Кіріспе

Сало́ (saˈlɔ; Salodium) – Ломбардия (солтүстік Италия) аймағындағы Бреша провинциясындағы қала және коммуна. Қала Гарда көлінің жағасында орналасқан, және оның ең ұзын серуендеу жолы осы қалада. 1943-1945 жылдары қала Италия Социалдық Республикасының үкімет орталығы болды, бұл мемлекет көбінесе «Сало Республикасы» (итальян тілінде Repubblica di Salò) деп аталады.

Рим дәуірі

Салоның этрусктардан таратылғандығы жөнінде аңыз бар болғанымен, жазба тарих ежелгі римдіктердің Пагус Салодиум колониясын құруымен басталады. Римдіктердің қонысынан қалған көптеген қираған орындар бар, олар Лугане некрополінде (Сант-Яго көшесінде) және Лоджия делла Магнифика Патриядағы Азаматтық археологиялық мұражайда табылған заттарда (вазалар мен жерлеу тастары) көрініс береді.

Орта ғасырлар

Орта ғасырдың шарықталу кезеңінде қала Ломбардияның тарихын бөлісті. Сало қауымдастығының пайда болуының бастауы шамалы белгілі: оның Брешиядан тәуелсіздігі 13 ғасырдың соңына немесе келесі ғасырдың басына жатады, ал қала әкімдігі сақтап қалған ең көне жарлықтар 1397 жылмен датыланған. 1334 жылға дейін қала Гарда көлінің батыс жағалауындағы (Лимонеден Дезенцаноға дейін) және Вальсаббия аймақтарындағы қалалық кеңестердің федерациясының құрамында болды. Федерация Брешамен де, Веронамен де одақ құруға ниет білдірмеді, оның орнына Венециядан көмек сұрауға бекінді. Венецияның қашықтығына байланысты, бұл стратегия аймақтың тәуелсіздігіне кепілдік бермеді және Венецияның қысқа мерзімді қамқорлығынан кейін (1336 жылдан 1349 жылға дейін) Сало Миландық Висконти әулетінің бекінісіне айналды. 1377 жылы Бернабо Висконтидің әйелі Беатрис делла Скала Сало қаласын аймақтың астанасы етіп белгіледі, бұл Мадерноның ықпалын азайтты: қала мықты қабырғалармен қамтамасыз етілді және қамал салынды.

Ұлы Отан

1426 жылы 13 мамырда ұзақ соғыс кезеңінен кейін көлдің батыс жағалауындағы қалалар өздігінен Венеция Республикасына қосылды және келесі үш ғасыр бойы оның құрамында болды: бүгінге дейін бас алаңнан Венецияның символы – Сент-Марк арыстанының бағанасын көруге болады. Уақыт өте келе Венеция өзінің "Stato da Tera" провинциясына кең автономия берді, ол іс жүзінде тәуелсіз аймақ болып сақталды және "Magnifica Patria" (Ұлы Отан) және "Figlia primogenita della Serenissima" (Серениссиманың асыл қызы) деген құрметті атақтарға ие болды. "Патрия" бас кеңесі мен басқа да мекемелері Сало қаласында шоғырланды (Сало маңыздылыққа және беделге ие болды), бірақ астанадан губернатор жіберілді, оған "Provveditore" (Басқарушы) және "Capitano della Riviera" (Ривьера капитаны) лауазымдары берілді, сондай-ақ бүкіл Ривьера бойынша қылмыстық істер бойынша сот өкілі ретінде әрекет етуге өкілеттік берілді (ал азаматтық сот істері Салода тұратын Брешиялық подстаға жүктелді). Осы кезеңде егіншілік пен саудадан өзге, зығыр тоқу өнеркәсібі де дамыды.

Наполеон дәуірі мен Рисорджименто

1796 жылы Наполеон әскерлері Бірінші итальяндық наурызында Солтүстік Италияда австриялық әскерлермен шайқасты. Венеция республикасының тарауы (Кампо Формио шарты) Салоның батыс Ривьераның астанасы ретіндегі мәртебесін аяқтады: 1797 жылдың 1 қаңтарында уақытша Брешия үкіметі Бенако кантонын құрды, астанасы Бенако, «аталған Сало» болды: қала Цизальпін республикасына, содан кейін Наполеонның Италия Корольдігіне (1805–1814) қосылды. Наполеон дәуірінен кейін Сало 1815 жылдан 1859 жылға дейін Австрияның Ломбардия-Венеция Корольдігінің құрамына кірді. 1848 жылы Сало Габсбургтер билігіне қарсы Милан төңкерісіне қосылды, ал Екінші итальяндық тәуелсіздік соғысы кезінде Пиемонт армиясында Гарибальдимен бірге шайқасқан көптеген еріктілер болды. 1859 жылдың 18 маусымында Гарибальди Салоға кірді және қуанышты халықпен қарсы алынды. Сало 1860 жылдың 15 желтоқсанында патша жарлығымен «Қала» (Città) құрметті атағын алды. 1866 жылы қала Австриямен соғыс кезінде итальяндық әскери-теңіз күштерінің штабы болды. Кустоца шайқасынан кейін австриялықтар қаланы уақытша қайта басып алды, бірақ жеңіске және Лисса шайқасында итальяндықтардың теңіздегі жеңілісіне қарамастан, бір айдан кейін пруссиялықтарға тәслим болды және Вена шартынан кейін Венецияны беруге мәжбүр болды.

Негізгі көрікті жерлер

Дуомо ди Санта-Мария-Аннунциата (Қасиетті Марияның жариялану соборы), 15 ғасырда кеш готикалық стильде қайта салынған. Онда Гаспаро Кайрано мен Антонио Мангиакаваллидің ренессанс порталы, Зеноне Веронезедің (16 ғасыр) суреттері, Паоло Венециано мектебінің полиптихы және Романиноның «Мадонна мен қасиеттілер» туындылары бар. Палаццо-делла-Магнифика-Патрия («Ұлы Отан сарайы», 16 ғасыр). Сарайда Азур лентасының тарихи мұражайы орналасқан, онда Ренессанс тарихы, Италияның отаршылдық соғыстары, Испания азамат соғысы және фашизмге қарсы күрес туралы құжаттар көрмесі ұйымдастырылған. Коммуналдық сарайда ежелгі Салодийден табылған заттармен Civic Archaeological Museum – қалалық археологиялық мұражайы орналасқан. 2015 жылы ашылған MUSA жергілікті мұражайы.

Сейсмикалық

Көлдің айналасындағы аймақ сейсмикалық аймақ болып табылады. 1877 жылы профессор Пио Беттонидің жетекшілігімен метеорологиялық обсерватория құрылды, кейін ол оның құрметіне аталды. 1889 жылы геофизикалық обсерватория (сейсмикалық станция) ашылды, ол 1901 жылғы жер сілкінісінен (5.5 Mw, интенсивтілігі VII–VIII, қаза болғандар жоқ, ғимараттар зақымдалды) кейін маңызды ғылыми зерттеу орталығына айналды. 2004 жылы тағы бір жер сілкінісі болды (5.1 Mw, интенсивтілігі VII–VIII, тоғыз адам жарақат алды, көптеген ғимараттар зақымдалды).

Спорт

Сало қаласы "Фералписало" футбол командасының туған жері, ол 2009 жылы "А.С. Сало" және "А.С. Феральпи Лонато" клубтарының бірігуі нәтижесінде құрылды.