Кіріспе
Мартиан Миней Феликс Капелла – заңгер, полимат және кейінгі антик дәуірінің латын прозашысы, ерте ортағасырлық білім беруді құрылымдаған жеті еркін өнер жүйесін алғашқы дамытушылардың бірі. Ол Мадаура қаласында туған. Оның жалғыз энциклопедиялық еңбегі – "Филология мен Меркурийдің некесі" (De nuptiis Philologiae et Mercurii), сондай-ақ "Жеті ғылым" (De septem disciplinis) деп аталады, бұл проза мен күрделі аллюзиялық өлеңдердің қоспасында жазылған терең дидактикалық аллегория. Мартиан көбінесе неоплатонизм негізіндегі философиялық көзқарастарды ұсынады, бұл Плотин және оның ізбасарлары қалыптастырған Платон мектебінің философиясы. Классикалық рим діні туралы маңызды еңбек жазған өзінің замандасы Макробий сияқты, Мартиан да өзінің діни көзқарасын тікелей білдірмейді. Оның көптеген еңбектері диалог түрінде жазылған, ал әңгімелесушілердің пікірлері автордың ойларынан өзгеше болуы мүмкін.
Martianus Minneus Felix Capella was a jurist, polymath and Latin prose writer of late antiquity, one of the earliest developers of the system of the seven liberal arts that structured early medieval education. He was a native of Madaura. His single encyclopedic work, De nuptiis Philologiae et Mercurii ("On the Marriage of Philology and Mercury"), also called De septem disciplinis ("On the seven disciplines"), is an elaborate didactic allegory written in a mixture of prose and elaborately allusive verse. Martianus often presents philosophical views based on Neoplatonism, the Platonic school of philosophy pioneered by Plotinus and his followers. Like his near contemporary Macrobius, who also produced a major work on classical Roman religion, Martianus never directly identifies his own religious affiliation. Much of his work occurs in the form of dialogue, and the views of the interlocutors may not represent the author's own.
Өмір
Кассиодордың айтуынша, Мартиан Мадаура қаласында туған, ол Африкадағы римдік провинциядағы Апулейдің туған қаласы болған (қазіргі Алжирдің Сук-Ахрас қаласы). Ол Римнің Карфагенінде заңгер ретінде қызмет еткен сияқты. Мартиан 5-ші ғасырда белсенді болды, 410 жылы Аларик I Римді тоналағаннан кейін еңбек еткен, бірақ, көрінеді, 429 жылы вандалдардың Солтүстік Африканы басып алуынан бұрын. 6-шы ғасырдың ортасында риторика профессоры Секурус Мемор Феликс Римде осы мәтінді алды, себебі кітаптың бірінші бөлімінің (немесе көптеген қолжазбаларда екінші бөлімінің) соңындағы жеке жазбасында "ең нашар үлгілерден" жұмыс істеп жатқанын көрсеткен. Герард Воссиус бұл туралы қате түсініп, Мартианның 6-шы ғасырда белсенді болғанын айтқан, соның салдарынан Мартианның өміріне қатысты ұзақ жылдар бойы жалған пікір қалыптасқан. Ай бетіндегі Капелла кратері оның құрметіне аталған.
Некелік
Бұл энциклопедиялық еңбек, De nuptiis Philologiae et Mercurii ("Филология мен Меркурийдің үйленуі туралы"), кейде De septem disciplinis ("Жеті пән туралы") немесе Сатирикон деп аталады, — проза мен күрделі аллюзивті өлеңнің қоспасынан тұратын күрделі дидактикалық аллегория, Варроның Менеппей сатиралары сияқты прозиметрум. Стилі сөздікке толы және күрделі, метафоралар мен ерекше сөздерге толы. Кітап V ғасырдағы христиандыққа айналған Рим империясынан бастап XII ғасырдағы Ренессансқа дейінгі академиялық білімнің стандартты формуласын анықтауда маңызды рөл атқарды. Бұл формулаға ортағасырлық аллегорияға (әсіресе тұлғаларға) деген сүйіспеншілік, білімді ұсыну құралы ретінде, және жеті еркін өнердің айналасында білімді құрылымдау кірді. Кітабы, өз заманының классикалық мәдениетін резюме түрінде қамти отырып, ұлына арналған. Оның алғашқы екі кітабындағы оқиғасы, ақыл, бойындағы және жан дүниесімен бас тартқан Меркурийдің (ақылды немесе пайдалы ізденіс) Филологиямен (білім, немесе әріптер мен зерттеуге деген сүйіспеншілік) некелесуін баяндайды, ол құдайлардың, Музалардың, Басты Назарларының және Ынталылықтардың қорғауымен мәңгілікке ие болады. Атауы, әріптер өнері арқылы білімді іздеудің (Меркурий) интеллектуалды пайдалы ізденісінің аллегорикалық одағына сілтеме жасайды (Филология). Тойға жеті қыз сыйлық ретінде әкелінді, олар Филологияның қызметшілері болады. Олар жеті еркін өнер: Грамматика (балалардың грамматикалық қателерін жоюға арналған пышағы бар қарт әйел), Диалектика, Риторика (сөз тіркестерімен безендірілген киім киген және қарсыластарын жеңуге қабілетті әйел), Геометрия, Арифметика, Астрономия және (музыкалық) Ынтымақ. Әр өнерді таныстырғанда, ол өкілдік ететін ғылымның қағидаларын түсіндіреді, осылайша жеті еркін өнердің мазмұнын береді. Сәулет және Медицина сияқты екі басқа өнер де тойда болды, бірақ олар жердегі нәрселерге қамқорлық ететін болғандықтан, көктегі құдайлардың арасында үнсіз болуы керек еді. Әр кітап – бұрынғы авторлардың абстрактысы немесе жинағы. Тақырыптарды қарау Варроның Disciplinae-іне, тіпті Варроның сәулет және медицинаға жасаған сілтемесіне жататын дәстүрге жатады, олар Мартиан Капелланың заманында механикалық өнер болды, ақылды құлдарға арналған, бірақ сенаторларға емес. Мартиан Капелланың кітабы арқылы ортағасырлық дәуірдің басында қалыптасқан классикалық римдік оқу бағдарламасы христиан дінімен өзгертілді, бірақ революция жасалмады. Өлеңдердің өлеңдік құрылымы, көбінесе дұрыс және классикалық, Варроның үлгісімен жазылған. Сегізінші кітапта Жердің ғаламның ортасында тыныштап тұрған, Ай, Күн, үш планета және жұлдыздардың оны айналып өтетін, ал Меркурий мен Венераның Күнді айналатын өзгертілген геоцентрикалық астрономиялық моделі сипатталған. Коперник өзінің De revolutionibus orbium coelestium еңбегінің 1-кітабында Меркурий мен Венераның Күнді айналатыны туралы пікірді "назардан тыс қалдырмауға" болатындығын атап өтті.
Ықпал
Мартиан Капелланы оның кітабының беделі тұрғысынан қарағанда жақсы түсінуге болады. Бұл еңбек ерте орта ғасырларда оқылған, оқытылған және түсіндірілген, сондай-ақ ерте орта ғасырлар мен Каролингтік қайта өрлеу дәуірінде Еуропа білімін қалыптастырды. V ғасырдың соңында Фулгенций атты африкалық автор осы кітап үлгісінде туынды жазды. Көптеген қолжазбаларда табылған, басылым дайындауға ниеттенген Секурус Мемор Феликс жазған бір жазба, шамамен 534 жылы «Неке тойы» (De nuptiis) еңбегінің тығыз және күрделі мәтіні көшірушілердің қателіктерінен айырылып, түсініксіз халге келгенін көрсетеді (Майкл Винтерботтом Секурус Мемордың еңбегі IX ғасырда жазылған «көптеген сақталған кітаптардағы» мәтіннің бастауы болуы мүмкін деп санайды). VI ғасырдың авторы Григорий Турский оның мектеп оқулығына айналғанын куәландырады. 1959 жылы К. Леонарди «Неке тойы» (De nuptiis) еңбегінің 241 қолжазбасын тізімдеді, бұл оның орта ғасырлардағы танымалдылығын көрсетеді. XI ғасырда неміс монахы Ноткер Лабео алғашқы екі кітабын көне жоғары неміс тіліне аударды. Мартиан ежесінен сақталған білімді таратуда маңызды рөл атқара берді, тек схоластикалық Аристотелизм негізінде жаңа білім жүйесі пайда болғанға дейін. XIII ғасырдың соңына дейін Мартиан астрономияны зерттеуге ықпал еткен тұлға ретінде есептелді. Қазіргі зерттеушілердің Мартианның идеяларына қызығушылығы жоқ, «оның еңбегі басқа уақытта және басқа жерлерде адамдардың либералды өнер туралы нені білгені немесе білуі қажет деп ойлағаны туралы мәлімет береді». К.С. Льюис «Махаббат аллегориясы» еңбегінде: «Бие арасы мен жирафты жаратқан әлем Мартиан Капелладан да ғажап жаратылыс жасамаған» дейді. «Неке тойы» (De nuptiis) еңбегінің алғашқы басылымы (editio princeps) Франциск Виталис Бодиан редакциясымен 1499 жылы Виченца қаласында жарық көрді. Еңбектің салыстырмалы түрде кеш басылуы және кейінгі басылымдардың аздығы либералды өнердегі бастапқы оқулық ретіндегі оның танымалдығының төмендеуін көрсетеді. Көп жылдар бойы еңбектің стандартты басылымы А. Диктің (Teubner, 1925) басылымы болды, бірақ 1983 жылы Дж. Уиллис Teubner үшін жаңа басылым шығарды. Осы еңбектің 2-томы «Неке тойы» (De nuptiis) еңбегінің ағылшын тіліне аудармасы.