Кіріспе

Гарри Густаф Николай Гэдда, Николай Гедда (11 шілде 1925 – 8 қаңтар 2017) – швед опера теноры. 1951 жылы сахнада дебют жасаған Гедда 77 жасқа толғанға дейін, 2003 жылдың маусым айына дейін операдағы ұзақ және сәтті мансабын жалғастырды, ол күні соңғы опералық жазбасын жасады. Ол тілдерді жақсы білгендіктен, француз, орыс, неміс, итальян, ағылшын, чех және швед тілдерінде, сондай-ақ латын тілінде операларды орындады. 1958 жылдың қаңтарында ол Метрополитен опера театрында американдық «Ванесса» операсының әлемдік премьерасында Анатоль рөлін сомдады. Шамамен екі жүзге жуық жазбасы бар Гедда – тарихтағы ең көп жазылған опера әншілерінің бірі. Оның ән өнері әуеннің көркемдігі, дауысқа қойған шеберлігі және музыкалық сезімімен ерекшеленеді.

Алғашқы жылдар

Гарри Густаф Николай Гэдда, кейіннен өзінің тегінің жазылуын Гэдда деп өзгерткен, Стокгольмде швед анасы мен жартылай орыс әкесінен заңды емес туған. Оны әпкесі Ольга Гэдда және асырап алған әкесі Михаил Устинов (Петр Устиновтың алыс туысы) тәрбиеледі. Устинов Серж Жаровтың Дон казактары хорында бас партиясын орындаған және орыс православие шіркеуінде әнші болған. Гедда швед және орыс тілдерінде еркін сөйлейтін болды, ал 1929 жылдан 1934 жылға дейін отбасы Германияның Лейпциг қаласында тұрғанда неміс тілін үйренді. 5 жасында Гедда қалалық православие шіркеуіндегі вокалдық квартетке қатысты. 1920-жылдардағы белгілі вагнерлік тенор, сонымен қатар Юсси Бьёрлингті ашқан Оман Геддаға ынта танытып, оны шәкірт ретінде алды, бастапқыда ақысыз, өйткені Гедда сол кезде ата-анасын асырап отырды. Екі айдан кейін оның жетістіктері соншалық болды, ол грант алды, содан кейін Кристин Нильсон сыйлығын жеңіп алды. Бірнеше айдан кейін ол стипендия алды, кейіннен Оманның ән сабақтарына ақы төлей алды. Стокгольмдегі Корольдік музыка және опера мектебінде Гедда 1950 жылдан 1952 жылға дейін Курт Бендикс пен Рагнар Хилтен Каваллиус класында оқыды. 1952 жылдың сәуірінде 26 жасында Гедда Стокгольмде басты рөлде дебют жасады, Адольф Адамның "Ле-постильон де Лонжумео" операсында Хёрдис Шимбергпен бірге Шапелу рөлін ойнады. Операдағы 'Ronde du Postillon' ("Mes amis, écoutez l'histoire") операдағы ең қиын тенорлық ариялардың бірі болып саналады, өйткені ол солистен жоғары D нотасын талап етеді. Гедданың ән айтуын алғаш бағалаған Уолтер Легге, Гедданың Борис Годуновтың жоспарланған жазбасында Дмитрий рөліне ән салғандығын алғаш естігеннен кейін: «Әуежайға келгенімде, журналистер тобы мені сұрады: олардың жас швед дауыстарын тыңдауға қызығушылық танытпадым ба? Әрине, мен қызықтым, бірақ келесі күні таңертең басылған мақалалардың бірінші бетіне, сондай-ақ, мені тыңдауды сұрайтын көптеген хаттар мен үнемі телефон арқылы хабарласуларды күтпедім. Опера директорынан 100 жас әншіге арналған бөлмені сұрап алдым. Маған алғаш (9:30-да) ән айтқан - меніңше, бір рет қана ән айтқан Гедда. Ол "Кармен гүлінің әнін" өте сезімтал әрі ыстық ырғақпен шырқады. Ол қиын өсіп келе жатқан шкаланы анық және жарқын B-flat нотасымен аяқтады. Мен одан кешірім сұрап, оны pianissimo, rallentando және diminuendo деп жазылғандай әндегенін сұрадым. Ол бір тал шашын да бұрмаламай, кереметке жақын кереметке қол жеткізді. Мен оны сол күні кешкі сағат 8-де қайта келуін өтіндім. Әйелімге ұлы әншінің менің қолымда болғанын, Добровенге 23 жасар Гедда Бориске керемет Дмитрий екенін айттым». Леггемен өткен сынақтың нәтижесінде Гедда HMV операсының үш жазбасына келісімшарт жасады – «Борис Годунов», «Die Lustige Witwe» және «Das Land des Lächelns», сондай-ақ Бахтың B минорлық массасы мен Бендикспен бірге швед әнінің концерті. Ол бұл кезде Францияда тұратын және 1954 жылы Aix en Provence фестивалімен байланысқа кірісті, ол «Серайльдегі ұрлау» және «Мирельдегі Винсент» фильмдеріндегі Белмонтпен, «Орфей мен Эвридика» фильмдеріндегі Орфеймен, «Плате» фильміндегі Теспис пен Меркуриймен және «Così fan tutte» фильміндегі Феррандомен басталды; бірнеше қойылымдар жазылды. Diapason журналы оны өзінің ұрпағының ең ірі француз теноры деп сипаттады, ол «Фауст» және «Хоффманның әңгімелері» ролдерін ойнаған, сонымен қатар француздық гран-операға қызығушылықтың қайта пайда болуына ықпал еткен, бұл оның Гиллоум Теллдегі Арнольд, Берлиоздың «Целлини» және «Эне» ролдерінің талаптарына сай келетін қабілетіне, сондай-ақ Мейербердің «Ле-Прарок» роліне байланысты. 1966 жылы Ковент-Гардендегі рөлді қабылдамас бұрын, Гедда Целлини өзінің сүйікті рөлдерінің бірі екенін айтты; Ол 1961 жылы Голландия фестиваліне арналған рөлді дайындағанда, ол 16-ғасырдағы итальяндық алтын шебері мен мүсіншінің тарихи тұлғасына толығымен шомылды. 1957 жылы Питтсбургте Фауст ретінде дебют жасаған Гедда сол жылы Метрополитен операсында Гуноның «Фауст» роліне дебют жасады. Гедданың Вагнердегі жалғыз рөлі 1966 жылы қаңтарда Стокгольмде Лохенгринде болды, онда бір сыншы оның «интонация мен ырғақ командасы бірінші актідегі сүйемелсіз көріністен бастап өте әдемі әсер қалдырды» деп жазды. Ол 1967 жылы Байройт фестивалінде Лохенгринді әндемек болған, бірақ сол жылдың жазында американдық «Фауст» телефильміне қатысуға келіскендіктен, бұл мүмкін болмады. Әдеттегідей ұзақ өмір сүретін әнші Гедда 70 жасының аяғына дейін белсенді болды; 2001 жылдың мамырында ол Пуччинидің «Турандот» операсындағы император Альтумның рөлін және 2003 жылдың маусым айында Моцарттың «Идоменео» операсындағы бас діни қызметкердің рөлін жазды.

Өнерлік ән

Опералық қойылымдарынан өзге, Гедда концерттік сахнада және рецитал орындаушы ретінде де белсенді қызмет етті, француз, неміс, скандинавиялық және орыс өнер әндерінен тұратын кең репертуарға ие болды, сондай-ақ концерттік орындаулар үшін ірі шығармаларды да орындады. Лидерлерді орындаушы ретінде ол 25 жылдан астам уақыт бойы пианист sv. Гедданың тілдерді меңгеруі, зихи көзқарасы және музыкалық қабілеті, сондай-ақ оның көптеген жазбалары оны осы жанрда ерекше қажетті етті. Ол сонымен қатар қасиетті музыканы, оның ішінде орыс шіркеу музыкасын да орындап, жазды. Оның дискографиясына Моцарттың реквиемі, Бетховеннің «Зәйтүн тауындағы Мәсіх», «Missa solemnis» және «Тоғызыншы симфония», «Lélio, ou le retour à la vie», «Илая», Вердидің реквиемі және «Геронтиус арманы» сияқты ірі қасиетті шығармалар кіреді; ал оның ән репертуары швед композиторлары мен халық әндерінен асып, Шуберт, Шуман, Глинкадан Рахманиновқа дейінгі орыс романстарының кең спектрін, мелодияларды, Яначектың «Жоғалғанның күнделігін» және көптеген орыс халық әндерін қамтыды.

Құрметтер

1965 жылы ол швед королінің әншісі атанды, ал 1966 жылы Швед Корольдік музыка академиясының мүшесі болып сайланды. 1968 жылы ол «Litteris et Artibus» швед корольдік медалін алды. 1976 жылы Швед Корольдік музыка академиясы оған музыка өнерін дамыту үшін алтын медаль табыс етті, ал 2007 жылы Карузо сыйлығымен марапатталды. 2010 жылы Франция президенті Николя Саркози оған Францияның ең жоғары наградасы – Құрмет легионы орденін тапсырды. Гедда Лондондағы Корольдік музыка академиясында қонақ профессор болып жұмыс істеді, ал 1994 жылы Корольдік академияның құрметті мүшесі атанды.

Жеке өмір

Музыкадан бұрын Гедданың көптеген қызығушылықтары болды, ол жақын спортшы, кескіндеме және мүсін өнерінің білушісі, әдебиетті көп оқыды, көбінесе ірі романдағы жазушылардың туындыларын тілді жақсы білгенде түпнұсқада оқыды. Ол сондай-ақ жануарлар бағына баруды ұнатты, егер ол өкіметі үшін саяхаттауға міндетті болмаса, "мен үйімде толық жануарлар жиынтығын ұстағым келеді" дейтін. (1953–1961) аралығында Анастасия Каравиотиске, грек тегіндегі американдыққа (1965–1991) екінші некесі, ал 1997 жылдан бастап журналист және жазушы Айно Селлермаркпен соңғы некесі болды. Ол 1977 жылы болашақ әйелі Айно Селлермарктың көмегімен өзінің алғашқы естеліктерін, Gåvan är inte gratis (Сыйлық тегін емес) жариялады. Бұл кітап 1999 жылы Amadeus Press баспасында «Николай Гедда: Өмірім және өнерім» деп аударылды. Ол 2017 жылдың 8 қаңтарында 91 жасында қайтыс болды, бірақ отбасы оның өлімін 2017 жылдың 9 ақпанына дейін жарияламады. Ол Швейцарияның Во кантонындағы Толоченаз қаласындағы үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды.