Кіріспе

Джон Стюарт Миллдің кітабы, 2014 жылғы Шами Чакрабартидің кітабы – ағылшын философы Джон Стюарт Миллдің 1859 жылы жарияланған «Еркіндік туралы» эссесі. Ол Миллдің утилитаризм этикалық жүйесін қоғам мен мемлекетке қатысты қолданды. Милл билік пен бостандық арақатынасы үшін өлшемдер ұсынды. Ол жеке тұлғаның маңыздылығын баса көрсетті, оны утилитаризмнің жоғары жақсылығына – ең жоғары нәрсеге қол жеткізудің алғышарты деп есептеді. Сонымен қатар, Милл демократиялық идеалдар көпшіліктің тираниясына әкелуі мүмкін екенін айтты. Ұсынылған өлшемдердің ішінде Миллдің жеке адамның үш негізгі бостандығы, үкіметтің араласуына қарсы үш заңды шағымдануы және жеке адамның қоғаммен қарым-қатынасына қатысты екі қағидасы бар. «Еркіндік туралы» еңбегі зор ықпалға ие болды және жақсы қабылданып, кең таралды. Кейбір классикалық либералдар мен либертариандар оны утилитаризммен байланысының нашарлығы және жеке адамдардың жеке іс-әрекеттеріне үкіметтің араласуына қарсы күресе алатын шеңберді анықтаудағы тұйықтығы үшін сынады. «Еркіндік туралы» кітабындағы идеялар көптеген саяси ойлардың негізі болып қала береді. Ол алғашқы басылымынан бері жарық көріп келеді. «Еркіндік туралы» кітабының бір данасы британдық либерал-демократтар партиясының төрағасына лауазымның символы ретінде табыс етіледі. Миллдің Харриет Тейлор Миллге үйленуі «Еркіндік туралы» кітабындағы түсініктерге зор әсер етті, ол оның қайтысынан кейін жарияланды.

Ойлау және талқылау бостандығының

Екінші тарауда Дж. С. Милл бірінші тарауда айтқан пікірлерді ешқашан баспау керек деген тұжырымын дәлелдеуге тырысады. Пікірлерді басудың салдарына назар аудара отырып, ол пікірлерді ешқашан басуға болмайды деген қорытындыға келеді, былай деп: «Мұндай жаңсақтық немесе көз жаздық, [яғни жалған сенім] орын алғанда, мүлдем жамандық болып табылады; бірақ біз одан әрқашан құтыла алмаймыз деп үміттенбейміз және оны баға жетпес жақсылық үшін төленген құн ретінде қарастыруымыз керек». Ол үш түрлі сенім бар екенін айтады – толыққанды жалған, ішінара дұрыс және толыққанды дұрыс – олардың барлығы, Миллдің пікірінше, жалпыға ортақ игілікке пайдалы: «Біріншіден, егер қандай да бір пікірді үндемеуге мәжбүр етсек, онда ол пікір, біз нақты білмейінше, шындық болуы мүмкін. Мұны жоққа шығару – өзіміздің қатесіздігімізге сенумен тең. Екіншіден, үндемеген пікір қате болса да, ол шындықтың бір бөлігін қамтуы мүмкін және көбінесе солай болады; ал кез келген мәселе бойынша қалыптасқан немесе басым пікір сирек немесе ешқашан толық шындық емес, сондықтан шындықтың қалған бөлігін табудың жалғыз жолы – қарама-қарсы пікірлердің қақтығысуы. Үшіншіден, тіпті қабылданған пікір тек шындық ғана емес, толық шындық болса да, егер ол белсенді және ынталы түрде сыналып жатпаса, оны қабылдаған көпшілік оның рационалдық негіздерін толық түсінбей немесе сезінбей, жай ғана әдетке айналдырып алады. Одан да көп, төртіншіден, доктринаның мәні жоғалып кетуі немесе әлсіреуі мүмкін, мінез-құлық пен өмірге қатысты оның маңызды әсерінен айырылып, тек формальды мойындауға айналады, жақсылыққа пайдасы жоқ, бірақ жерді тоңдайды және ақыл-естен немесе жеке тәжірибеден туған нағыз және шынайы сенімнің өсуіне кедергі келтіреді. Олар мақтауға лайық болғанымен, өздері жеке-жеке толық емес. Сондықтан Милл, қатесіз доктринаға сенуге негізделген пікірлерді басу қауіпті деген қорытындыға келеді. Милл жауап беретін басқа да қарсылықтардың арасында шындықтың қудалаудан аман қалатыны және қоғамның тек шындықтың негіздерін ғана үйретуі керек, оған қарсылық емес деген пікір бар. 2-тараудың соңында Милл былай дейді: «Басым пікірді қолдау үшін өлшеусіз айыптаулар қолдану адамдарды өз пікірлерін білдіруден және оларды білдіретін адамдарды тыңдаудан тайдырады».

Жеке тұлғаны әл-ауқаттың бір элементі ретінде

Үшінші тарауда Дж. С. Милл жеке тұлғаның өзіндік құндылығын атап көрсетеді, себебі жекелік – адам тұлғасының жоғары ләззаттар арқылы дамуы. Оның пікірінше, қоғам жеке тұлғаны дамытуға ұмтылуы керек, өйткені бұл шығармашылық пен әртүрліліктің қажетті шарты. Сондықтан Милл іс-әрекеттің өзі маңызды емес деген қорытындыға келеді. Керісінше, іс-әрекеттің артында тұрған тұлға және іс-әрекет бірге құнды. Ол былай деп жазады: Cquote Адамның не істейтіні ғана емес, оны істеген адамның қандай екені де маңызды. Адамның өмірін жетілдіруге және сәндеуге жұмсалатын жұмыстардың ішінде, ең маңыздысы – адамның өзі. Егер үйлер салу, бидай өсіру, шайқастар өткізу, сот істерін қарау, тіпті шіркеулер салу және дұға оқу машиналармен – адам пішініндегі автоматтар арқылы мүмкін болса, қазіргі өркениетті әлемнің тұрғындарына, олар табиғаттың неге қабілетті екенінің азынау үлгісі ғана, осы автоматтарды алмастыру үлкен шығынға әкелер еді. Адам табиғаты – бұл үлгі бойынша жасалатын машина емес, ол тірі жанды құрайтын ішкі күштердің бейімділігіне сәйкес, өзін барлық жағынан өсіруді және дамытуды қажет ететін ағаш. Жалпы, ол адамның басқалардың мүддесіне зиян келтірмейінше, өз мүддесін еркін іздеуге құқылы деп санайды. Мұндай жағдайда "қоғамның [адамның] мінез-құлқына билігі бар". Бұл принцип адамның өзіне зиян келтіруіне, әділ жазадан қорқымай, жаман әдеттері арқылы мүмкіндік береді. Оның айтуынша, үкіметтер адамды тек басқаларға қатысты міндетін орындамағаны үшін (немесе басқаларға зиян келтіргені үшін) жазалауы керек, бірақ осы кінәға себеп болған жаман әдеттерді емес. Милл тараудың қалған бөлігін өзінің қағидасына қарсылықтарға жауап беруге жұмсайды. Ол жастарға қоғамдық араласуға рұқсат беруде өзіне қайшы келетінін ескертеді, себебі олар ақылға сыймас, бірақ кейбір ересектерге ақылға сыймас әрекеттеріне қарамастан, қоғамдық араласуға тыйым салады. Милл ең алдымен қоғамның ақылға сыймас мінез-құлқының зиянды салдарларын жазау керек деген талапты қайталап жауап береді, бірақ ақылға сыймас мінез-құлқының өзі жеке мәселе болып табылады. Сонымен қатар, ол қоғамның міндеті – әрбір адамның ересек шақта адал болуын қамтамасыз ету емес екенін атап өтеді. Оның айтуынша, қоғам жастарды тәрбиелеу арқылы ұрпақтың жалпы алғанда, адамгершілікке ие болуына мүмкіндік пен міндет береді. Кейбіреулер сол діннің үстемдік еткен қоғамда кейбір діни тыйымдарды ақтауға болатынын айтса, ол көпшіліктің мүшелері азшылық болған жағдайда қабылдайтын ережелерді жасауы керек деп айтады. Ол былай дейді: "Егер біз қуғыншылдардың логикасын қабылдауға дайын болмасақ және біз басқаларды қудалай аламыз, өйткені біз дұрыс, ал олар бізді қудаламауы керек, өйткені олар қате, біз өзімізге қатысты қолданылуы үлкен әділетсіздік деп жек көретін қағиданы мойындаудан сақтануымыз керек". Осыны айтқанда ол мораль мен дін математикамен бірдей қарастырылмайды деген бұрынғы мәлімдемесіне сілтеме жасайды, себебі мораль мен дін әлдеқайда күрделі. Адепсіз адамдар бар қоғамда өмір сүру сияқты, Милл басқа адамның мінез-құлқын бұзған адамдарға басқалармен араласудың қажеті жоқ екенін, тек олардың жеке шешімдеріне кедергі жасаудан бас тарту керек екенін атап көрсетеді. Милл діни ынталандырылған қоғамдық араласуға қарсы болса да, ол дінге негізделген заңдардың ешқандай дін міндеттемейтін нәрсені пайдалануға тыйым салуға болатынын мойындайды. Мысалы, мұсылман мемлекеті шошқа етін тыйым сала алады. Алайда Милл қоғамның өз ісіне араласпау саясатын ұстанады.

Қолданбалар

Осы соңғы тарауда бұрынғы бөлімдерде баяндалған қағидалар қолданылады. Ол осы қағидаларды қысқаша мазмұндаудан бастайды:

Экономика

Милл бұл принциптерді алдымен экономикаға қолданады. Ол еркін нарықтың үкімет бақылауындағы нарықтан артық екеніне келеді. "Сауда – әлеуметтік әрекет" болғандықтан, үкімет экономикаға араласуы тиіс сияқты көрінсе де, Милл экономика өз күшімен жұмыс істегенде ең жақсы нәтиже береді деп санайды. Сондықтан, үкіметтің араласуы, теориялық тұрғыдан мүмкін болғанымен, нәтижесіз болар еді.

Залалдың алдын алу

Келесіде Милл адам зиянды қандай жолдармен болдырмауға тырысатынын зерттейді. Біріншіден, ол адамның жарақаттанғаннан кейін күтіп отырмай, оның алдын алуға тырысуы керектігін мойындайды. Екіншіден, ол агенттер зиян келтіруге қабілетті нәрсе тек зиян келтіре ме, жоқ па, соны қарастыруы керек дейді. Ол у сатуды мысалға келтіреді. У зиян келтіруі мүмкін. Алайда, ол удың жақсылыққа да пайдаланылатынын атап көрсетеді. Сондықтан, у сатуға рұқсат етіледі. Міне, Милл өзінің қағидасын тағы да қолданады. Ол агенттің қауіптілігін білмей, құлап жатқан көпірден өтуге асығыс адамды көргенде дұрыс әрекет ету жолын қарастырады. Милл агенттің қауіпті көпірден өтуге құштар болмайтыны себебі (яғни, егер ол көпір туралы мәліметтерді білсе, одан өтуге ниеттенбес еді), сондықтан адамды күшпен тоқтатуға болады дейді. Ол бұл тұжырымын нақтылап, мүмкіндік болса, хабарсыз адамды ескертудің артығырақ екенін айтады.

Жеке іс-әрекет арқылы қылмысты қайталау

Милл жеке әрекеттерге емес, олардың салдарынан жазалау принципін одан әрі дамытады. Ол, егер адам тәжірибе жүзінде зорлыққа бейім болса (яғни, қоғамға зиян келтіруге шамасы келсе), мас болуы (яғни, жеке әрекет) оның ішімдік ішуіне ерекше шектеу қоюға негіз болуы керек деп санайды. Сонымен қатар, ол қайталап қылмыс жасағандардың жазасы алғаш рет қылмыс жасағандардан ауыр болуы тиіс екенін айтады.

Арамдықты насихаттау

Зына мен құмар ойындар туралы Милл нақты жауап бере алмайды, оның айтуынша: "Екі жақта да аргументтер бар". Ол бұл әрекеттер жеке өмірде "көтерілуге" болатынын, бірақ оларды насихаттау (яғни, бордель ұстау немесе құмар ойындар үйін ашу) "рұқсат етілмеуі керек" дейді. Ол ұятты әрекеттерге қатысты да ұқсас қорытындыға келеді, соның салдарынан қоғамдық ұяттылық айыпталуға тиіс деп санайды.

Өзін-өзі өлтіру және ажырасу

Милл өз-өзіне қол жұмсауға қатысты қоғамның араласуы туралы мәселені талқылай береді. Ол, еркіндіктің мақсаты – адамға өзінің мүддесін іздеуге мүмкіндік беру екенін айтады. Сондықтан, егер адам өзінің мүдделеріне ие болу қабілетін тоқтатуға ниеттенсе, қоғамның араласуы қабылданды. Яғни, адам өзінің еркінен бас тартуға құқылы емес. Ажырасу туралы мәселеге келетін болсақ, Милл неке – қоғамдағы ең маңызды институттердің бірі екенін айтады; алайда, егер жұбайлар өзара келісіммен некені бұзуды шешсе, оларға мұндай құқық беріледі, себебі қоғамның мұндай жеке келісімге араласуға негізі жоқ.

Білім

Миллдің пікірінше, мемлекеттік білім беру жамандық, себебі ол санаулы адамдар дайындаған оқу бағдарламасын барлық адамға үйрету арқылы пікірлердің алуан түрлілігін жояды. Миллдің ойынша, мемлекеттік мектептердің кем жаман түрі – жекеменшік мектептермен бәсекелесетін мектептер. Сонымен қатар, Милл үкіметтер жеке білім беруді талап етіп, оны қаржыландыруы керек деп санайды. Ол міндетті білім беруді шағын айыппұлдармен және тек даусыз фактілерді тексерілген жылдық бірыңғай емтихан арқылы іске асыру қажеттігін айтады. Ол қарама-қарсы пікірлерді оқытатын алуан түрлі білім берудің маңыздылығын баса көрсетеді (мысалы, Кант пен Локк). Соңында, егер жұбайлар білім және басқа да қажеттіліктер арқылы "отбасын күтінуге" қабілетті екенін дәлелдей алмаса, мемлекет некеге тыйым салуы заңды деп тұжырымдайды.

Қабылдау

"Еркіндік туралы" басылымға шыққаннан кейінгі жылдары зор танымал болды. Томас Харди кейінірек 1860 жылдардағы студенттердің бұл кітапты жақсы білгенін еске алды, тіпті жатқа айта білгендері де болды. XIX ғасырда кітапқа сын айтқан ойшылдардың көпшілігі Миллдің бостандық тұжырымы варварлыққа есік ашады деп санады, мысалы, Томас Карлайл, Джеймс Фитцджеймс Стивен және Мэтью Арнольд. Соңғы уақыттарда "Еркіндік туралы" жағымсыз пікірлерге қарамастан, идеяларының және түсінікті, ашық стильдің арқасында саяси ойдың маңызды классикасы ретінде кеңінен қабылданып келеді. Дениз Эванс пен Мэри Л. Онорато "Еркіндік туралы" еңбегінің қазіргі заманғы қабылдауын былай қорытындылады: "[с]ыншылар оның "Еркіндік туралы" эссесін британдық либерализмнің дамуындағы маңызды туынды деп есептейді. Оның күшті, анық және қолжетімді прозалық стилімен күшейтілген Миллдің үкімет, экономика және логика туралы жазғандары қоғам үшін әлі де тартымды және маңызды үлгі ұсынады". Кітаптың маңыздылығының бір белгісі ретінде Англиядағы Либералды Демократтар партиясының төрағасы лауазымының символы ретінде "Еркіндік туралы" кітабы қолданылады. Тарихшы Питер Маршалл "Еркіндік туралы" жеке адамның бостандығын жоғары қойғаны үшін "либертариандық ойдың ұлы классикасының бірі" деп сипаттады.

Утилитаризмге қарсылық

Милл "Еркіндік туралы" еңбегінде "пайдалылықты барлық этикалық мәселелерде соңғы үкім ретінде қарастыратынын" нақты айтады, бұл стандартты ол Джереми Бентамның ізбасары болған әкесінен мұра еткен. Бұл мәлімдеме утилитаризм принципіне қайшы келеді, яғни көпшілік үшін бір адамның зиян көруіне рұқсат етіледі. Сонымен қатар, Дэвид Бринк Миллдің құқықтар жүйесін утилитаризммен үш түрлі жолмен үйлестіруге тырысады: Алайда Миллдің теориясы балалардың дұрыс тәрбиеленуіне байланысты.

Залалдың түсінігі

Зиян келтірмеу принципі "Еркіндік туралы" еңбектегі негізгі қағидалардың бірі болып табылады. Кейін ол, жеке өмірде рұқсат етілген және зиянсыз болған кейбір әрекеттердің қоғамда тыйым салынуға лайық екенін жазады. Бұл оның бұрынғы тұжырымына қайшы келеді, онда тек қана өрескел әрекеттерге тыйым салудың қажеті жоқ делінген, себебі қоғамда жасалған, жеке өмірде зиянсыз әрекеттің зияны тек қана өрескелдігінде болады деп есептелген. Заманауи философтар Доменико Лосурдо мен Дэвид Тео Голдберг Миллді расистік көзқарастары үшін және колониализмді қолдаушы деп сынады. Алайда, ол парламент мүшесі болған кезінде Ямайка комитетіне төрағалық етті, бұл комитет екі жыл бойы губернатор Эйр мен оның қол астындағыларын ямайкалық қара нәсілділерге қарсы әскери зорлық-зомбылық жасағаны үшін сотқа беруге тырысты.