Қылмыстық жауаптылықта сананың ролі және «ақылды адам» стандарты

Кіріспе

Қылмыстық құқықта, қылмыстық абайсыздық – бұл күдіктіден күтілетін объективті мінез-құлық стандартын бұзу арқылы жасалатын құқық бұзушылық. Оны қылмыстық жауаптылықты анықтауда саналы ниетті ескермейтін қатаң жауаптылық қылмыстардан, немесе кінәлі сананы (mens rea) талап ететін қылмыстардан ажыратуға болады.

Ақылы тұлға стандарты

"Ақылға қонымды адам стандарты" нақты адамға емес, керісінше құқықтық ойдан туындаған ұғымға қатысты. Бұл – нақты адамдардың кінәлілігін бағалау үшін қолданылатын объективті өлшем. Осы мақсаттар үшін ақылға қонымды адам орташа адам емес: бұл демократиялық өлшем емес. Жалпы жауапкершіліктің тиісті деңгейін анықтау үшін, ақылға қонымдылықтың сынағы айыпталушының жасаған ісіне тікелей қатысты болуы керек. Егер дәрігер емдеу кезінде науқасты қасақана өлтірді деген айып тағылса, "орташа адамның" пікірі немесе қалай әрекет ететіні еш маңызға ие емес. Сондықтан, барлық адамнан ең төменгі деңгейдегі біліктілік күтіледі. Ақылға қонымды адам тиісті ақпаратқа ие, қабілетті, заңды біледі және әділ болуы керек. Бұл стандарт ешқашан төмендемейді, бірақ айыпталушының білімі мен дағдысына сәйкес жоғарылай алады. Дәрігердің пациентке дұрыс диагноз қоймауы қылмыс саналатын жағдайда, стандарт ақылға қонымды дәрігер стандартына сәйкес болуы тиіс. Өздерін белгілі бір біліктілікке ие деп есептегендер, сондай біліктілікке ие адамдардан күтілетін нәтижелер деңгейіне сай болуы керек. Егер олар өз біліктілігінің шегінен тыс іс-әрекетпен айналысса, онда оларға қарапайым адам стандарты қолданылады. Бұл қарапайым адамдардың белгілі бір жағдайларда ерекше іс-әрекеттер жасай алмайтынын жоққа шығармайды, бірақ айыпталушы ретінде қарапайым адам, егер оның іс-әрекеті немесе ойы сол жағдайда ақылға қонымды болса, ерекше іс-әрекет жасамайынша кінәлі емес. Балалар, дене және психикалық мүмкіндігі шектеулі адамдарға қатысты істерде ақылға қонымды адам стандартын айыпталушының ерекшеліктеріне сәйкес келтіру қажет пе деген мәселе көп дау тудырды. Жас және тәжірибесіз адамдар ересектердің болжай алатын нәрсесін көре алмайды, соқыр адам мүлдем көре алмайды, ал аутизм спектріндегі адам әлемді аутизм спектріндегі емес адам сияқты қабылдамайды. Балалық шақ және психикалық аурулар ақылсыздық қорғанысы ретінде қарастырылатын істерде қылмыстық жауапкершіліктен босатуға мүмкіндік береді, өйткені айыпталушы толыққанды қабілетке ие емес. Қылмыстық жүйелер мұндай адамдармен сот жүйесінен тыс айналысуға немесе сотқа бару қажет болған жағдайда, сот шешімі арқылы жауапкершіліктің ауырлығын жеңілдетуге мүмкіндік беретін ережелер жиынтығын ұсынады. Дегенмен, қалыпты зиялы қабілеті бар адамдар өздерінің физикалық жағдайына қарай ақылға қонымды әрекет етуі керек. Сондықтан, сот соқыр ақылға қонымды адам соқыр айыпталушының істегеніне тырыса ма еді деген сұрақ туындайды. Мүмкіндігі шектеулі адамдар қоғамның белсенді мүшесі болуға құқылы, бірақ егер белгілі бір іс-әрекеттер басқаларға қауіп төндірсе, қауіп-қатерлерді азайту үшін тиісті сақтық шаралары қолданылуы керек.

"Reasonable person standard" does not pertain to a real person, but rather a legal fiction. It is an objective yardstick against which to measure the culpability of real people. For these purposes, the reasonable person is not an average person: this is not a democratic measure. To determine the appropriate level of responsibility, the test of reasonableness has to be directly relevant to the activities being undertaken by the accused. What the "average person" thinks or might do would be irrelevant in a case where a doctor is accused of wrongfully killing a patient during treatment. Hence, there is a baseline of minimum competence that all are expected to meet. This reasonable person is appropriately informed, capable, aware of the law, and fair minded. This standard can never go down, but it can go up to match the training and abilities of the particular accused. In testing whether the particular doctor has misdiagnosed a patient so incompetently that it amounts to a crime, the standard must be that of a reasonable doctor. Those who hold themselves out as having particular skills must match the level of performance expected of people with comparable skills. When engaged in an activity outside their expertise, such individuals revert to the ordinary person standard. This is not to deny that ordinary people might do something extraordinary in certain circumstances, but the ordinary person as an accused will not be at fault if they do not do that extraordinary thing so long as whatever that person does or thinks is reasonable in those circumstances. The more contentious debate has surrounded the issue of whether the reasonable person should be subjectively matched to the accused in cases involving children, and persons with a physical or mental disability. Young and inexperienced individuals may not foresee what an adult might foresee, a blind person cannot see at all, and an autistic person may not relate to the world as a non autistic person. Cases involving infancy and mental disorders as an insanity defense potentially invoke excuses to criminal liability because the accused lack full capacity, and criminal systems provide an overlapping set of provisions which can either deal with such individuals outside the criminal justice system, or if a criminal trial is unavoidable, mitigate the extent of liability through the sentencing system following conviction. Notwithstanding, those who have ordinary intellectual capacities are expected to act reasonably given their physical condition. Thus, a court would ask whether a blind reasonable person would have set out to do what the particular blind defendant did. People with physical disabilities rightly wish to be active members of the community but, if certain types of activity would endanger others, appropriate precautions must be put in place to ensure that the risks are reasonable.

Америка Құрама Штаттары

Қылмыстық немқұрайлықпен жасалған қылмыстардың мысалдары – қылмыстық немқұрайлықпен адам өлтіру және баланың өміріне қауіп тудыру. Әдетте, қылмыстық немқұрайлық, қылмыстық бейхабарлық, қылмыстық қауіпке салу, қасақана көз жұму және басқа да осыған ұқсас қылмыстар үшін жаза – бас бостандығынан айыру, егер қылмыскер психикалық ауруға шалдыққан болмаса (ал кейбір жағдайларда жаза мерзімі белгісіз болады).

Канада

Қылмыстық кодексте дене жарақаты немесе өлімге себеп болған қылмыстық немқұрайлылықты қамтитын бірнеше құқық бұзушылық қарастырылған. Мұндай заңдар кейде қауіпті жүргізу салдарынан дене жарақаты немесе өлімге әкеп соққан жағдайларды қозғау үшін қолданылады. Дене жарақатына немесе өлімге себеп болған қылмыстық немқұрайлылық үшін ең жоғары жаза сәйкесінше 10 жыл (дене жарақатына себеп болған көше жарысы үшін 14 жыл) және өмір бойы бас бостандығынан айыру.