Алытус – Литваның оңтүстігіндегі қала, Алытус округінің орталығы. 2023 ж. 52 256 тұрғыны бар. Дзүкия аймағының тарихи орталығы, Неман өзенінің жағасында орналасқан.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литваның Алютус облысының қаласы.
City in Alytus County, Lithuania
Алютус – Литваның оңтүстігіндегі муниципалитет құқығы бар қала. Ол Алютус облысының орталығы. 2023 жылғы шілде айының мәліметі бойынша, халқы 52 256 адамды құрайды. Алютус – Дзүкия аймағының тарихи орталығы. Қала Немунас өзенінің жағасында орналасқан. Вильнюс, Каунас, Лаздижай (Польшамен шекара) және Беларусьдегі Гродно қалаларын байланыстыратын маңызды жолдар Алютус арқылы өтеді. Ғасырлар бойы екі бөлек бірлік ретінде бөлінген қала, қазір де көбінесе Алютус I және Алютус II деп аталатын екі бөліктен тұрады, олардың біріншісі кішкентай қала, ал екіншісі – саябақтар, шағын аудандар мен өнеркәсіптік аймақтарды қамтитын қала орталығы.
Alytus is a city with municipal rights in southern Lithuania. It is the capital of Alytus County. The population as of July 2023 was 52,256. Alytus is the historical centre of the Dzūkija region. The city lies on the banks of the Nemunas River. The major roads linking Vilnius, Kaunas, Lazdijai (border with Poland), and Hrodna in Belarus pass through Alytus. Divided onto two separate entities for centuries, it consists of two parts still frequently referred to as Alytus I and Alytus II, the earlier being a smaller town and the latter forming the city centre with parks, microdistricts and industrial areas.
Атауы
Қаланың аты литва тіліндегі Alytupis (өзен) гидронимінен шыққан деп саналады. Басқа тілдердегі атаулары: поляк тілінде – Олита, неміс тілінде – Aliten, орыс тілінде – Олита, белорус тілінде – Аліта, идиш тілінде – אליטע Alite.
The name of the city is believed to be derived from the Lithuanian hydronym Alytupis (river). Its name in other languages includes Polish: Olita, German: Aliten, Russian: Олита Olita, Belarusian: Аліта Alita, Yiddish: אליטע Alite.
Тарих
Алғашқы тарихи жазба 1377 жылы жасалған, ол Марбургтық Вигандтың жылнамаларында Алитен атымен тілге алынған. Жылнамаға сәйкес, бұл жерде Тевтон орденінің Литва шекарасын қорғаған шағын ағаш бекінісі орналасқан. Бекініс пен оны қоршаған ауыл Литва мен Тевтон шабуылдарына жиі ұшырағанымен, біртіндеп өсті. Мельн көлі шарты бойынша қала Тевтон шекарасының жағында қалды, бірақ көп ұзамай қайтадан басып алынды. 1581 жылдың 15 маусымында Литваның Ұлы князі және Польша королі Стефан Баторий қалаға Магдебург құқығы негізінде қала мәртебесін берді. Осы оқиға Алитус күні ретінде тойланады. Польша-Литва Ұлтастығының бөлінісіне дейін қала Литва Ұлы Княздығының Тракай воеводтығының құрамында болды және Немунас өзеніндегі маңызды сауда орталығы болып табылды, Литвадан экспортталатын тауарлар үшін басты бағыт қызметін атқарды. Қала сонымен қатар патшалық экономикалық кеңселердің орналасқан жері ретінде де маңызды болды. Польша мен Литваның үшінші бөлінісінде, 1795 жылы, қала Ресей империясы мен Пруссия Корольдігі арасында бөлінді. Наполеон соғыстары кезінде Тильзит шартынан кейін батыс бөлігі Варшава Герцогтығына берілді. Вена конгресінен кейін ол Герцогтықтың мұрагер мемлекеті – Польша Корольдігінің құрамына кірді. Мемлекет Ресеймен жеке одақпен байланысқанмен, 1863 жылғы қаңтар көтерілісіне дейін қаланың екі бөлігі де толығымен бөлек болды. Осыдан кейін Польшаның автономиясы жойылды, бірақ қаланың екі бөлігі де жеке басқарыла берді. 19 ғасырдың соңында қала Шығыс Пруссиямен шекарадағы ресейлік бекініс гарнизондарының тізбегіне қосылды. Ол теміржол және жаңа жол арқылы әлеммен байланысты. Сонымен қатар, патша үкіметі бірнеше казарма және православие шіркеуін (кейін католик шіркеуіне айналдырылған) салды. Алайда, Ресейдің бекініс күшін арттыруына қарамастан, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орталық державалар қаланы ешқандай ірі шайқассыз толығымен басып алды. 1915 жылы қала Ober Ost деп аталған құрамына енді, және екі бөлігі 1795 жылдан бері алғаш рет бір әкімшілік бірлікке біріктірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін аймақ жаңадан тәуелсіз Польша мен Литва арасында даулы болып қалып, нақты бақылау неміс армиясының қолында болды. 1919 жылдың басында немістер шегінгеннен кейін қала Қызыл Армия басып алды. 1919 жылдың 12 ақпанында қала орыс және литва күштері арасындағы алғашқы шайқасқа айналды, нәтижесінде литва күштері оны бақылауға алды. Содан бері қала Литва Республикасының құрамында. Польшаға басып кіргеннен кейін қалада поляк әскерлері үшін үлкен әскери тұтқын лагері құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алитус 1941 жылдың 22 маусымынан 1944 жылдың 15 шілдесіне дейін неміс оккупациясы астында болды. 1941 жылы қала немістер басып алғаннан кейін лагерь совет әскерлері үшін тұтқын лагеріне (Stalag 343) айналдырылды. 1965 жылы Совет дәуірінде жарық көрген Masinės žudynės Lietuvoje, 1941–1944 кітабында Алитустағы екі ірі жаппай қабір тізімделген: Виджгирис орман, сол кезде өзеннің оңтүстік-шығыс жақтан сол жағалауында, шамамен 60 000 адам, көбінесе Шығыс Совет Одағынан келген еврейлер, және Алитус орман, сол кезде шығыс жақта, шамамен 35 000 адам, көбінесе совет әскери тұтқындары. Тарихшы Гинтарас Лучинскас бұл сандар саяси мақсатта қолданылып, әдейі көбейтілгенін, ал нақты құрбандар саны мыңдаған болғанын айтады. 2015 жылы Алитустың батысында Польша мен Литва арасындағы электр желісін біріктіруге арналған HVDC back to back станциясы (LitPol) ашылды. ABB компаниясы салған құрылғының қуаты 500 МВт, кернеуі ±70 кВ. Елтаңбасында ақ раушан бейнеленген, ол елдегі раушан бейнесі бар екі елтаңбаның бірі. "Ақ раушан көпірі" – елдегі ең үлкен жаяу көпірі, оның атын азаматтар таңдады. Көпір 1915 жылы ресейліктер шегінген кезде жарылған теміржол көпірінің орнына салынды.
The first historical record of Alytus dates back to 1377, when it was mentioned in the Chronicles of Wigand of Marburg under the name of Aliten. According to the chronicle the spot was occupied by a small, wooden fortress guarding the Lithuanian frontier with the Teutonic Order. The fort and the surrounding village gradually grew, despite being frequently a target of raids of both the Lithuanians and the Teutons. The Treaty of Lake Melno left the town on the Teutonic side of the border, but it was retaken soon afterwards. On 15 June 1581 Grand Duke of Lithuania and King of Poland Stefan Batory granted the town the city rights based on the Magdeburg Law. The event is celebrated as the Alytus Day. Until the Partitions of the Polish–Lithuanian Commonwealth the town was a part of the Trakai Voivodeship of the Grand Duchy of Lithuania and a notable center of commerce on the Nemunas River, serving as the main route for export goods from Lithuania proper. The town was also important as the place where one of the royal economic offices was located. In the third partition of Poland and Lithuania, in 1795, the town was divided between the Russian Empire and the Kingdom of Prussia. During the Napoleonic Wars, following the Treaty of Tilsit, the western part was ceded to the Duchy of Warsaw. After the Congress of Vienna it became part of the duchy's successor state, the Kingdom of Poland. Although the state was tied with a personal union with Russia, both parts of the town remained completely separate until the January Uprising of 1863. After that date, the autonomy of Poland was liquidated, but both parts of the town remained governed separately. In the late 19th century the town was incorporated into a chain of Russian fortified garrisons along the border with East Prussia. It was tied with the rest of the world by a railway and a new road. In addition, the tsarist authorities constructed several barracks and an Eastern Orthodox church (in modern times converted to a Catholic church). However, despite the fortification effort by the Russians, during World War I the Central Powers managed to capture the town intact, without any major skirmish. In 1915 the town was incorporated into the so called Ober Ost and both parts were once again united into a single administrative entity for the first time since 1795. Following the end of World War I the area remained contested by newly independent Poland and Lithuania, with the actual control held by the German army stationed in the area. When the Germans withdrew in early 1919, the town was seized by the Red Army. On 12 February 1919, the town became a battlefield for the first skirmish between the Russians and the Lithuanian forces, which eventually took control over it. Since then the town has been a part of the Republic of Lithuania. Following the invasion of Poland a large prisoner of war camp for Polish soldiers was established in the city. During World War II, Alytus was under German occupation from 22 June 1941 until 15 July 1944. Following the German occupation of the city in 1941, the camp was converted into a prison camp for Soviet soldiers (Stalag 343). The 1965 Soviet era book Masinės žudynės Lietuvoje, 1941–1944 lists two major mass graves in Alytus: Vidzgiris forest, then at the southeastern suburbs on the left bank of the river, estimated 60,000 people, most likely Jews from the eastern Soviet Union, and the Alytus forest, then at the eastern suburbs, estimated 35,000 people, most probably Soviet prisoners of war. Historian Gintaras Lučinskas argues that these numbers were politicized and grossly inflated, and the actual number of victims is in single digits of thousands. In 2015, a HVDC back to back station for the realization of a power interconnection between Poland and Lithuania (LitPol) was inaugurated west of Alytus. The facility built by ABB has a transmission capacity of 500 MW at a voltage of ±70 kV. The coat of arms features a white rose, one of two coat of arms in the country that features roses. "The bridge of White Rose" is the country's largest pedestrian bridge, whose name was chosen by the citizens. The bridge was built on the remains of a railway bridge, which was blown up by the Russians when they were retreating back in 1915.
Климат
Алютс ылғалды континенттік климатқа ие, жыл мерзімдері арасындағы айырмашылықтар айқын байқалады.
Alytus has a humid continental climate with quite large seasonal differences.
Мәдениет
Алытус 2009 жылдың 18-24 тамызы аралығында Вильнюс қаласы 2009 жылғы Еуропа мәдени астанасы атанғаннан кейін Арт Страйк биенналесін қабылдады. Осы шараға демонстрация және үш жақты футбол матчы кірді. "Алитус Арена" универсалды жабық стадионы 2011 жылғы "Евробаскет" турнирінің С тобының ойындарын өткізді. 2010 жылы Алытус Еуропалық Кеңестің Құрметті тақтасымен марапатталды. Алытуста Ауғанстан соғысының екі соғысында да қатысқан ардагерлерге арналған мұражай бар. Алытуста Еуропа және басқа елдерден, мысалы Жапония мен АҚШ-тан келген қатысушылармен бірнеше бонсай көрмелері өткізілді. 2007 жылдан бері Алытуста жыл сайын томатты татып көру іс-шарасы ұйымдастырылып келеді. Іс-шараға қатысушылар әртүрлі сорттағы томаттарды ұсынып, мол өнім алуға ықпал ететін факторларды талқылайды. Алытуста "Снайге" атты тоңазытқыштар өндіретін өнеркәсіптік компания бар.
Alytus hosted the Art Strike Biennial between 18 and 24 August 2009 in response to Vilnius becoming European Capital of Culture for 2009. This included a demonstration and a three sided football match. The universal indoor Alytus Arena hosted the Eurobasket 2011 Group C matches in Alytus. In 2010 Alytus was awarded the Honourable Plate of the European Council. Alytus has a museum dedicated to veterans of both the Afghan wars. In Alytus, several Bonsai exhibitions were held with participants from European and other countries, such as Japan and the United States. Alytus has hosted an annual Tomato tasting since 2007. Participants offer a wide variety of tomatoes and discuss the various factors which help produce a rich crop of the fruit. Alytus has an industrial company named Snaigė, which manufactures refrigerators.