Кіріспе

Швейцариялық дін қызметкері (1445–1510)

Иоганн Гейлер фон Кайсерсберг (16 наурыз 1445 – 10 наурыз 1510) – 15 ғасырдың ең көрнекті халық қауымдарын уағыздаған дін қызметкерлерінің бірі саналады. Ол Страсбургтің Ренессанс гуманистерімен тығыз байланыста болды, олардың жетекшісі белгілі Якоб Уимпфеллинг (1450–1528) болды, ол "Германияның тәрбиешісі" деп аталды. Уимпфеллинг сияқты, Гейлер де дүниелік дін қызметкері болды; екеуі де сол заманғы шіркеудегі бұрыстықтармен күресті, бірақ Мартин Лютер мен оның жақтастарының рухымен емес. Олар құтқарылу мен сақталуды тек шіркеу мен мемлекетте христиандық моральды шіркеу доктриналарын адал сақтау арқылы жаңартуда ғана көруге тырысты. Дегенмен, Иоганн Гейлердің моральдық реформалары Страсбургтегі протестанттық реформацияның негізін қалады.

Ерте өмір және білім

Ол Шаффхаузенде дүниеге келді, бірақ 1448 жылдан бастап балалық шағы мен жастығын Жоғарғы Эльзастағы Кайсерсбергте өткізді. Оны тәрбиелеген әкесі сол жерде тұрды. Гейлер үш жаста болғанда, оның әкесі аң ауызда қаза тапты; содан кейін әкесі баланың біліміне жауапкершілік алып, оны Кайсерсбергке жақын Амершвирдегі мектепке жіберді, онда оның анасы тұрды. 1460 жылы, он бес жасқа келгенде Иоганн жаңа ғана ашылған Фрайбург университетіне түсті. Екі жылдан кейін бакалавр дәрежесін, тағы екі жылдан кейін өнер магистрі атанды. Келесі семестрде Аристотельдің әртүрлі еңбектері бойынша лекция оқыды. Бітіргеннен кейін ол біраз уақыт Пётр Ломбардтың "Сентенциялары", Александр Халессің түсіндірмелері және Аристотельдің бірнеше еңбектері бойынша лекция берді. Ол философия факультетінің деканы қызметін қысқа мерзімге атқарды. Жан Герсонның еңбектерін зерттеу оның теологиялық пәндерге деген қызығушылығын оятты, соның нәтижесінде 1471 жылы жаңадан құрылған Базель университетіне баруға себеп болды. 1475 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Базельде ол Себастьян Брантпен танысып, берік достық қарым-қатынас орнатты. Базельде Гейлер соборда алғашқы уағыздарын айтты. Ол Фрайбург университетінің ректоры болып сайланды.

Кәсіби мансап

Бір кезде ол Вюрцбург соборында уағыз айтты. Страсбург сенаторы Петер Шотт, собордың мүлкіне жауапты, маңызды және ықпалды азамат, Гейлерді Страсбургте қоныстануға ынталандырды. Сол кезде Страсбургке саяхатшылар тәртібінен уағызшылар жіберілді, бірақ бұл уағызшылардың жиі алмасуына және собор шіркеуінің қызметкерлерімен келіспеушіліктерге әкелді. Осының салдарынан соборлық тарап, епископ (сол кезде Альберт Пфальц Мосбах) және қала билігі тұрақты уағызшы ретінде діншіл емес кісіні таңдауға бейімделді. Мұндай лауазым 1478 жылы құрылды және Гейлер оны қабылдап, өліміне дейін Страсбургте уағыз айту және жұмыс істеуді жалғастырды. 1481 жылы собордың ішкі кеңістігінде, Әйіргі Лоренс шіркеуі тым кішкентай болып шыққанда, оған арналған әдемі мінбер әлі де оның уағызшы ретінде танымал екенін көрсетеді. Себастьян Брант, Беат Реннан, Иоганн Рейхлин, Филипп Меланхтон және басқалардың куәліктері оның жеке қасиеттерінің қаншалықты күшті әсер еткенін көрсетеді. Ол міндетті түрде әр жексенбі және мереке күндері соборда, тіпті ораза айларында күнделікті уағыз айтатын, сондай-ақ ерекше жағдайларда қаланың және одан тыс жерлердегі монастырьларда уағыз айтатын. Оның батыл, өткір, айыптауға толы, әдемі мысалдармен және тек Киелі кітапқа ғана емес, басқа да мәтіндерге негізделген уағыздары, ол айтқанда жазылып алынып, достары тарапынан (кейде оның білімі мен келісімінсіз) таратылды, сол заманғы неміс ой-санасы мен тіліне едәуір әсер етті. Гейлердің көптеген уағыздары басылып, кеңінен таратылғандығы Страсбургтің дамыған баспа индустриясының көрсеткіші. Ол Аугсбург епископы Фридрих фон Гогенцоллернге жиі баратын, ол оған өте жақсы қатынаста болды; бір рет император Максимилиан, оның қамқоршысы, Лех өзенінің жанындағы Фюссенге шақыртып, оның кеңесін сұрады. Ол ізгілікпен қажылық сапарлар жасады. Швейцариядағы Эйнсиделде ол сол кезде-ақ танымал болған Блаженный Николаус фон Флюемен кездесті; бір жолы ол Марсельге жақын жердегі Сент-Бомға барып, Әйіргі Мария Магдалинаның үңгірінде дұға етті. Бүйрегі ауырды, оны жеңілдету үшін ол жыл сайын Баденнің жылу суларына баруға мәжбүр болды; соңында ісіну пайда болды, ол 1510 жылы Леттер жексенбісінде Страсбургте қайтыс болды. Келесі күні, көптеген адамдардың қатысуымен, ол оған арнайы салынған мінбердің іргесіне жерленді.

Жұмысы мен стилі

Оның атымен жарық көрген көптеген томдардың ішінде тек екеуі ғана оның өңдеуінен өткен сияқты: «Der Seelen Paradies von waren und volkumen Tugenden» және «Das irrig Schaf». Қалғандарының арасында ең белгілісі – оның досы Себастьян Бранттың «Das Narrenschiff» немесе «Navicula» немесе «Speculum fatuorum» еңбегіне арналған лекциялар сериясы. Бұл кітаптың 1511 жылы Страсбургте келесі тақырыппен басылымы жарық көрді: «Navicula sive speculum fatuorum praestantissimi sacrarumliterarum doctoris Joannis Geiler Keysersbergii». Гейлердің уағыздары мен жазбаларының көптеген томдары жарияланды, бірақ олар уағыздаушының ерекшеліктерін толыққанды көрсетпейді. Гейлер, ешқандай басқа ойға қарамастан, тыңдаушыларына ең күшті әсер ететін оратор болуға тырысты. Ол уағызға мұқият дайындалды, уағыздарын алдын ала жазып алатын, оның замандасы Беат Реннан айтқандай, осы дайындық жұмыстары неміс тілінде емес, латын тілінде жасалды. Оның атымен жарияланған уағыздардың тек аз бөлігі ғана оның тікелей сөздері болып табылады. Оның сөздерін ерте заманнан бастап басқалар жазып алып, жариялаған. Гейлердің еңбектерінің ең жақсы зерттеушісі, Страсбургтік Э. Мартин, «Allgemeine deutsche Biographie» журналында Гейлердің шынайы жазбаларының шолуын жасауға тырысты; оның сөзіне сүйенсек, расталған жазбалардың саны отыз бес. Қазіргі сақталған еңбектерде Гейлердің дәл осылай сөйлегеніне нақты көз жеткізу қиын. Олардан Страсбург уағыздаушысының теология ғана емес, сол заманғы дүниелік әдебиетті де жақсы білгені көрінеді. Мұны 1494 жылы жарық көрген Себастьян Бранттың «Ақымақтардың кемесі» атты уағыздарының тақырыбы дәлелдейді; осы уағыздар ең үлкен танымалдылыққа ие болды. Гейлер тыңдаушылардың назарын аудару үшін қоғамдық оқиғаларды пайдалануда да шеберлік танытты. Сөз өнеріндегі жаңалыққа ұмтылысымен Гейлер форма және уақыт бойынша Бертольд Ратисбон мен Абрахам Санкта-Клараның арасында орналасады. Гейлер дін қызметкерлерінің де, қара халықтың да ортақ реформаға қатысуға құштар еместігіне қатты наразылық білдірді. Оның еңбектері сол заманғы өркениет тарихы үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Оның ойлары қарапайым тілмен жеткізілген: Гейлердің жазбалары XVI ғасырдың басындағы қарапайым халықтың тілі, әдет-ғұрыптары мен сенімдерін тануға мүмкіндік береді.

Өлімнен кейін

Страсбургтегі Жан Гейлер атындағы лицей, сондай-ақ сол қаланың Нойштадт ауданындағы бір көше оның құрметіне аталған.