Кіріспе
Америкалық юморист (1867–1936)
Финли Питер Данн (туған Питер Данн; 10 шілде 1867 – 24 сәуір 1936) – Чикаго қаласынан шыққан американдық юморист, журналист және жазушы. 1898 жылы Данн өзінің жалпыұлттық таралымдағы «Мистер Дули бейбітшілікте және соғыста» атты Мистер Дули эскиздері жинағын жариялады. Ирландияның Роскоммон округынан келген иммигранттың қалың тілі мен акцентімен сөйлейтін, Мистер Дули атты ойдан туған кейіпкер, сол кездегі саяси және әлеуметтік мәселелерді Чикагоның оңтүстік жағындағы ирланд пабынан түсіндіріп беретін. Даннның өткір юморі мен саяси салауаттылығы президент Теодор Рузвельттің қолдауын жеңіп алды, ол Мистер Дулидің сынап-жазбаларының жиі нысаны болған. Даннның эскиздері соншалықты танымал болды және қоғамдық пікірді анықтауға мүмкіндік бергендіктен, олар Ақ үйдің министрлер кабинетінде әр апта сайын оқылатын болды.
Балалық шағы және ерте мансап
Питер Данн (кейін ол өзінің бірінші аты ретінде Финли, анасының қыздық аты) 1867 жылғы 10 шілдеде Чикаго қаласында Элен Финли мен Питер Данн отбасында дүниеге келді. Ол егіз інісі Джонмен бірге дүниеге келді, бірақ Джон бала кезінде қайтыс болды. Питер жеті Данн баласының бесіншісі болды, ересек жасқа жеткеніне дейін тірі қалды. Элен Данн көп оқыған, балаларына кітап оқуға құштарлықты орта жасады. Данн отбасында көптеген католик дін қызметкерлері болды, және осындай туысының бірі ақылды баланы дін қызметкері ретінде даярлауды ұсынды, бірақ аға Питер Данн отбасында ешкімнің дін қызметкері болуға мәжбүрленбейтінін айтып, бас тартты. Питердің әлеуетін таныған ата-анасы оны орта мектепке жіберді, Данн отбасынан орта мектепке барган жалғыз ұл ол болды. Оның анасы Питер бастауыш мектепті бітірген кезде туберкулезбен ауырып, ол Батыс бөліміндегі орта мектепте оқып жүрген кезде қайтыс болды. Мүмкін, оның жоғалуынан, Данн сыныпта соңғы орынға ие болды, бірақ ол мектептің әдеби қоғамында және дебаттарда көзге түсті. Данн Вест-Дивизионда колледжге дайындық курсын оқыды, бірақ нашар бағалары осындай жоспарларды жоққа шығарды. Ол Чикаго телеграмында кеңсе қызметшісі болып жұмысқа орналасты және 1884 жылы, он жеті жасқа толуға аздай қалғанда жұмыс істей бастады. Туыстарының және жергілікті бала ретінде Данн жергілікті полиция соттарымен және өрт сөндіру бөлімдерімен жақсы таныс болды. Жоғары лауазымдағылар оның жазуға қабілетті екенін білгенде, оны репортер қызметіне көтерді және полиция бөлімін жабуға жіберді. Оның жазу таланты телеграмма беттерін оқыған газет бәсекелестеріне анық болды, ал Чикаго Daily News бас редакторы Гарри Тен Эйк Уайт оны 1885 жылы жалақысын көбейтіп, тартып алды. Телеграмма мүшкелмен күнді күшпен шығарды; Daily News Чикагодағы ең табысты газет болды. Уайт ұзақ редакциялық мақалалардың орнына сөйлемнен абзацқа дейінгі ұзындықтағы қысқа түсініктемелерді ұнататын, және Даннға осыған қатысты оқытулар берді. Даннның Daily News-те болған кейбір тәжірибелері кейінірек жазған «Мистер Дули» мақалаларында да көрініс тапқан болуы мүмкін. Редактор Уайт, жергілікті юморист және жарыстардың жанкүйері, «ат репортері» деген кейіпкерді ойлап тапты, ол Чикаго редакциясына келгендерге даналықты таратып, Арчер даңғылында тұратын ирландтық отбасы туралы эскиздер сериясын жазды, Дулидің болашақ үйі. Daily News штабында Юджин Филд, юморист және 1880 жылдардан бастап 1895 жылы қайтыс болғанға дейін Чикагодағы ең жақсы төленетін журналист болды. Филдтің жұмысы Дулидің шығармаларына қарама-қайшы, дау тудырмады, бірақ Филдтің табысы газеттік юмор ақша табуға болатынын дәлелдеді. Редактор Уайт Даннды жалпы жаңалықтарды жариялауға тағайындады және оған арнайы мақалалар жазуға мүмкіндік беруге тырысты, ол жалпы хабарлауда аяқ жұмысына деген қажеттілікті ұнатпайтын. 1886 жылға дейін Данн анасының қыздық атын өзінің орта аты ретінде қабылдады, ал 1888 жылы екі есімді кері бұрды, Финли Питер Данн. Данн қаласы бұл уақытта Чикагоның ақ шұлықтарының табысына бейсболға ашулы болды, ал 1887 жылдың көктемінде Daily News бейсбол ойындарын қамтуға кірісті (соңғы ұпайды басып шығарудың орнына). Уайт Даннды тағайындады. Үйде және сапарда ойнаған ойындарында Данн, әдетте, алғашқы алты иннинг туралы түсініктеме жіберді, бұл таңғы сағат алтыда басылатын басылымға дейін, күннің соңғы басылымына дейін (соңғы иннингтердегі ұпайлар баспа табағына соғылды). Джеймс Демут өзінің Чикагодағы газет юмористтері туралы кітабында Даннның, Чикаго Herald спорт репортері Чарльз Сеймурмен бірге «америкалық спорт жазуының қазіргі түрлерін қалыптастырғанын» айтады. Сол кездегідей, Сеймур мен Данн техникалық терминдер ретінде бейсболшы жаргонын қабылдады. Даннның қолданған бір термині солға қарай соққан питчерді сипаттау үшін солға қарай соққан; Ақ шұлықтардың бейсбол алаңында питчер батысқа қараған кезде ол тақтаға соқты; сондықтан ол оңтүстік жағында қолын соқты. Данн бейсбол фанаты емес еді, және көптеген ойыншылардың денесі мықты, бірақ білімі жетпейтінін көрді; бұл оның ең әйгілі әдеби шығармасы, Мистер Дулиге, бір жас ойыншының мансабы туралы: «фракциялар оны мектептен шығарып салды, ал босқындар заңдары оны бейсболға алып келді». 1888 жылдың қаңтар айында Данн Чикаго Таймс газеті Daily News газетінен жалдады. Бұл газет ұзақ уақыт редакторы Уилбур Ф. Стори қайтыс болғаннан бері құлдырап келе жатқан еді және жаңа басшы басқа газеттерге шабуыл жасап, штатты жаңартуға тырысты. Данн сайлау жылында одан әрі даму мүмкіндігін көрді. Тарихшы Чарльз Фаннинг Данннің Республикалық және Демократиялық ұлттық конвенцияларын қамтуын «тамаша» деп бағалады және Times басшылығы оған келіскен болуы керек, өйткені оны қала редакторы етіп тағайындады, әлде 21 жасында.
Тағы да жетістіктер
Дунн «Чикаго трибьюн» газетінде жұмыс істеуге кеткенге дейін бір жылға жуық қала редакторы болды. Сол уақытта «Таймс» газетінде ирланд диалектісінде жазылған бірнеше мақала жарияланды, бірақ олардың авторлығын Дуннға нақты жатқызу мүмкін емес, себебі оларда автордың аты көрсетілмеген. Осы лауазымда тұрғанда Дунн ең маңызды жаңалықты жариялады – Кронин ісін ашты. Клан на Гейлдің жергілікті басшысы Александр Салливан нарықтық спекуляциялар үшін одан қаржы қарыз алды, бұл доктор Джон Патрик Кронинге қарсы болды. Кейіннен ол қызметтері қажет деп айтқан адамдардың көлігіне отырып, жоғалып кетті. Дәрігердің жоғалуына көп адам көңіл бөлмеді, дейін Дунн Кланның жағдайы туралы білді, ол баспасөз назарынан тыс қалған еді. Дунн Крониннің жоғалуын тергеуді талап етті, содан кейін полиция детективі Дэниел Кофлин тағайындалды. Ол қылмысқа қатысты ешқандай дәлел таба алмағанын мәлімдеп, жұмыстың көп бөлігін істемеді, тіпті Крониннің қатты ұрып-соғылған денесі табылғаннан кейін де жалтақтап жүрді. Дунн полиция қызметкеріне күдікпен қарап, оны бақылауға алды. Әрі қарай іздестірулер нәтижесінде Дунн Кофлиннің Кронинді алып кеткен көлік сипаттамасына сәйкес келетін ат пен арба жалдағанын анықтады және баспахананы тоқтатты. Кофлин тұтқындалды, бірақ оның кісі өлтіруіне қатысты үкімі апелляцияда күшін жойды және қайта соттауда ақталды. Журналистік жетістігіне қарамастан, Дунн баспагерлер арасындағы билік күресінен кейін «Таймс» газетінен қуылды. «Трибун» газетіндегі келесі лауазымы – репортерлік қызмет, бұл оның үшін қадам болды. Дунн «Трибунға» ауысқан кезде, ол басқа жас Чикаго журналистерімен бірге Джек-Жарқаушының қылмыстары орын алған аймақ атымен аталатын Уайтчепель клубын құрды. Клуб әртүрлі ойын-сауықтармен, соның ішінде екі жартылай күлкілі мэрлік науқанмен және өзіне-өзі қол жұмсаған мүшесінің түн ортасында өртелуімен назар аударды, бұл оқиға газеттерде кеңінен жарияланды. Клуб мүшелері арасында ашық саяси пікірталастар өтті, олардың көбі жұмыс берушілерінен гөрі прогрессивті көзқарастарға ие болды, ал жас журналистер бір-бірінің жазбаларын тікелей сынға алды. Дунн өзін-өзі мақтан тұтатындарды сынайтын білгір болды, кейін Мистер Дули де осы қасиетін танытты. Оның өмірбаясын жазған Фэннинг «Уайтчепель клубындағы тәжірибе Дуннның ойшыл және жазушы ретінде дамуына өте маңызды болды» деген қорытындыға келді. Алты айлық жұмыстан кейін Дунн 1890 жылдың басында жексенбілік басылымның редакторы болып тағайындалды. Бұл оны күнделікті репортерлік жұмыстың жалықтыратын тұсынан құтқартты. Жыл соңына дейін ол тағы да көшті, бұл жолы Чикаго Herald газетіне – баспагер Джон Р. Уолш және редактор Джеймс В. Скотт жас, ынталы журналистерден тұратын штат құрады, соның ішінде Дуннның бейсбол алаңынан танысы Сеймур да болды. Кейіннен «Трибуннан» «Пит» Даннды шақырғанда, штат толыққандай болды деп жазған болашақ саясаткер Брэнд Уитлок сияқты бірнеше Уайтчепель клубының мүшелері де осы газетке келді. Дуннның газет ауыстыруына тағы бір себеп – ол саяси репортаждармен айналысу мүмкіндігіне ие болды. Дунн редактор емес, репортер болып жұмысқа алынғанымен, оның тәжірибесі мен біліктілігі оны Tribune газетінің штаттарында жоғары деңгейге көтерді. Дунн саяси жұмыстармен айналысып, 1892 жылғы Демократиялық және Республикалық конвенттерді қамтыды. Сонымен қатар, ол өзіне қызықсыз жұмыстарды да істеуге мәжбүр болды. Мысалы, жас Теодор Драйзер, Дунн сияқты гүл өсірушілердің конгресін қамтуға тағайындалды, ол оқиғаның өзіне де, оны қамтуға тағайындалғанына да наразылық білдірді. Мұндай тапсырмаларды орындау кезінде салқынқандылық танытса да, Дунн керемет материалдар жазды. 1892 жылғы конвенттерден кейін Дунн Уолсқа тиесілі Чикаго Evening Post газетіне ауыстырылды және газет редакторы Корнелиус МакАулиф басшылығымен редакциялық бөлімінің басшысы болып тағайындалды. Сол жерде ол болашақ қайын енесі Мэри Перкинс Айвз Эбботтпен танысты, ол Evening Post газеті үшін кітаптарды рецензиялап жатқан еді. Оның тағы бір өмірбаясын жазған Эллис Эбботттың, бірнеше жыл Калькуттада тұрған жесір әйелдің, Данн кездескен ең ақылды әйел болғанын және оның генийін мойындағанын айтты. Эбботтпен танысу, ол Чикаго қоғамында танымал болғандықтан, Дунн осы топтарға енуіне мүмкіндік берді. Осы байланыстар мен үздіксіз жазбаларының арқасында Дунн Чикагода танымал болды. Газетінің тапсырмасымен 1893 жылғы Колумбия әлемдік көрмесін жариялауға тағайындалған ол қала тарапынан ирландтық байланыстары бар бірқатар шараларда қала өкілі болып тағайындалды.
Дулидің шығу тегі
Дулидің алғашқы мақалалары Дунн «Чикаго Пост» газетінің бас редакторы болған кезде жарық көрді. Бірнеше жыл бойы ол мақалаларды автордың аты-жөні немесе басындағы әріптері көрсетілмей жазды. Олардың әрқайсысы газеттегі жалақысынан 10 долларға қосымша төленді. Бір замандасы Дулидің очерктері туралы: «Жарқын болуға тырысқан жоқ, әдемілеуге ұмтылмады. Мақсаты – ғана көңіл көтеру еді. Бірақ осылай оңай да бейресми стильде жазылған мақалалар көпшіліктің назарын аударды. Шынайылығы сезілді, уақтылылығы анық байқалды» деді. 1898 жылы ол Манила шығанағында испандық флотты жеңген коммодор Джордж Дьюидің жеңісін жырлайтын Дули мақаласын жазды, бұл мақала ұлттық назарды өзіне тартты. Көп ұзамай Дулидің апталық эсселері бүкіл елде таратыла бастады. 1899 жылы «Мырза Дули бейбітшілік пен соғыста» деген атпен мақалалар жинағы кітап түрінде жарық көрді және сыншылардан жоғары баға алды. Ол бір жыл бойы ең көп сатылатын кітаптар тізімінде болды. Дунн толық уақытты жазушы және ұлттық әдеби тұлға ретінде Нью-Йоркке көшті. Дулидің таңдамалы шығармалары президент кабинетінің мәжілісінде оқылды. Теодор Рузвельт, Дуннның сүйікті сын теміршігі болғанына қарамастан, оның жанкүйері еді. Рузвельт «Жайлаушылар» кітабын шығарғанда, Дунн оның соғыс батырына әзіл-қалжыңмен толы сын жазды, соңында: «Егер мен оның орнында болсам, кітапқа «Кубада жалғыз» деп ат қоятын едім» деді, және ел күлді. Рузвельт Дуннга: «Отбасым мен жақын достарым сіздің кітабыма берген бағаңызға риза екендерін айтуға мәжбүрмін. Енді сіз маған бір жақсылық жасауыңыз керек, келесі жолы шығысқа келгенде маған соғып тұрыңыз деп күтемін. Сізбен танысуға көптен бері армандап жүрмін» деп жазды. Екеуі 1900 жылы Республикалық конвентте кездесті, онда Рузвельт, онда Нью-Йорк штатының губернаторы, оған сенімді ақпарат берді – ол вице-президенттікке кандидаттыққа ұсынылымды қабылдайтын болады. Кейінгі жылдары Дунн Ақ үйдің кешкі астарына және демалыс күндеріне жиі шақырылды. Дунн 700-ден астам Дули мақаласын жазды, олардың үштен бірі сегіз кітапқа енді. Олардың ықпалы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда аяқталды. Дули танымал болғаннан кейін Дунн Чикагодан Нью-Йоркке көшіп, кітаптар мен мақалалар жазды және «The American Magazine», «Metropolitan Magazine» және «Collier's Weekly» журналдарын редакциялады, клубтар мен әдеби ортаның сүйікті тұлғасына айналды. Дуннның «Дули» эсселері жұмысшы табының өмірін шынайы бейнелеуге негізделген, және Прогрессивті дәуірдің көптеген саяси комментаторларының идеализмін көрсетпеді. Фэннинг былай дейді: Дунн прогрессивті реформаға сенбеді. Ол әлемді құлдыраған және оны жақсарту мүмкін емес деп қарады, ал Дулидің көптеген мақалалары автордың тағдыршылдыққа бейімділігін көрсетеді.
Dunne did not share the faith in progressive reform. He viewed the world as fallen and essentially unimprovable, and many Dooley pieces reflect their author's tendency toward fatalism.
Жеке өмір
1902 жылғы 10 желтоқсанда Дунн өзінің әлеуметтік кеңесшісі Мэри Эбботтың қызы Маргарет Айвс Эбботқа (1878–1955) үйленді. Ол анасы сияқты, Чикагодағы белгілі қоғамдық қайраткер және көрнекті гольфші болды. Екеуі де 1900 жылғы Олимпиада ойындарында осы спорт түрінен жарысқан, Маргарет турнир жеңімпазы атанған (бірақ сол кезде алтын медальдар тапсырылмағандықтан ол медальді жеңіп алмады). Ол және Дунн төрт балаларын – Финли Питер Данн, сценарист және режиссер Филип Данн, сондай-ақ егіздер Пегги мен Леонардты өсірген кезде де гольф ойнауын жалғастырды. Дунн 1936 жылғы 24 сәуірде Нью-Йоркте қайтыс болды.
Мұра
Даннның тарихи маңызы оның қайтыс болған сәтінде-ақ көрініс берді. Миссури университетінің тарихшысы (кейінрек оның президенті) Элмер Эллис 1941 жылы Даннның өмірбаянын жазды, ол сол жылы жарық көрді.
Шығармалары
Мистер Дули бейбітшілік пен соғыста (1899)
Мистер Дули өз отандастарының жүрегінде (1899)
Мистер Дулидің философиясы (1900)
Мистер Дулидің пікірлері (1901)
Мистер Дулидің байқаулары (1902)
Мистер Дулидің диссертациялары (1906)
Мистер Дули айтады (1910)
Мистер Дули өсиет жасау және басқа да қажетті жамандықтар туралы (1919)
Mr. Dooley in the Hearts of His Countrymen (1899)
Mr. Dooley's Philosophy (1900)
Mr. Dooley's Opinions (1901)
Observations by Mr. Dooley (1902)
Dissertations by Mr. Dooley (1906)
Mr. Dooley Says (1910)
Mr. Dooley on Making a Will and Other Necessary Evils (1919)