Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Швед философы (1797–1866)
Swedish philosopher (1797–1866)
Кристофер Якоб Бострем (1 қаңтар 1797, Питео, Норрботтен – 22 наурыз 1866, Уппсала) – швед философы. Оның идеялары ХХ ғасырдың басына дейін швед философиясын басып озды. Ол сондай-ақ швед мәдени өміріне зор әсер етті.
Christopher Jacob Boström (1 January 1797 in Piteå, Norrbotten – 22 March 1866 in Uppsala) was a Swedish philosopher. His ideas dominated Swedish philosophy until the beginning of the twentieth century. He also had a great influence on Swedish cultural life.
Өмірбаян
Студент кезінде ол теологияны қысқаша оқыды, ал дін өмірі бойындағы басты қызығушылығы болып қалды. Өмірінің көп бөлігін Уппсала университетінде оқытумен өткізді, онда 1838 жылы философияның адъюнкт-профессоры, ал 1840–63 жылдары практикалық философияның профессоры болып тағайындалды. Бострем философиясы бойынша, нағыз философия – форма, мазмұн және ауқым жағынан толыққанды білім немесе сана, демек, Құдайдың өзінің толық білімімен бірдей. Адам оған қол жеткізе алса, философия адам санасына ұқсас, егер ол осы құдайлық толық білімнің бір бөлігін бөлісе алса: ол – адамның шын, абсолютті құдайлық шындық туралы толыққанды айқын және анық (формальды тұрғыдан кемелді) санасы. Философиялық ғылымның алғашқы міндеті – абсолютті шындықты анықтауға арналған ең жалпы ұғымдарды жасау. Бострем философиясының ерекшелігі оның осы мәселені қалай шешкеніне байланысты. Бострем өзінің философиясын рационалды идеализм принципін дәйекті жүзеге асыру ретінде сипаттайды, яғни абсолютті шындық кеңістік-уақыттық болудың барлық кемшіліктерінен (шектелгендік, бөліну, өткіншілік, өзгеріс) мүлдем азат екенін білдіретін дүниетанымы (метафизика) принципі. Ол рухани, мәңгілік және өзінің сезімдік емес мазмұны арқылы, өзгермелі және кемелсіз анықтамалар арқылы емес, толыққанды анықталған немесе толыққанды нақты. Бострем осы метафизикалық көзқарастардың бастауы Платон екенін айтады. Бострем Платонды өзінің философиясының шектеулі алдын алашысы ретінде түсіндіреді, оның бұрынғы дінімен шектелген. Платон үшін идеялар абсолютті құрайды, ал Бострем идеялардан тыс, олардың сезімі болатын нәрсеге өту қажеттігін баса айтады. Бострем барлық рухани шындықтың өзіне-өзінің санасы принципіне қатысты екенін көрсетеді және нағыз шындық жеке екенін, сондықтан философия – жеке тұлғалар туралы ғылым екенін мәлімдейді, себебі таза өзіне-өзінің санасы тек абстрактіде ғана бар, ал барлық нақты нәрсе жеке немесе толыққанды анықталған өзіне-өзінің санасы (бір нәрсенің санасы) немесе, басқаша айтқанда, сезімтал болу немесе адам. Философия сезімдік шындықпен тек осы шындық жеке тұлға үшін анықтама (сезім) ретінде қарастырылған және оның арқылы түсіндірілген жағдайда ғана айналыса алады. Осы тұлғалардың адамдар үшін қалай бар екенімен және олардың іс-әрекеттерін қалай анықтайтынына байланысты Бострем философияны теориялық философияға бөледі, бұл тұлғалар туралы ғылым, адамның теориялық қабілетін анықтайтын ретінде қарастырылады, яғни әр жағынан шын және бастапқы болып саналады; және практикалық философия, бұл тұлғалар туралы ғылым, адамның практикалық қабілетін немесе ерік-жігерін анықтайтын ретінде қарастырылады, яғни барлық жағдайда осылай болуы керек деп қарастырылады. Бізге белгілі әр түрлі жеке тұлғаларға сәйкес теориялық философия қосымша спекулятивтік теологияға, спекулятивтік этнологияға және спекулятивтік антропологияға бөлінеді; практикалық философия теориялық философияның бөліну шарттарына сәйкес келетін дін философиясына, құқық философиясына және этикаға бөлінеді.
As a student he briefly studied theology, and religion remained his primary interest throughout his life. Most of his life was spent teaching at Uppsala University, where he received the appointment in 1838 of adjunct professor of philosophy and from 1840–63 was professor of practical philosophy. According to the philosophy of Boström, true philosophy is such knowledge or awareness that is complete with respect to form, content and extent, and thus identical to God's own omniscience. Philosophy insofar as human beings can attain it, however, is identical to human awareness, insofar as it partakes of this divine omniscience: it is man's fully clear and distinct (formally perfect) awareness of true, absolute divine reality. The first task of philosophical science must be to produce the most general concepts whereby to define absolute reality. The character of Boström's philosophy depends on the manner in which he solved this task. Personally, Boström characterizes his philosophy as the consistent execution of the principle of rational idealism—i. e., the principle of that världsåsikt (worldview or metaphysics) according to which absolute reality is free from all the imperfections of spatiotemporal existence (finitude, divisibility, transience, change). As such, it is spiritual, eternal and, in and through its own non sensual content, and not through shifting and imperfect determinations, completely determined or completely real. Boström claims Plato as the source of these metaphysical presuppositions. Boström interprets Plato as having conceived a limited precursor of his own philosophy, constricted by his Paganism. In Plato, the ideas constitute the absolute, whereas Boström stresses the need to move beyond the ideas to that being whose sensations they are. Boström takes himself to show that all spiritual reality necessarily refers to self consciousness as its principle, and he maintains that true reality is personal and hence that philosophy is the science of personal beings as such, since some such thing as pure self consciousness only exists in the abstract, whereas everything real is individual or fully determined self consciousness (consciousness of something), or in other words, sensational being or person. Philosophy can deal with an impressional reality only insofar as this reality is conceived as a determination (sensation) for a personal being and is explained through it. With respect to the various ways in which these beings are conceived as existing for men and determining their activities, Boström divides philosophy into theoretical philosophy, the science of these beings conceived as determining man's theoretical faculty, i. e., conceived as in every respect true and original being; and practical philosophy, the science of these beings conceived as determining the practical faculty, or will, of man, i. e., conceived as that which unconditionally and under all circumstances ought to be. According to the different kinds of personal beings that are known to us, theoretical philosophy is further divided into speculative theology, speculative ethnology and speculative anthropology; practical philosophy into philosophy of religion, philosophy of law and ethics, corresponding to the terms of the division of theoretical philosophy
Спекулятивтік теология
Бостром теологиялық ойда, абсолютті тұлға немесе Құдай туралы ғылымда, жүйесінің қағидасын толыққанды негіздейді. Онда, ең алдымен, тәуелсіз шындық міндетті түрде рухани (немесе, қазіргідей айтсақ, саналық) болуы керек, сондай-ақ тәуелсіз сана немесе өзіне-өзі сезіну болуы керек деп тұжырымдайды. Осы – қарапайым нәрсе. Кешенді нәрсе қарапайымдылықты болжайтындықтан, өзіне-өзі сезіну барлық шындықтың бастапқы қағидасы болуы тиіс. Бостром осы өзіне-өзі сезінуді өмірмен теңестіреді, оны субстратқа немесе затқа байланысты деп есептеуге болмайды, себебі ол барлық нәрсенің бастапқы және түпкілікті негізі болып табылады. Бостром жеке өзіне-өзі сезінуді немесе адамды құрайтын факторларды ашады. Гегельдің бастапқы абстрактілі, бос өзіне-өзі сезіну туралы тұжырымына қарсы, оның сезімтал шындық арқылы толыққанды саналы және анықталған (конкретті) рухқа айналатынына қарамастан, Бостром абсолютті тұлғаның бастапқы және мәңгілік толыққанды анықталған деп санайды. Оның сезімдері толығымен оның сезімінде болады және оның толық анықталуы үшін кемсіз әлем қажет емес. Құдайдың сезімдері мен ойларының арасында ешқандай қайшылық жоқ, керісінше, олар толық үйлесімде, сондықтан Құдайды немесе Оның кез келген ойын басқаларын толық түсінбей ұғыну мүмкін емес. Осылайша Бостром абсолютті шындықтың абсолютті жүйе екенін, ең жоғары мағынада рухани организм екенін көрсетті. Әрбір организмде мүшелер тұтастың сипаттарымен ұштасқандықтан, Құдайдың идеялары да жеке немесе қабылдаушы жандар болып табылады. Бұл жандар Құдай үшін және Құдайда, Оның мүшелері ретінде толыққанды кемелді болса да, өздері үшін, қабылдаушы жандар ретінде, белгілі бір кемшілікке ие, себебі олардың нағыз өмірі мен өзіне-өзі сезінуі олардың өзінде емес, Құдайда. Сондықтан да нағыз шындық, Құдайдың шындығы, онсыз ештеңе жоқ, оларға төменгі деңгейде, әрқайсысына тән құбылыстар әлемі ретінде көрінеді. Осы жандарға қатысты Құдай, бір жағынан, олардың барлығынан немесе олардың барлығына ортақ белгілі бір ерекшеліктен артық, ол – тәуелсіз және толыққанды нақты жандар. Екінші жағынан, абсолютті әлемдегі толыққанды органикалық байланысқа байланысты, ол олардың тәуелсіз өміріне кедергі келтірмей, олардың ішінде толыққанды болады. Осылайша шектілік пен шексіздік арасындағы қайшылық шешіледі. Шексіз шектілікте болады, сонымен бірге өзінің шексіздігін толық сақтайды (осылайша, ешқандай "anderssein" немесе осыған ұқсас арқылы емес). Құдай бір мезгілде трансценденттік және шекті әлемнің имманентті негізі болып табылады, ал бұл әлем, шекті ретінде, даму процесінен өтетін болса, ол осы дамудың негізі, заңы және соңғы нүктесі, шекті әлемнің жаратушысы және сақтаушысы, оның қамқорлығы мен құтқарылуы болып табылады. Осыған байланысты Бостром теодицеяны дамытады, онда ол барлық кемшілік пен барлық жамандық шекті жандарға байланысты екенін, ал Құдай, кемелді жандар ретінде, осы төменгі жандардың мәңгілік өмірі мен құтқарылуынан басқа ештеңе болуы мүмкін емес екенін көрсетеді.
In speculative theology, the science of the absolute person, or God, Boström gives a more detailed justification of the principle of his system. There, it is first of all maintained that independent reality necessarily must be spiritual (or, as we would say today, mental), and as such an independent consciousness or self consciousness. This is the only thing that is simple. Since the complex presupposes the simple, self consciousness must also be the ultimate principle of all reality. This self consciousness — which Boström identifies with life—can thus not be conceived as attached to a substrate or a substance, but is precisely what is primary and original in everything. Boström further accounts for the factors that constitute individual self consciousness or the person. I contrast to the Hegelian notion of an original abstract, empty self consciousness which, through sensible reality, actualizes itself into a fully conscious and determined (concrete) spirit, Boström maintains that the absolute person is primordial and eternally fully determined. It has its sensations fully present to itself, and does not require for its perfect determination an imperfect world. There exists no exclusion or contradiction among the sensations or ideas of God, but there is complete accord among them, so that it is impossible to conceive perfectly either of God or of any of His ideas without also conceiving the others perfectly. Boström has thereby shown that absolute reality is an absolute system, a spiritual organism in the strongest sense of the term. Since in every organism, the organs must possess the character of the whole, it follows that Gods ideas are also personal or perceiving beings. Although these beings in and for God, qua his organs, are absolutely perfect, in and for themselves, qua perceiving beings, they possess a certain imperfection, precisely since they do not have their true life and self consciousness in themselves, but in God. Therefore, true reality, God's reality without which nothing exists, is presented to them in a lower form, as a world of phenomena specific to each and every one of them. Conceived with respect to these beings, God is on the one hand more than all of them put together or some aspect or attribute common to all of them; he is an independent and fully concrete being. On the other hand, He is also — due to the perfect organic coherence that obtains in the absolute world — fully present in them, without in the least obstructing their independent life. Thereby, the contradiction between finite and infinite is resolved. The infinite is present in the finite, while fully preserving its infinitude (and thus not through any "anderssein" or similar). God is simultaneously transcendent and an immanent ground for the finite world, and in so far as this world, qua finite, is undergoing a developmental process, he is the foundation, law and endpoint of this development, the creator and maintainer of the finite world, its providence and salvation. In relation to this, Boström develops a teodicé where he teaches that all imperfection and all evil depends entirely on finite beings, whereas God, as a perfect being, cannot be the ground of anything but the eternal life and salvation of these lesser beings.