Кіріспе

Қазіргі заманға дейінгі қытай үйлену дәстүрі – Туньянси, сондай-ақ Минь-Нанда Шим пуа некесі (; және қытай таңбаларын пайдалана отырып, фонетикалық Хоккин транскрипциясында: 新婦仔) – қазіргі заманға дейінгі Қытайда кең таралған үйлену дәстүрі. Онда отбасы жасөспірімге дейінгі қызды болашақ келін ретінде асырап алатын, оны жасөспірімге дейінгі (көбінесе нәресте) ұлдарының біріне үйлендіріп, екеуін бірге өсіретін. Тайвань тіліндегі (Хоккин) "сим пуа" сөзінің тікелей аудармасы – "кішкентай келіншек", мұнда "сим пу" таңбалары келіншекті білдіреді, ал бөлшектік таңба "а" (немесе ) кішіреюді көрсетеді. Ұқсас қолданылатын маньдарин қытай тіліндегі "тоңянкси" термині "бала (童) өсірген (養) келін (媳)" дегенді білдіреді және "бала келін" деген ағылшын терминіне аударма ретінде қолданылады. Кедей ұлға әйел алуға кепілдік беретін мұндай балалар некелері кедейлер арасында жиі кездесетін. Қыздарын асырап, кейін үйлендіріп, отбасын тастап кеткенде, қыздарын асырап беруші отбасылар да пайда көретін. Мұндай одақтар көбінесе сәтті болмағандықтан, Қытай 1949 жылы оларды заңсыз деп жариялады. Тайваньдағы міндетті білім беру осы қыздарға үйлерін тастап, сыртқы әлеммен танысуға мүмкіндік берді, нәтижесінде олар асырап алу отбасыларынан асырап алынды. Бұл практика 1970 жылдарға қарай тоқтатылды.

Әлеуметтік антропологияның көзқарасы

Қытайлық неке туралы әлеуметтік антропологиялық зерттеулер аясында шим пуа некесі "кіші неке" деп аталады, себебі келіншек болашақ күйеуінің үйіне екеуі де кәмелетке толмаған кезде қосылады, бұл қытайлық үлкен некеге қайшы келеді, онда келіншек күйеуінің үйіне үйлену күні қосылады. Шим пуа қызы көбінесе ұлы бар отбасына асырап алынды, сосын оған үйлену тойы болды, бірақ бұл әрқашан осылай бола бермейтін. Кейбір отбасылар ұл тумас бұрын қызды асырап алатын. Себебі, әйелдің ұл тууының ықтималдығы артады деген дәстүрлі сенім болған. Шим пуа қызы бала кезінде үйге қосылса да, екеуі де бойжеткен шаққа жеткеннен кейін ғана некеге тұрмақ. Отбасының әлеуметтік-экономикалық жағдайына және қаржылық мүмкіндіктеріне қарай, үйлену тойы үлкен тойға тең келетін салтанатты шарадан бастап, шағын отбасылық рәсімге дейін, ал ең қарапайым жағдайда – "ата-бабаларға тағзым ету және отбасының ұйықтау орнын сәл өзгерту" сияқты шаралармен шектелуі мүмкін. Шим пуа некелері әртүрлі әлеуметтік-экономикалық топтарда кездесті, бірақ кедей және ауылдық отбасыларда жиірек болды. Әл-жайлы отбасыларда ұлды үлкен неке арқылы үйлендіру – мәртебелі және көрсеткішті болған, бірақ сонымен қатар қымбатқа түсетін. Кедей және ауылдық аймақтарда шим пуа некесі арзан болды және отбасының қаншалықты кедей болғанына қарамастан, ұлдары некеге тұру жасына келгенде әйелдері болады және осылайша ұрпақтарын жалғастыру мүмкіндігіне ие болатынын қамтамасыз етті. Ал үлкен неке арқылы ұлға қыз алу үшін қалың малдың жоғары бағасы өте қымбат болуы мүмкін, кейде отбасының бір жылдық табысына тең болатын. Егер отбасы мұндай қалың мал төлей алмаса, бұл ұрпақ тудырмауға және отбасылық желінің үзілуіне әкелуі мүмкін. Ал нәресте қызды асырап алудың құны төмен болды, ал оны шим пуа ретінде тәрбиелеуге жұмсалатын шығын көбінесе тамақ пен киімге ғана қатысты. Кедей қауымдастықтарда шектеулі байлық немесе мәртебе отбасыға шим пуа қызын асырап алуға және басқа отбасыларға биологиялық қыздарын беруге итермеледі. Мүмкіндіктері шектеулі немесе әлеуметтік жағдайы төмен отбасы үшін биологиялық қыз көп кепілдік бермеді; дәстүр бойынша ол басқа отбасына үйленіп, қартайған ата-анасына қамқорлық жасамайтын және отбасылық желіні кеңейте алмайтын. Ал шим пуа қызы ата-анасының қартайған шағында оларға қамқорлық жасап, ұрпақтарын жалғастыратын. Осы себептерге байланысты, нәресте шим пуа қызын асырап алу жиі биологиялық нәресте қызын асырап берумен және содан кейін оның орнына шим пуа қызын өсірумен бірге жүрді. Мұндай некелер көбінесе сәтсіз аяқталды. Бұл Вестермарк эффектісімен түсіндірілді.

Іс-әрекеттің аяқталуы

Қытайдың материктік бөлігінде Қытай коммунистік революциясынан кейін, 1949 жылы Қытай коммунистік партиясы бұл әдет-ғұрыпты тыйым салды. Тайваньда 1950-ші жылдары бірнеше заңдық мәселелер туындады, онда шим пуа қыздары асырап алынған қыздар ретінде тіркелсе, ал олардың еркек әріктестері асырап алынған ұлдар ретінде тіркелді. Бұл жұбайлар заң бойынша аға-іні немесе қарындас-іні болғандықтан, Тайваньтағы қолданыстағы заң бойынша олардың некелесуіне тыйым салынды. Сот Юаны олардың некелесуіне рұқсат беру үшін үш рет сот сараптамасын жасады. Тайваньның экономикалық өркендеуінен туған байлықтың артуына байланысты 1970-ші жылдарға қарай шим пуа некелерінен бас тартылды, бұл мұндай келісімдерді қажетсіз етті. Шим пуа некелерінің жойылуын жеделдеткен факторлардың бірі – Тайваньда міндетті білім беру жүйесінің енгізілуі болды, ол отбасыларды қыздары мен асырап алынған шим пуа қыздарының барлығын мектепке жіберуге міндеттеді. Үйден тыс кең аумақта болу және білім алу шим пуа қыздарына осы некеден бас тартуға немесе қашуға мүмкіндік берді.

Қарым-қатынас ұғымдары

Жаочхуй (немесе) – мұрагері жоқ бай отбасының ұл бала асырап алуымен байланысты салт. Алайда, мұндай некелер көбінесе бала тудыруға жарамды жастағы еркектерді қамтиды. Бұл некелерде күйеу әйел үйіне көшіп өтуі керек болғандықтан (дәстүрлі қытай нормаларына қарсы), олардың әлеуметтік статусы төмендеп кетті. Цинь әулеті кезінде мұрагерлік желісін сақтау үшін мұндай некелер жиі жасалды. Асырап алынған ұл жаңа отбасының тегін қабылдап, көбінесе отбасының қызына үйленеді.