruits against the princely oprichniki. As Ivan already suspected the older oprichniki on the issue of Novgorod, the lower born recruits may have advanced the new persecutions to increase their influence in the oprichnina hierarchy.

Таратылуы

1572 жылы опричнина мемлекеттік құрылымы құлдырады. Земщина және опричнина территориялары біріктіріліп, бұрынғы екі бөліктегі өкілдері бар реформаланған Бояр Кеңесінің басқаруына берілді. Ғалымдар опричнинаның тарауына түрлі себептерді атады. 1571 жылы орыс-қырым соғысы барысында Қырым татарлары Мәскеуді өртеп тастағанда, опричниктер тиімді қарсылық көрсетпеді. Татарлардың сәттілігі патшаның опричнинаның тиімділігіне сенімін күңкілдеткен болуы мүмкін. Иван соғыс кезінде және оның салдарынан туған ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдайларда мемлекеттің бөлінуі тиімсіз деп ойлаған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Иван опричнинаны сәтті деп санаған болуы мүмкін; князьдердің ықпалы әлсіреген соң, патша террор өз мақсатын орындап болғанын сезінген болуы мүмкін.

Мұра

Ғалым Роберт О. Крумми және Платонов опричнина кезіндегі жаппай қоныс аударудың әлеуметтік салдарына баса назар аударды. Ірі жераудаларды кішірек опричник учаскелеріне бөлу шаруаларды қатаң жер иеленушілікке бағындырды. Бұдан әрі, мемлекеттік террор мен жерлерді тартып алу көптеген шаруаларды өздерінің жерлерінен кетуге мәжбүр етті, нәтижесінде жаңа көшпелі халық пайда болды. Көшпелілердің санының артуы Ресей тағының крепостнойлық құқықты институционалдық деңгейге көтеруіне ықпал еткен болуы мүмкін. Опричнина Ресейдегі маңызды әлеуметтік және экономикалық дағдарыспен бір уақытта болды және кейбір замандас және тарихи мәліметтерге сәйкес, оған үлкен үлес қосты. Тарихшы Изабел де Мадарияга опричнинаның аристократиялық билікті консолидациялаудағы рөлін атап көрсетті. Қоныс аудару мұрагерлік дворяндықтың ықпалын күрт азайтты. Таққа адалдығымен көзге түскен опричниктер жер иелері, тәуелсіз саяси амбицияларды дамытуға мүмкіндігі бар аристократияның орнын басты. Алайда, Крумми опричнинаның әлеуметтік салдарларын сәтсіздік деп бағалады. Осы көзқарас бойынша, опричнина нақты әлеуметтік мақсаттарды іске асырмады, керісінше, көбінесе мақсаты жоқ террорді жүзеге асырды. Мұндай түсіндірмелер Руслан Скрынниковтың 1960 жылдардағы еңбектерінен алынған, ол опричнинаны автократияға қарсы кез келген қарсылықты жоюға бағытталған террор режимі деп сипаттады.

Мәдени суреттер

Иван Лажечников "Опричники" трагедиясын жазды, оған Чайковский "Опричник" операсын негіздеді. Чайковскийдің операсы өз кезегінде 1911 жылы Аполлинар Васнецовтың картинасына ықпал етті, онда қала көшесі және опричниктердің келуінен үрейленген халық бейнеленген. "Gate" жапондық жеңіл роман франшизасында Опричнинаның фантастикалық нұсқасы кездеседі. Ол атауын, мақсатын, қызметін, ит басы мотивін және тіпті тарихи түпнұсқадағы сыпырғыштарды қолдануын сақтайды. Владимир Сорокиннің 2006 жылғы "Опричник күні" романы Ресей монархиясы мен опричнинаның қайта орнатылған болашағын суреттейді. Романның опричниктері қызыл көліктерде жүріп, капоттарына кесілген ит басын орнатады, наразылық білдірген ақсүйектерді зорлап, өлтіреді, монархия мен орыс православие шіркеуін мақтап, көп мөлшерде алкоголь мен есірткілерді тұтынады.