Кіріспе

Ежелгі Еуропаның оңтүстігіндегі аймақ.

Классикалық және кейінгі ежелгі дәуірде Ильирия (/ɪ/'l/ɪər//i//ə/; Ἰλλυρία, Illyría немесе Ἰλλυρίς, Illyrís; Illyria, Illyricum) – Балқан түбегінің батыс бөлігінде көптеген тайпалар қоныстанған аймақ. Ежелгі гректер бастапқыда «Іллирис» терминін шамамен Солтүстік және Орталық Албанияның Аоос аңғарына (қазіргі Вьоса) және Влоре шығанағына дейінгі аумақты белгілеу үшін қолданды, соның ішінде көптеген кезеңдерде Охрид және Преспа көлдерінің аймағының көп бөлігі де кірді. Бұл аймақ Македония және Эпирмен шектес болды. Б.з.д. 1-ғасырдың ортасынан бастап римдіктер империяның Дрин өзенінің солтүстігіндегі шығыс Адриатика жағалауында орналасқан провинциясын «Иллирикум» деп атады, ал оның оңтүстігінде Македонияның римдік провинциясы басталып, дәстүрлі Ильирияның оңтүстік бөлігі де оның құрамына кірді.

Этимология

Грек мифологиясында Ильирия атауы этиологиялық тұрғыдан Кадмус пен Гармонияның ұлы Ильриусқа байланысты, ол ақырында Ильирияны биледі және иллирийлердің түпкі атасы болды. Кейінірек миф нұсқаларында Полифем мен Галатея Келт, Галас және Ильриусқа ата-ана болғандығы айтылады. Ежелгі грек авторлары либурниялықтар мен Эпир арасындағы халықтарды "иллириялықтар" деп сипаттаған. Б.з.д. IV ғасырдағы грек авторлары Адриатика жағалауындағы халықты иллириялықтардан аңғартқан, ал біздің заманымыздың I ғасырында ғана "иллириялық" термині Адриатика аймағындағы барлық халықтарды білдіретін жалпы атау ретінде қолданылды. Авторлар "иллириялықтарды қатаң мағынада" да айтқан; Помпоний Меланың (б.з. 43 ж.) мәліметінше, stricto sensu иллириялықтар Тауланти және Энхеледен солтүстікке қарай, Адриатика жағалауында мекендеген. Плиний Ескі "нақты иллириялықтар" (Illyrii proprii/proprie dicti) деген атауды Эпидаврдың оңтүстігіндегі немесе Эпидавр (қазіргі Кавтат) пен Лисс (қазіргі Леже) арасындағы шағын халықты атау үшін қолданған.

Тарих

Иллирияның және иллириялықтардың тарихына дейінгі кезең археологиялық дәлелдер арқылы белгілі. Римдіктер бұл аймақты б.з.д. 168 жылы Иллирия соғыстарынан кейін бағындырды.

Патшалықтар

Ең ерте тіркелген Иллирия патшалығы – б.з.д. 8 ғасырындағы Енкелей патшалығы болды. Біз басқа Иллирия патшалықтарын байқалайтын дәуір шамамен б.з.д. 400 жылы басталып, б.з.д. 167 жылы аяқталады. Плеврийдің (б.з.д. 337 ж.) басқаруымен Аутариаттар патшалық деп есептелді. Ардиаей патшалығы б.з.д. 230 жылы басталып, б.з.д. 167 жылы аяқталды. Ең танымал Иллирия патшалықтары мен әулеттері – Дарданиялық Бардиллис пен Ардиаейлік Агрон патшалықтары. Агрон Ардиаейді биледі және өзге тайпаларға да билігін кеңейтті. Дарданиялықтар болса, әрқашан қалған Иллириялықтардан бөлек биліктерге ие болды. Иллирия патшалықтары Иллирия аймағындағы шағын аумақтардан тұрды. Бүкіл аймақты тек римдіктер биледі. Оңтүстік Иллирия патшалықтарының ішкі ұйымы көрші грек патшалықтарын үлгі еткенін және грек және эллинистік әлемнің олардың қалалық орталықтарының өсуіне тигізген әсерін көрсетеді. Полибий Иллирия патшалығындағы қоғамды аристократтардың басшылығымен соғысқан шаруа жаяу әскерлері ретінде сипаттайды, оларды грек тілінде Polydynastae (грекше: Πολυδυνάστες) деп атады, олардың әрқайсысы патшалықтағы қаланы басқарды. Монархия мұрагерлік принцип бойынша құрылды және Иллирия билеушілері басқа державалармен одақ құру үшін некелерді пайдаланды. Плиний (23–79 ж.) Иллирия патшалығының ядросын құраған халықты «нағыз Иллириялықтар» немесе Illyrii proprie dicti деп жазады. Олар Тауланттар, Плерейлер, Эндирудиндер, Сасаейлер, Грабейлер және Лабеаттар болды. Кейіннен олар бірігіп Доклеаттарды құрады.

Рим және Византия билігі

Римдіктер Іллирияның соңғы патшасы Гентийді б.з.д. 168 жылы Скодрада (қазіргі Албанияда) жеңіп, оны тұтқынға алып, б.з.д. 165 жылы Римге әкелді. Рим төрт клиенттік республика құрды, бірақ олардың барлығында Рим билігі болды. Кейіннен аймақ тікелей Римнің басқаруына көшті және астанасы Скодра болған провинция ретінде ұйымдастырылды. Бұрын тәуелсіз Іллирия патшалығының орнын Рим провинциясы Иллирикум басты. Ол қазіргі Албаниядағы Дрилон өзенінен басталып, батыста Истрияға (Хорватия) және солтүстікте Сава өзеніне (Босния және Герцеговина) дейін созылды. Салона (қазіргі Хорватиядағы Сплит қаласының жанында) оның астанасы болды. Паннониялықтар мен Дезициаттардың бүліктерін басып жаншудан кейін римдік әкімшілігі Иллирикум провинциясын таратып, оның жерлерін солтүстіктегі Паннония және оңтүстіктегі Далмация провинциялары арасында бөлді. Бұл бөлініс 10 жылы болса да, «Иллирия» атауы кейінгі латын тілінде және орта ғасырлар бойы қолданыста болды. Рим империясы екіге бөлінгеннен кейін Салоника епископтары Иллирия үшін папалық викарийлерді тағайындады. Осы викарийлердің біріншісі епископ Ахолий немесе Асхолий (383 немесе 384 жылы қайтыс болды), қасиетті Василийдің досы болды. V ғасырда Иллирия епископтары Риммен рухани байланысты үзді, бірақ Константинопольге қосылмады және бір кезде тәуелсіз болды. Бірақ 515 жылы қырық Иллирия епископы Римге адалдығын жаңартты, Папа Гормиздасқа мойынсұнды. Константинополь патриархтары VIII ғасырда Иллирияны өз юрисдикциясына алуға қол жеткізді.

Мұра

Иллирия атауы тарихи жазбалардан тек 15 ғасырда Балқанға Османдықтардың басып кіргенінен кейін жоғалып, 17 ғасырда қайта пайда болады. Османдық-Габсбург соғыстарында жаңа маңызға ие болып, Леопольд I Венгрия аумағындағы Оңтүстік славяндарды «Иллирия ұлты» деп атады. Шарль дю Френ, сиер дю Канж жазған Иллирияның кең ауқымды тарихын 1746 жылы Джозеф Кеглевич жариялады. Иллирия – Жан-Поль Сартрдың «Лақты қолдар» (Les Mains Sales) пьесасының оқиғасының орны. Ллойд Александрдың «Иллириялық оқиға» романы 1872 жылы Иллирияда өтеді. Джон Хоукстың 1970 жылғы «Қанды апельсиндер» романы ойдан шығарылған Иллириядағы оқиғаны баяндайды. Сара Дж. Маастың «Торналар мен гүлдер соты» фантастикалық сериясында қанатты фейлер мекендейтін ойдан шығарылған Иллирия бар. Даисуке Ишиватари жасаған «Guilty Gear» жекпе-жек ойындары сериясында да ойдан шығарылған Иллирия бейнеленген. «Angel» (1999 жылғы телесериал) телесериалдың соңғы маусымының екінші жартысында басты рөлде ойнайтын және комикстерде де маңызды кейіпкер болып табылатын Ильрия есімді кейіпкер бар. «Жұлдыздар жолы: таңғажайып жаңа әлемдер» телесериалындағы Уна «Бірінші номер» Чин Райли кейіпкері «Иллириандар» деп аталатын гуманоид түрге жатады.