Кіріспе

Христиандық теологиялық ұғым

Христиандық теологияда кенозис (κένωσις) – Исаның "өзін-өзі тазалауы" немесе "өзін-өзі босатуы". ἐκένωσεν сөзі Пілдірлерге жолданған хатта қолданылады: "өзін ештеңеге дейін төмендетті" (NIV) немесе "[оның] өзі босады" (NRSV) (Пілдірлерге 2:7), κενόω етістігін пайдаланып, "босату", "тазалау" мағынасын береді. Теологтар арасында оның нақты мағынасы әртүрлі. Көптеген теологтардың пікірінше, Иса өз тілектерін жойып, Құдайдың құдайлық еркіне толық бойын берді, тіпті өлімге – айқыш өліміне дейін бағынды. Пілдірлерге жолданған хат христиандарды да, тіпті бұл олар үшін үлкен құрбандық болса да, Құдайдың еркіне мойынсұнуға дайын болуға шақырады. Бұл түсінік Исаның адамдық жағын түсіндіру үшін де қолданылады: Иса толыққанды өмір сүру үшін, өзінің құдайлық күштерін ерікті түрде шектеуге, өзін-өзі тазалауға мұқтаж болды. Пілдірлерге жолданған хатта Исаның "Құдайдың бейнесінде болғанымен, Құдаймен теңдікті пайдалануға тырысқан жоқ" делінеді, бұл Иса өлімнің салдарынан қашу үшін құдайлық мәртебесін қолданбады дегенді көрсетеді. Алайда, бұл түсіндірмені Исаның құдайлық күшін артық төмендетеді деп санайтындар да бар.

Жаңа Келісімнің қолданылуы

Жаңа өсиетте есім түрі қолданылмайды, бірақ етістік түрі бес рет кездеседі (Римдіктерге 4:14; 1 Коринфтіктерге 1:17, 9:15; 2 Коринфтіктерге 9:3; Філіпіліктерге 2:7) және болашақ шақ бір рет қолданылады. Осы бес рет кездесетін жерлердің ішінде, Філіпіліктерге 2:7 христиандық кенозис идеясы үшін ең маңыздысы деп есептеледі:

Кенотикалық христология

Філіпіліктерге 2-тарау кейде Исаның адамдық жағын түсіндіру үшін пайдаланылады. Ерте христиандықта, кейбір топтар Құдайдың ерекше құрметтеп, биіктеткен толыққанды адам Исаға (асырап алушылық) сенім білдірді, ал басқа топтар рухани көрініс сияқты толыққанды құдайлық Исаны (докетизм) жақтады. Басым болған Халкидон доктринасы бойынша Иса екі табиғатты – толыққанды адам және толыққанды Құдай – бірге алып жүрді. Кенотикалық Христология, негізінен, Иса, әлдеқашан болған құдай болғанына қарамастан, шынайы адамдық өмірді сезіну үшін ерікті түрде өзін төмендеткенін айтады. Ол кереметтер жасауға, ауруларды емдеуге және сенімді моральдық ұстанымдарды беруге қабілетті болды, бірақ өлімдік болғандықтан туындаған барлық қиындықтарын шешу үшін құдайлық күшін қолданбады және барлық адамдарға тән мәселелермен күресті. Сондықтан Иса ұйықтауға және тамақтануға мұқтаж болды, шөлде шайтанмен тәлкекке түсті, өрік ағаштарының жеміс бермейтініне ашуланды, әлемнің соңының күні мен сағатын ешкім білмейтінін айтты және т.б.

Шығыс православие

Православие теологиясы Мәсіхтің үлгісін ұстануға ерекше мән береді. Кенозис кішіпейілділік арқылы ғана мүмкін болады және Құдаймен бірігуге ұмтылуды шарт етеді. Орыс православие шіркеуінің Пустиния дәстүрі осы ізденістің маңызды бір көрінісі болып табылады. Кенозис православие теологиясында тек христологиялық мәселе ғана емес, сонымен қатар Пневматология, яғни Киелі Рухқа қатысты мәселелерді де қамтиды. Адам табиғатына қатысты кенозис – өз еркі мен құштарлығынан үздіксіз арылу және олардан бас тартуды білдіреді. Мәсіхке қатысты, Құдайдың Ұлының кенозисі – бүкіл адамзаттың күнәдан құтылуы мен игілікке ие болуы үшін жасаған құрбандығы мен мойынсұнуы. Адамзат теозис арқылы Құдайдың құтқару жұмысына қатыса алады, яғни оның рақымы арқылы қасиетті болуға жетеді. Шығыс православиесінде кенозис – құдайға мән жағынан ұқсау емес, ол пантеизм болып табылады; керісінше, ол Құдайға оның "Энергиялары" арқылы, рақыммен бірігуге қатысты. Православ теологиясы Құдайдың мәні мен Энергияларын ажыратады. Сондықтан кенозис – парадокс және құпия, себебі "өзін босату" шын мәнінде адамды Құдайдың рақымымен толықтырады және Құдаймен бірігуге әкеледі. Православие теологиясында кенозис – адамның дүниеден немесе құштарлықтардан өзгешеленуі, бұл құмарлықсыздыққа жетудің бір бөлігі. Арийлік және православиелік христиандар арасындағы алғашқы пікірталастардың көп бөлігі кенозис мәселесіне қатысты. Мәсіхтің адам және құдайлық табиғаты туралы түсіндіру қажеттілігі (гипостатикалық одаққа қараңыз) Мәсіхтің кенозис немесе эккенозис үлгісі ретінде берген мағынасы мен үлгісі үшін күрестің себебі болды.

Унитаризм

Юнитаризмнің кейбір түрлері Мәсіхтің жеке алдында бар екенін қабылдамайды, сондықтан олардың Філіпіліктерге 2:7-ні түсіндірулері және кенозис ұғымы – Мәсіхтің Өзін-Өзі "босатуы" – Оның "босатуы" туғанға дейін емес, өмірде болды деп қарастырады. Дегенмен, Томас Белшам айтқандай, осы босатудың өмірде қандай сәтте болғаны туралы түрлі пікірлер бар. Белшам мұны айқышқа мізілген кезде деп есептесе, ал Джозеф Пристли мұны Гетсимани бағында Мәсіх тұтқындалуға қарсылық көрсетпеген кезде деп санады. Христадельфиан Том Барлинг Мәсіхтің "босатуы" – Мәсіхтің мінез-құлқына қатысты алғашқы жазбаларда, Лұқа 2:40,52-де басталып, Мәсіхтің сынақтары мен қызметі арқылы жалғасқан үнемі жүретін процесс деп түсіндірді.

Гностицизм

Гностикалық әдебиетте кенозиске балама ретінде Мәсіхтің өзінің жарқырауын өзіне жинауы, осылайша өз шәкірттерін қысылдатуын тоқтатуы көрсетіледі. Pistis Sophia-да шәкірттерінің тілегімен "Иса өзінің жарығының нұрын өзіне тартып алды".

Кенотикалық этика

Кенотикалық этика – Филиппіліктерге 2:7-нің түсіндірмесі болып табылады, онда Исаның «Өзін-өзі төмендеткені» айтылады. Бұл жерде Пауыл Құдай туралы теория ұсынғаннан гөрі, Құдайдың кіріп келгендегі (жанға түскендегі) көрсеткен кішіпейілділігін христиандарға басқаларға сондай бағынуға шақыру ретінде пайдаланған.