Кіріспе
Гандхараның ежелгі индо-арий тілі – Гандхари, индо-арий пракрит тілі. Бұл тіл негізінен б.з.д. 3-шы ғасыр мен б.з. 4-шы ғасыры аралығында Үндістанның солтүстік-батыс аймағындағы Гандхарада табылған мәтіндерде кездеседі. Бұл тілді Орталық Азияның бұрынғы буддалық мәдениеттері кеңінен қолданған, тіпті шығыс Қытайдағы Луоянг және Аньянгтағы жазуларда да кездеседі. Гандхари Кушан империясының және Хотан, Шаншан сияқты Орталық Азияның бірнеше мемлекеттерінің ресми тілі болды. Ол монеталарда, жазуларда және мәтіндерде, әсіресе Гандхара буддалық мәтіндерінде сақталған. Басқа пракрит тілдері қолданған брахми жазуларымен салыстырғанда, хароштхи жазуын қолдануымен қатар, Гандхари өзінің ескіше дыбысталуы, салыстырмалы оқшаулығы мен тәуелсіздігі, сондай-ақ ежелгі Таяу Шығыс және Жерорта теңізінің ықпалына ішінара түсуімен ерекшеленеді.
Gāndhārī was an Indo Aryan Prakrit language found mainly in texts dated between the 3rd century BCE and 4th century CE in the region of Gandhāra, located in the northwestern Indian subcontinent. The language was heavily used by the former Buddhist cultures of Central Asia and has been found as far away as eastern China, in inscriptions at Luoyang and Anyang. Gandhari served as an official language of the Kushan Empire and various central Asian kingdoms, including Khotan and Shanshan. It appears on coins, inscriptions and texts, notably the Gandhāran Buddhist texts. It is notable among the Prakrits for having some archaic phonology, for its relative isolation and independence, for being partially within the influence of the ancient Near East and Mediterranean and for its use of the Kharoṣṭhī script, compared to Brahmic scripts used by other Prakrits.
Сипаттама
Гандари – ерте орта үнді-арий тілі, – пракрит, басқа белгілі пракриттерден ерекшеленетін бірегей ерекшеліктері бар. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, ол үш көне үнді-арий тіліндегі дыбыстарды – s, ś және ṣ – басқа пракриттерде [s] болып біріккен жерлерде жеке дыбыстар ретінде сақтап қалды, бұл өзгеріс орта үнді-арий тіліндегі ең ерте өзгерістердің бірі саналады. Гандари сонымен қатар көне үнді-арий тіліндегі кейбір дауыссыз топтамаларын, көбінесе v және r әріптерін сақтайды. Бұған қоса, ескі үнді-арий тіліндегі th және dh әріптері дауыстылар арасында ертеде арнайы әріппен жазылған (ғалымдар оны төмен сызылған s, [s] деп белгілейді), кейіннен ол s әрпімен алмастырылып қолданылады, бұл дыбысқа ерте өзгеріс болғанын көрсетеді, ықтимал, тіс дыбыстық ұсқын ð, ал кейін z-ге, содан кейін қарапайым s-ға ауысқан.
Орта пракриттерде th әдетте dh-ға әлсіретілген, ол кейін h-ға ауысқан. Тіл біліміндегі дәлелдер Дард тілдерінің кейбір топтарын Гандаримен байланыстырады. Кохистан тілдері, қазір олардың барлығы түпкі отанынан ығыстырылды, бұрын аймақта кең таралған және Гандара аймағының ежелгі диалекттерінен тараған болуы мүмкін. Соңғы жоғалып кеткені – тирахи, ол бірнеше жыл бұрын Ауғанстанның шығысындағы Джалалабад маңындағы бірнеше ауылда әлі де сөйленген, Тирахтан 19 ғасырда Африди паштундарымен қуылған көшіп келушілердің ұрпақтары осы тілде сөйлеген. Георг Моргенстерне тирахи тілінің «Тирахтан Пешавар ауданы арқылы Сват пен Дирге дейінгі диалект тобының қалдығы болуы мүмкін» деп мәлімдеген. Бүгінде ол толығымен жойылып кеткен болуы керек, ал аймақта пашту сияқты кейінірек келген көшіп келушілер әкелген иран тілдері басым.
Фоналогия
Жалпы алғанда, Гандхари – орта пракрит, орта кезеңдегі орта индо-арий тілдерінің бірі. Ол тек біздің заманымыздың 1-ші ғасырында ғана кейінгі пракриттерге тән ерекшеліктерді көрсетуге бастайды. Орта пракриттің фонетикалық ерекшеліктері – дауыстылар арасындағы дыбыстардың әлсіреуі: қысқару және дауысталу, мысалы, ежегі ОИА *k дыбысының g дыбысына ауысуы. Ең жылдам жоғалған дыбыстар – тіс дыбыстары, олар *t > ∅ сияқты *pitar > piu мысалында, соңғы кезеңнен бұрын толығымен жоғала бастады; ал керісінше, тіл ұшымен жасалатын дыбыстар ешқашан жоғалған жоқ. Сондай-ақ, индо-арий тілдерінде сирек кездесетін, мұрындық дыбыстар мен жай дауыссыз дыбыстар арасындағы айырмашылықтың жоғалғанына қатысты да дәлелдер бар. Орталық Азияның Гандхари тілінде мұрындық дыбыстарды гомоорганикалық дауыссыз дыбыстармен жазуда шатасу жиі кездеседі; бұл дауыссыз дыбыстың сіңірілуін немесе фонетикалық құрамға алдын-ала мұрындық дыбыстардың қосылуын көрсететіні белгісіз.
Грамматика
Гандари грамматикасын талдау қиын; аяқталулар ғана емес, соңғы дауыссыздылардың жоғалуымен және барлық пракриттердің дыбыстық топтарының жеңілдетілуімен қатар, соңғы дауыстылардың әлсіреуінен де зардап шекті, тіпті "олар енді ажыратылмады" деуге болады. Дегенмен, грамматикалық жағдайдың ең қарапайым жүйесі сақталған еді. Сөздердің формалары діни мәтіндердің аудармаларында қолданылған ұзын мәтіндердің басымдығы мен сутралардың повестволық сипатынан туындап, қолданылуы шектеулі болды, бірақ басқа пракриттердегі өзгерістермен салыстырылады.
Сөздік
Гандхари лексикасы да мәтіндік қолданысымен шектеледі; бұл аймақтың қазіргі индо-арий тілдерімен, әсіресе дард тілдерінің кейбір топтарымен ортақ белгілері бар гандхари формалары сияқты ерекше формаларды анықтау әлі де мүмкін. Мысалы, "қарындас" деген сөз дард тілдеріндегідей, көне индо-арий тіліндегі *svasṛ сөзінен туындаған, ал барлық индо-арий тілдері бұл терминді *bhaginī сөзінің түйіндемелерімен алмастырған.
Қайта табу және тарих
Өзгеше тілдің алғашқы идентификациясы будда агамдарының бірі – Диргагаманы зерттеу арқылы орын алды, оны Буддаяшас және Жу Фонян қытай тіліне аударған. Осы уақыттан бері, буддалық миссионерлік жұмыстың алғашқы толқыны Гандхари және Хароштхи жазуымен байланысты, сондай-ақ Дхармагуптака сектасымен байланысты деген консенсус қалыптасты. Қолда бар мәліметтер Хотанға алғашқы буддалық миссияларды Дхармагуптака сектасы жүргізгенін, ал олар Хароштхимен жазылған Гандхариді қолданғанын көрсетеді. Дегенмен, буддизмнің басқа секталары мен дәстүрлері де Гандхариді қолданғандығына дәлелдер бар, сондай-ақ Дхармагуптака сектасы да кейде санскритті қолданғандығы туралы мәліметтер бар. Біздің эрамыздың бірінші ғасырынан бастап, Гандхаридің санскриттің әсеріне көп ұшыраған түрі кеңінен тарала бастады.
Since this time, a consensus has grown in scholarship which sees the first wave of Buddhist missionary work as associated with Gāndhārī and the Kharoṣṭhī script, and tentatively with the Dharmaguptaka sect. Available evidence also indicates that the first Buddhist missions to Khotan were carried out by the Dharmaguptaka sect, and used a Kharoṣṭhī written Gāndhārī. However, there is evidence that other sects and traditions of Buddhism also used Gāndhārī, and evidence that the Dharmaguptaka sect also used Sanskrit at times. Starting in the first century of the common era, there was a large trend toward a type of Gāndhārī which was heavily Sanskritized.
Гандхари тіліндегі будда қолжазбалары
1994 жылға дейін ғалымдардың назарында болған жалғыз Гандхари қолжазбасы – 1893 жылы Синьцзянның Хотан қаласының жанындағы Комари Мазардан табылған буддалық мәтіннің қайың қабығына жазылған нұсқасы еді. 1994 жылдан бастап, Шығыс Ауғанстан мен Батыс Пәкістанда Буддалық мәтіндердің жетпіс жеті фрагменттен тұратын үлкен саны табылды. Олардың арасында:
Британ кітапханасының коллекциясындағы қайың қабығынан жасалған 29 фрагмент, олар Дхармапада, Анаватапта Гатха, Мүйізқұйрық Сүтрасы, Сангитипарая және Экоттара Агамнан сутралар жинағынан тұрады. Шёйен коллекциясынан 129 пальма жапырақшасы, Хираяма коллекциясынан 27 пальма жапырақшасы және Хаяшидера коллекциясынан 18 пальма жапырақшасы, олар Махаяна Махапаринирвана Сүтрасы мен Бхадракалпика Сүтрасынан тұрады. Синьор коллекциясынан 24 қайың қабығынан жасалған орама, көбінесе әртүрлі сүтралардан және Анаватапта Гатхадан тұрады. Вашингтон университетінің коллекциясындағы бір қайың қабығынан жасалған ораманың 8 фрагменті және тағы бір ораманың 2 кішкентай фрагменті, бұл Абхидхарма мәтіні немесе басқа ғылыми түсіндірмелер болуы мүмкін.
Гандхар тілінен аударма
Махаяна буддалық Таза жер сутралары б.з. 147 жылы Гандхарадан Қытайға әкелінді, сол кезде Кушан монахы Локаксэма буддалық сутраларды қытай тіліне аударуды бастады. Бұл аудармалардың ең ертегілері Гандхари тілінен аударылғанын көрсететін деректер бар. Сондай-ақ, осы кезеңде Қытайда Кхароштхи әрпімен жазылған қолжазбалар болғандығы мәлім.