Кіріспе

Танымал кулинария шебері – танымал болған асхана шефі. Бүгінде аспазшылар көбінесе теледидар мен радио арқылы немесе баспа басылымдарында тамақ дайындау кеңестері мен көрсетулерін ұсыну арқылы танымал болады. Атақты шефтер елдердің ас-су мәдениетіне де әсер етеді, олардың еңбегі арқасында шетелдік тағамдар алғаш рет өз табиғи күйінде таныстырылады және көрермендер хабардар болады. Белгілі бір тағамдардың сатылымы да артуы мүмкін, мысалы, Делия Смиттың әрекетінен Ұлыбританияда ақ жұмыртқаның сатылымы 10%-ға өсті, бұл оқиға кейіннен «Делия эффектісі» деп аталды. Атақты шефтерден, мысалы, Кен Хомның Еуропадағы ең көп сатылатын вок табаларынан қолдау күтілуі мүмкін, бірақ Марко Пьер Уайттың Бернард Мэтьюс Фармзбен серіктестігі немесе Даррен Симпсонның KFC фастфуд ресторанына кеңес беруі және қолдауы сынға ұшырауы да мүмкін.

Тарих

Аспаздық өнердегі шеберлердің танымалдылығы Рим империясы заманына дейін жетеді. Рим тарихшысы Ливий Римнің құлдырауын аспаздың “өз мәртебесінен көтерілуімен” байланыстырған. “Сол кезде бұрынғыда ең төменгі құл санатында болған аспаз алғаш рет құрметке ие болды, ал бұрынғы құлдық енді өнер ретінде қарастырыла бастады”, – деп жазды ол. Ол бұл пікірде жалғыз емес еді: римдіктердің шамадан тыс тұтынуды шектеу мақсатындағы заңдары қабылданды. 16 ғасыр итальяндық аспазы Бартоломео Скаппи – танымал аспаз атанғандардың алғашқысы. Ол Папа Пий V-нің жеке аспазы болды және 1577 жылы алғашқы аспаздық кітабын, Opera Dell'arte del Cucinare атты еңбегін жазды. 19 ғасыр француз аспазы Мари Антуан Карем де рецепттерінің күрделілігіне байланысты өз заманының танымал тұлғасы ретінде белгілі болды. Ал кең ауқымда танылып, атаққа ие болған алғашқы аспаз – Алексис Сойер. Францияда туған Сойер ерте Виктория дәуірінде Англияның ең танымал аспазы атанды. 1837 жылы ол Лондондағы Реформа клубының бас аспазы болып тағайындалды, онда ол Чарльз Барримен бірлесіп асханаларды жобалады. Оның ерекше аспаздық шеберлігін өнімді маркетингпен және өзін-өзі таныстыру қабілетімен үйлестірді, соның арқасында ол қоғамның өзіне деген көзқарасын қалыптастырды. Оның суреті тіпті Crosse & Blackwell компаниясы шығарған соустардың сауда таңбасы ретінде табысты қолданылды. Сойер көптеген жаңа, танымал рецепттер мен тағамдардың авторы болды; ол әртүрлі жемістерді газдалған сумен араластырып дайындалған және Сойердің нектарлы сода суы деп аталған танымал сусынды өндіріп, сатты. Оның клубтағы арнайы тағамы – Сойердің қозы етінен жасалған кесіндісі (Soyer's Lamb Cutlets Reform) бүгін де мәзірде кездеседі. Реформа клубында ол газбен пісіру, суық сумен салқындатылатын тоңазытқыштар және температурасы реттелетін пештер сияқты көптеген жаңалықтарды енгізді. Ол қарапайым халыққа арналған рецепттер жинағын жазды, олардың көптегені күрделі асүй құралдарына немесе қымбат экзотикалық ингредиенттерге қол жеткізе алмады. Басқа еңбектерінің ішінде «Гастрономиялық жаңарту» (1846), «Заманауи үй шаруасы немесе, Менажере» және «Сойердің аспаздық науқаны» (1857) кіретін еді.

Теледидардағы танымал аспазшылар

Ұлыбританиядағы ең алғашқы теледидарда танымал болған аспазшы Филип Харбен болды. Ұлыбританиядағы ең алғашқы теледидарда танымал әйел аспазшы Фанни Крэдок болды. Ол 1950-ші жылдардан 1970-ші жылдарға дейін екі онжылдықтан астам британдық теледидарда пайда болды. Ол 1949 жылы өзінің алғашқы аспаздық кітабын – «Практикалық аспаз» кітабын жариялағаннан кейін танымал болды, содан кейін елдің театрларында аспаздық көрсетулер арқылы жанкүйерлер қатарын кеңейтті. Оның теледидарлық мансабы 1976 жылы «The Big Time» реалити-шоуында төреші ретінде қатысқаннан кейін аяқталды. Конкурсант Гвен Трок бұрынғы премьер-министр Эдвард Хитке арналған мәзірін сипаттағанда, ол кербездік танытқандай болды. Алып барушы Эстер Ранцен кейіннен оқиғаны «Круэлла де Вил Бэмбимен кездеседі» деп сипаттады. Американың алғашқы танымал аспазшысы деп аталған Джулия Чайлд 1963 жылы Бостон қаласындағы WGBH телеарнасы арқылы американдық теледидарда алғаш рет пайда болды. Көп ұзамай ол өзінің жеке шоуы – «The French Chef» шоуында ойнады, одан кейін басқа да шоулар пайда болды. Ол қайтыс болған кезде, бұқаралық ақпарат құралдары оны «үй аспаздары үшін ас дайындау өнерін жеңілдетіп, бүгінгі танымал аспазшылардың көптегеніне шабыттандырды» деп есептеді. Оның американдық асханаға тигізген әсері соншалық, оның асханасы Смитсоновтың американдық тарих мұражайында сақталған. Соңғы жылдары Мишлен жұлдызына ие болу аспазшылардың беделін арттырып, оларды теледидарда көрсетуге және танымал есімге айналуға мүмкіндік берді. Марко Пьер Уайт Мишленнің үш жұлдызын алған әлемдегі ең жас аспазшы болды, бұл оны танымал есімге айналдырды және оның бір аспаздық кітабы – «White Heat» кітабы 2005 жылы тамақ сыншысы Джей Рейнердің пікірінше, «соңғы 20 жылдың ең ықпалды рецепт кітабы» деп сипатталды. Соңғы жылдары Мишлен жұлдызы бар мейрамханаларға тән Гордон Рамзидің табысы Ұлыбританияның Channel 4 арнасында бес бөлімді «Boiling Point» телесериалының түсірілуіне әкелді, ол аспаздың өзінің алғашқы жеке мейрамханасы – «Restaurant Gordon Ramsay» ашқандағы жолын көрсетті. Жоэль Робушон, Ален Дукасс және Гордон Рамзи барлығы 10-нан астам Мишлен жұлдызы бар мейрамхана империяларын басқарады, бірақ Рамзи Ұлыбританияда, АҚШ-та және бүкіл әлемде халықаралық деңгейде көрсетілген телешоулардың санына байланысты, одан да танымал аспазшы болып саналады. Азық-түлік тақырыбына арналған арнаулы телеарналар да аспазшылардың танымал есімдерге айналуына мүмкіндік берді, мысалы, АҚШ-та Food Network Паула Дин және Бобби Флей сияқты танымал аспазшылардың шоуларын ұсынады. Ұлыбританияда Good Food Channel Рик Стейн және Джейми Оливер сияқты аспазшылардың шоуларын көрсетеді. Нигелла Лоусон сияқты кейбір аспазшылардың шоулары бірнеше елдегі арналарда көрсетілді. 1984 жылы өзінің алғашқы телесериалымен байланысты, шеф Джейми Оливер Ұлыбританиядағы телешоуында «Джеймидің мектептегі кешкі астары» науқаны арқылы мектеп оқушылары үшін жақсы тамақтану әдеттерін енгізуді көздеді. Бұл науқан Ұлыбританиядағы азық-түлік стандарттарына қойылатын талаптарды өзгертті.

Бекітулер

Белгілі шеф-аспазшылардың қолдауы белгілі бір тағам өнімдеріне деген сұраныстың артуына алып келді. Джейми Оливер мен Найджела Лоусон қаз майын рецепттеріне қосып, оның сатылымын күрт өсірді. Танымал шеф-аспазшылардың танымал кітаптарын жазу да үнемі жалғасып келеді, бұл Мишлен жұлдызын жеңгендерге де, телешоуларға байланысты кітап шығарған үй шаруашылық аспаздарына да қатысты. Кейбір шеф-аспазшылардың қолдауы тамақ индустриясы мен қоғам тарапынан қатты сынға ұшырады. 2011 жылы австралиялық шеф-аспазшы Даррен Симпсон "Кентукки Фрид Чикен" фастфуд рестораны үшін бірнеше түрлі бургер жасады, соның нәтижесінде Twitter-де "Даррен Симпсон, сен толығымен сатылып кеттің. KFC-ге бармақпысың? Шынжырлысың ба?" деген пікірлер пайда болды. Австралиялық телешоу шеф-аспазшысы Колин Фасснидж Симпсонның бұл қадамы оны күлкіге толы жағдайға түсіргенін, сондай-ақ атақты шеф-аспазшылар мұндай келісімдерден үлкен табыс табуға мүмкіндігі бар екенін, бірақ олардың беделіне нұқсан келтіруі мүмкін екенін айтты.

Рецепттердің салауаттылығы

2012 жылы BMJ журналында жарияланған мақала, телеарналардағы аспазшылардың (Нигелла Лоусон, Хью Фернли-Уитингсталл, Джейми Оливер және Лорейн Паскаль) ең көп сатылған кітаптарындағы рецепттер супермаркеттегі дайын тағамдардан гөрі нашаррақ екенін көрсетті. Дайын тағамдар мен аспазшылардың рецепттерінің екеуі де ұлттық және халықаралық деңгейдегі дұрыс тамақтану ұсынымдарына сай келмеді.