Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд полиматы (1560–1582)
Scottish polymath (1560–1582)
Дж.М. Барридің пьесасы
the JM Barrie play
Джеймс Крихтон, Әдемі Крихтон (19 тамыз 1560 – 3 шілде 1582) – 21 жасында қанымен өлтірілгенге дейін тілдер, өнер және ғылым салаларындағы ерекше жетістіктерімен танымал шотланд полиматы.
James Crichton, known as the Admirable Crichton (19 August 1560 – 3 July 1582), was a Scottish polymath noted for his extraordinary accomplishments in languages, the arts, and sciences before he was murdered at the age of 21.
Ерте өмір
Джеймс Крайтон Пертширдегі Клуниден шыққан, бірақ кейбір дереккөздер оның туған жері Дэмфрис екенін мәлімдейді. Ол Шотландияның лорд-адвокаты, Элиоктің Роберт Крайтон мен Елизавета Стюарттың ұлы болды, және Джеймс оның әулеті арқылы корольдік тегін дәлелдей алатын. 16 ғасырдың ең талантты тұлғаларының бірі Крайтон он және он төрт жасында Сент-Эндрюс университетінде оқыды, осы кезеңде ол бакалавр және магистрлік дипломдардың талаптарын орындады. Джеймске танымал шотланд ғалымы, саясаткер және ақын Джордж Бьюкенен (1506–1582) сабақ берді. Джеймстің ерте жасынан-ақ ерекше дарынды екені байқалды, бұл керемет жадымен байланысты болуы мүмкін.
James Crichton was from Clunie, in Perthshire, although some sources maintain his birthplace was Dumfries. He was the son of Robert Crichton of Eliok, Lord Advocate of Scotland, and Elizabeth Stewart, from whose line James could claim Royal descent. One of the most gifted individuals of the 16th century, Crichton was educated at St Andrews University between the ages of ten and fourteen, during which time he completed requirements for both his bachelor's and master's degrees. James was taught by the celebrated Scottish scholar, politician and poet George Buchanan (1506–1582). It was apparent from his earliest days that James was an unusually gifted prodigy, which may have been associated with a gift for perfect recall.
Францияда қосымша білім беру
Жиырма жасына келген кезде, ол тек он екі тілде ғана еркін сөйлеп қана қоймай, сонымен қатар проза мен өлеңде де шеберлікпен айта алатын, әрі шебер ат темірші, қылышбаз, әнші, музыкант, шешен және дебатшы еді. Оның әдемі сырт келбеті мен жоғары әдеп-ғайыптылығымен танымал болғандықтан, ол толыққанды адамның идеалына ең жақын деп есептелді. Шотландияны қалдырып, Крайтон Парижге сапар шекті, онда білімін Коллеж де Наваррда жалғастырды. Ол француз астанасында француз профессорларын араб, голланд, ағылшын, француз, грек, иврит, итальян, латын, славян, испан немесе сирия тілдерінде кез келген ғылым немесе гуманитарлық пән бойынша кез келген сұрақ қоюға шақыру арқылы көзге түсті. Француз ғалымдары бір ұзақ күні бойы Крайтонды ешқандай сұрақпен шатастыра алмады, қаншалықты қиын болса да.
By the age of twenty, he was not only fluent in, but could discourse in (both prose and verse) no fewer than twelve languages, as well as being an accomplished horseman, fencer, singer, musician, orator, and debater. Noted for his good looks as well as his refined social graces, he was considered to have come closest to the ideal of the complete man. Leaving Scotland, Crichton travelled to Paris, where he continued his education at the Collège de Navarre. It was in the French capital that he first came to prominence by challenging French professors to ask him any question on any science or liberal arts subject in Arabic, Dutch, English, French, Greek, Hebrew, Italian, Latin, Slavonic, Spanish, or Syriac. It is said that throughout the course of one extremely long day, French scholars failed to stump Crichton on any question they threw at him, no matter how abstruse.
Италияға саяхат
Содан кейін ол 1579 жылы Италияға сапар шегуге дейін француз армиясында екі жыл сарбаз болып қызмет етті. Генуя, Венеция және Падуада итальяндық ғалымдарды интеллектуалды пікірсайысқа және дебаттарға шақыру арқылы ол қайтадан даңққа ие болды. Бірде ол қатал фехтование келесінде кәсіби гладиаторды жеңген деген әңгіме бар. 1580 жылы Венецияда Крайтон баспагер Алдус Манутиуспен танысып, оның арқасында венециялық зиялы қауыммен жақындасты, онда жас шотланд ақыры гуманистік ғалымдарға зор әсер етті. 1581 жылы Падуада Аристотельді түсіндіру мәселесінде бірнеше ғалыммен келіспеушілік туды, сондай-ақ олардың математикалық есептерінде қателер бар екенін көрсетті. Мүмкін, интеллектуалды бәсекелерден жалыққандықтан, келесі жылы Крайтон Мантуя герцогының қызметіне өтіп, герцогтың батыл ұлы Винченцо Гонзагаға ұстаз болған болуы мүмкін (бірақ кейбір дереккөздер Крайтон герцогтік кеңесте ғана қызмет еткенін, ал принцке тікелей сабақ бермегенін көрсетеді).
Thereafter he spent two years as a soldier in the French army before travelling to Italy in 1579, winning acclaim in Genoa, Venice, and Padua by repeating his exploit of challenging Italian scholars to intellectual discourse and debate. Once, he is alleged to have bested a professional gladiator in a brutal fencing match. In Venice in 1580, Crichton befriended the printer Aldus Manutius, who introduced him to the Venetian intellectual community, where the young Scot made an enormous impression on humanist scholars. In Padua in 1581, he clashed with a number of scholars over their interpretation of Aristotle, while demonstrating that their mathematics was flawed. Perhaps tiring of intellectual duels, the following year Crichton entered the service of the Duke of Mantua, and may have become tutor to the Duke's headstrong son Vincenzo Gonzaga (although some sources suggest that Crichton served only as a member of the ducal council, and did not actually teach the prince).
Мантуядағы өлім
Крайтон герцогтің қызметінде болған кезде Винченцо Гонзага оған зор қызғанышпен қараған, бұл оның әкесінің жас дарынға деген жоғары бағасымен және Крайтонның ханзаданың бұрынғы сүйіктісінің махаббатын басып алғанынан туындаған болуы мүмкін. 1582 жылдың 3 шілдесі күні, Мантуядағы осы әйелдің үйінен шыққаннан кейін, Крайтонға көшеде бетперделі қарақшылар тобы шабуыл жасады. Ол семсерімен барлығын, біреуін қоспағанда, жеңіп шықты, соңғысы маскасын шешіп, топтың жетекшісі – өзі Винченцо Гонзага екенін көрсетті. Әдетте айтылатындай, Винченцоны көргенде Крайтон дереу бір тізе бүгіп, қожайынының ұлы, ханзадаға семсерін, алдымен саптайғышымен ұсынды. Винченцо пышақты алып, осымен Крайтонның жүрегіне аяусыз пышақ ұрып, сол жерде өлтірді. Ол кезде Клунилік Джеймс Крайтон жиырма екінші жасында болған.
What is beyond dispute is that while Crichton was in the Duke's employ, Vincenzo Gonzaga became hugely jealous of him, probably from a combination of his father's strong regard for the young prodigy as well as Crichton replacing Vincenzo as the lover of the prince's former mistress. On the night of 3 July 1582, after leaving this lady's dwelling in Mantua, Crichton was attacked in the street by a gang of masked ruffians. He bested all but one with his sword, until the last man removed his mask to reveal the group's ringleader, Vincenzo Gonzaga himself. Tradition holds that, on seeing Vincenzo, Crichton instantly dropped to one knee and presented his sword, hilt first, to the prince, his master's son. Vincenzo took the blade and with it stabbed Crichton cruelly through the heart, killing him instantly. James Crichton of Cluny was then in his twenty second year.
Беделі
Крайтонның өлімнен кейінгі беделінің көп бөлігі, оның өмірі туралы 1652 жылы сэр Томас Уркхарт (1611–1660) жазған романтикалық сипаттағы еңбекке байланысты. Бұл еңбек ("The Jewel") жіктеуге келмейтін, әсірелеу мен гиперболаға толы туынды. Оның айналасындағы көптеген әңгімелерге замандас дәлелдері шамалы немесе мүлдем жоқ. Дегенмен, оның өмір сүргендігі бірнеше хаттармен расталған, ал оның шынайы қабілеттері өте жоғары болғандықтан, оның тарихы өлімінен бері ғасырлар бойы естен шыққан жоқ. Сэмюэл Джонсон 1753 жылдың 14 тамызындағы "The Adventurer" журналының санында Крайтон туралы жазып, былай деді: «Уақыт-уақытпен әлемге келіп, түрлі дарындармен және ерекшеліктерімен байыған табиғаттың сүйіктілерінің арасында, екі ғасыр бұрын Әдемі Крайтон деп белгілі болған адамнан гөрі, адамзаттың ортақ деңгейінен жоғары тұрған ешкім болған сияқты емес». 1837 жылы ағылшын жазушысы Уильям Харрисон Эйнсворт «Крайтон» атты тарихи роман жариялады. «Әдемі Крайтон» туралы Чарльз Диккенс 1859 жылғы «Көшпенді үй» әңгімелер жинағында айтады. «Әдемі Крайтон» В. М. Такеррейдің «Ванти-Фэр» (1847) романында үлгі ретінде көрсетілген, ал Энтони Троллоптың «Премьер-министр» (1876) кітабының 3-тарауында еске алынған. Джеймс Крайтонның лақап атын кейін шотланд жазушысы сэр Джеймс Барри 1902 жылы шығарған сатирикалық пьесасы «Әдемі Крайтон» үшін таңдап алды. Бұл пьеса аспаздық шеберлігі ақсүйек қызметкерлерінен асып түскен үй шаруашылығы басшысы туралы. Крайтонға ескерткіш Санкхардағы Сент-Брайд шіркеуінде және Мантуядағы Сан-Симон шіркеуінде орналасқан. Сондай-ақ, ол Сент-Эндрюс университетіндегі Джеймс Крайтон қоғамының құрметіне аталған, ол ай сайынғы академиялық журнал шығарады.
Much of Crichton's posthumous reputation comes from a romantic 1652 account of his life written by Sir Thomas Urquhart (1611–1660), contained within an unclassifiable work (The Jewel) that is characterized by exaggeration and hyperbole. There is little or no contemporary evidence for many of the stories surrounding him. That said, his existence is supported by a few letters and his actual abilities were probably impressive, enough that his story has not been lost through the centuries since his death. Samuel Johnson devoted the August 14, 1753 issue of the periodical, The Adventurer, to the story of Crichton, writing, ""Among the favourites of nature that have from time to time appeared in the world, enriched with various endowments and contrarieties of excellence, none seems to have been [more] exalted above the common rate of humanity, than the man known about two centuries ago by the appellation of the Admirable Crichton." A historical novel entitled Crichton was published by the English writer William Harrison Ainsworth in 1837. "The Admirable Crichton" is referred to by Charles Dickens in his 1859 story collection The Haunted House. The "Admirable Crichton" was mentioned as an exemplar in W. M. Thackeray's Vanity Fair (1847) and referenced in chapter 3 of Anthony Trollope's The Prime Minister (1876). James Crichton's sobriquet was later employed by fellow Scot Sir James Barrie as the title of his 1902 satirical play, The Admirable Crichton, about a butler whose savoir faire far exceeds that of his aristocratic employers. A memorial to Crichton can be found in the church of St. Bride's in Sanquhar and in the church of San Simone in Mantua. He is also the namesake of the James Crichton Society at St Andrews University which publishes a monthly academic journal.