Кіріспе

Норвегиялық опера әншісі

Кирстен Малфрид Флагстад (12 шілде 1895 – 7 желтоқсан 1962) – норвегиялық опера әншісі, өзінің заманындағы ең көрнекті Вагнер сопраносы. 1935 жылғы 2 ақпанда Нью-Йорктегі оның сәтті дебюті опера тарихындағы аңызға айналған оқиғалардың бірі. Метрополитен операсының көп жылғы бас директоры Джулио Гатти Касацца: «Мен Америкаға екі ұлы сыйлық сыйладым – Карузо және Флагстад» деген еді.

«Ғсыр дауысы» деп аталған ол 20-шы ғасырдың ең ұлы әншілерінің қатарында. Десмонд Шоу-Тейлор операның «Жаңа Гроув сөздігінде» оның туралы: «Қазіргі заманда оның әсемдігі мен дауысының тұрақтылығымен теңесе алатын әнші болған емес» деп жазды.

Ерте өмір және мансап

Флагстад Норвегияның Хамар қаласында, ата-анасының үйінде, қазір Кирстен Флагстад мұражайында дүниеге келді. Ол Хамарда тұрған емес, бірақ оны әрқашан туған қаласы деп есептеді. Ол Ослода музыкалық отбасында өсті; әкесі Майкл Флагстад – дирижер, анасы Майя Флагстад – пианист. Олардың басқа балалары да музыканттар болды: дирижер Оле Флагстад, пианист Лассе Флагстад және сопрано Карен Мари Флагстад. Ол алғашқы музыкалық білімін Ослода алды және 1913 жылы Евгений д’Альберттің «Тайфланд» операсындағы Нури рөлімен Ұлттық театрда сахнаға тұңғыш рет шықты. Оның алғашқы жазбалары 1913 және 1915 жылдар аралығында жасалды. Стокгольмде доктор Гиллис Братттан оқуын жалғастырғаннан кейін, Норвегияда опера және оперетта жанрында мансап құрды. 1919 жылы ол алғашқы күйеуі Сигурд Холлға үйленді және бір жылдан соң жалғыз қызы Эльза Мари Холл дүниеге келді. Сол жылы ол Александр Варней мен Бенно Сингер басқаратын Ослодағы жаңадан құрылған Opera Comique театрына қосылды. Варней – әйгілі сопрано Астрид Варнейдің әкесі болды. Флагстадтың рөлдерді тез үйрену қабілеті байқалды, көбінесе оған бірнеше күн ғана уақыт керек болды. Opera Comique сахнасында ол Лео Слезакпен бірге Дездемона, Минни, Амелия және басқа да екінші дәрежелі рөлдерді орындады. 1928-1934 жылдары Швецияның Гётеборг қаласындағы Stora Teatern театрында ән шырқады, онда Вебердің «Der Freischütz» операсындағы Агата рөлімен дебют жасады. 1930 жылы Нильсеннің «Саул мен Давид» операсы қайта қойылғанда Флагстад Михал рөлін орындады. 1930 жылдың 31 мамырында ол екінші күйеуі, норвегиялық кәсіпкер және ағаш саудагері Генри Йохансенге үйленді, ол кейіннен оның мансабын дамытуға көмектесті. 1932 жылы ол Генделдің «Роделинда» операсында дебют жасады. Он жылдан астам оперетта мен лирикалық рөлдерді, мысалы, «Фауст» операсындағы Маргарита рөлін орындағаннан кейін, Флагстад «Тоска» және «Аида» сияқты ауыр опералық рөлдерге көшуге шешім қабылдады. Аида рөлі Флагстадтың актерлік шеберлігін ашуға көмектесті. 1932 жылы ол Рихард Вагнердің «Тристан мен Изольда» операсында Изольда рөлін ойнады және өзінің нағыз дауысын тапты. Байройттегі швед сопраносы Эллен Гулбрансон Винифред Вагнерді Флагстадты Байройт фестиваліне тыңдауға көндірді. Флагстад 1933 жылы екінші дәрежелі рөлдерді орындады, бірақ келесі маусымда, 1934 жылы, фестивальде Фрида Лейдермен бірге «Die Walküre» және «Götterdämmerung» операларындағы Сиглинде рөлін орындады.

Метрополитен опера театрында дебют

Флагстадты алғаш рет 1929 жылы Скандинавияға саяхаттаған Метрополитен операсының басқарма төрағасы Отто Герман Кан байқады, ал Met менеджменті көп ұзамай ұсыныс жасады. Бірақ олардың хаттарына жауап келмеді. Ол кезде Флагстад болашақ екінші күйеуімен танысып, тіпті операны тастауды да ойластырып жүрген еді. 1934 жылдың жазында Met-ке Фрида Лидердің орнын толтыру қажет болғанда, Флагстад 1934 жылдың тамызында Санкт-Морицте дирижер Артур Боданцкий мен Met бас менеджері Джулио Гатти Казаццаның алдында өнер көрсетуге келісті және ол дереу жұмысқа қабылданды. Санкт-Морицтен кеткен кезде Боданцкий Флагстадқа: "Осы рөлдерді (Изольда, үш Брунгильда, "Фиделиодағы" Леонора және "Розенкавальердегі" Маршаллин) білгеннен кейін Нью-Йоркке кел. Және ең бастысы, семіріп қалма! Сенің нәзік, жастық келбетің – сені жұмысқа алудың ең маңызды себебінің бірі" деді. Met-те Флагстад вокал жаттықтырушысы Герман Вайгерттің шәкірті болды, ол оны компаниядағы барлық рөлдеріне дайындады. 1935 жылдың 2 ақпанында түстен кейін "Die Walküre" спектаклінде Сиглинде рөлін орындаған Флагстад Met сахнасында дебют жасады, бірақ бұл ерекше шара ретінде жоспарланбаған еді. Осы уақытқа дейін, бірнеше апталық репетициядан кейін, Met менеджменті олардың қандай талант иесі екенін білген болатын, бірақ олар төмен деңгейдегі дебютке шешім қабылдады. Флагстад сол кезде Америка Құрама Штаттарында белгілі емес еді. Бірақ спектакль Met-тің апталық радио бағдарламасы арқылы бүкіл елге таратылды, ал сыншылардың мақтауына байланысты алғашқы қызығушылықты бұрынғы Met жұлдызы Джеральд Фаррар көрсетті. Ол дайындалған жазбаларын тастап, естігендеріне таңғалып, жаңа жұлдыз дүниеге келгенін хабарлады. Бірнеше күннен кейін Флагстад Изольданы орындады, ал сол айдың соңында "Die Walküre" және "Götterdämmerung" спектакльдерінде Брунгильда рөлінде алғаш рет сахнаға шықты. Маусым аяқталар алдында Флагстад "Логенгринде" Эльзаны, "Таннхаузерде" Елизаветаны және "Парсифалда" өзінің алғашқы Кундриін шырқады.

Америкадағы және басқа да карьера

Бір түннің ішінде ол заманындағы ең көрнекті Вагнер сопраносы ретінде танылды. Көптеген сыншылар пікірінше, ол өзінің бірегей дауысының арқасында дискідегі ең ұлы Вагнер драмалық сопраносы болып қала береді. Ол Метрополитен опера театрын күрделі қаржылық жағдайдан құтқарды деседі. Оның Меттегі алғашқы күндерінде аптасына үш-төрт рет қойылған спектакльдері, сатылымға шыққан бойда кассада тез сатылып кететін. Оның Метке сіңірген еңбегі тек кассалық түсімдермен ғана шектелмеді, оның бүкіл ел бойынша радио тыңдаушыларына сенбі күнгі матинелер арасында жасаған жеке үндеулері Меттің қаржысына мыңдаған доллар сыйлық әкелді. 1936 және 1937 жылдары Флагстад Томас Бичем, Фриц Райнер және Вильгельм Фуртвенглер жетекшілігінде Корольдік опера театрында, Ковент-Гарденде Изольда, Брунгильда және Сента рөлдерін орындады, бұл Нью-Йорктегідей үлкен құлшыныс тудырды. 1938 жылы Австралияға да саяхат жасады. Голливуд 1930 жылдардың ортасында АҚШ-та Флагстадтың күрт танымалдылығынан кейін, NBC радиосында, Бинг Кросбимен бірге Kraft Music Hall бағдарламасында және CBS-тің Ford Sunday Evening Hour бағдарламасында жиі пайда болғандықтан, Флагстадтың атынан пайда табуға тырысты. Флагстадтың жұлдыздыққа немесе Голливудтық келісімдерге қызығушылығы болмаса да, ол 1930 жылдардың соңында жарнамалық фотосессиялар, қоғамдық шаралар, Голливуд Боулдегі концерттер үшін Голливудқа барды және "The Big Broadcast of 1938" атты Голливудтық әртүрлі шоу антологиясы үшін Брунгильданың "Соғыс шақыруы" әнін түсірді, онда ол американдық кино көрермендеріне Боб Хоуппен таныстырылды. Флагстад пен Соня Хени – Голливудтың "Шеберлер аллеясында" жеке жұлдыздары бар жалғыз екі норвег. Дегенмен, оның Метрополитендегі мансабында да жоғары-төмендіктер болды. Флагстад тенор әріптесі Лориц Мелхиормен ұзаққа созылған жанжалға қатысты, себебі Мелхиор Флагстадтың Рочестердегі (Нью-Йорк штаты) гастроль кезіндегі қонақ үйінің люксінде бридж ойыны кезінде айтқан "ақымақ жарнамалық фотосуреттер" туралы пікірлеріне ренжіді. Соғыстан кейін оның күйеуі оккупация кезінде ағаш бизнесімен айналысқандығы үшін пайда табуы үшін тұтқындалды. Бұл тұтқындалу және Норвегияда қалу туралы оның шешімі, әсіресе АҚШ-та оны жақтырмауға себеп болды. Норвегия елшісі де, журналист Уолтер Винчелл да оған қарсы сөйледі. 1948 жылы ол Біріккен еврейлерге көмек көрсету үшін бірнеше қайырымдылық концерттер берді. Флагстадтың күйеуі Генри Йохансеннің өлімінен кейін, оккупация кезінде Гестапомен тұтқындалып, сегіз күн ұсталғаны белгілі болды. Сондай-ақ, Йохансеннің бірінші некесінен туған ұлы Генри кіші соғыс бойы Норвегияның астыртын қозғалысының мүшесі болған. Ол 1947 жылы Ковент-Гарденнің қайта ашылуынан кейін де Ковент-Гарденге оралды (сирек кездесетін жағдай – соғыс кезінде жабылу салдарынан қатты қаржылық қиындыққа тап болған Опера театры, қымбат қонақ жұлдыздардың орнына, негізінен ағылшын тілінде ән салатын ағылшын азаматтарынан тұратын үйлесімді труппа құруға тырысты). 1948 жылдан 1952 жылға дейінгі төрт маусым бойы ол Кундри мен Зиглинданы қоса алғанда, барлық тұрақты Вагнерлік рөлдерін орындады. 1948 жылы Оңтүстік Америкада гастрольде болып, 1949 жылы Сан-Францискоға оралды, содан кейін Метрополитенге қайта келді. 1950-1951 маусымдарында, өзінің 50 жасында болса да, Флагстад Изольда, Брунгильда және Леонора рөлдерінде өте жақсы формада екенін көрсетті. 1951 жылдың басында Метрополитенге қайтып келгеніне байланысты үлкен қызығушылық болғанына қарамастан және ондағы рөлдерін қайта орындаудағы табысына қарамастан, Флагстад сахнадағы Вагнерді орындау үшін бұл соңғы жыл болатынына шешім берді. Ол Меттегі соғысқа дейінгі жылдарынан бері, түнде-түнге ұзақ және физикалық тұрғыдан қиын рөлдерді орындағаннан кейін салмағы біршама артқан. 1950 жылы Бингтің шақыруын қабыл алғанда, ол өзінің жас кезіндегідей күш-қуаты жоқ екенін сезінді. 1951 жылдың ортасында оның буынға қабыну ауруы дамыды (және Нью-Йорктегі дәрігерлерге кеңес алуға тура келді); бұл, әсіресе Вагнерді орындағанда, опера сахнасын оған қиындатты. Ол 1952 жылдың 1 сәуірінде Метрополитендегі соңғы опералық қойылымын Брунгильда немесе Изольда рөлінде емес, Глюктің "Альчеста" операсының атаулық рөлінде берді, бұл рөлді ол Норвегиядағы соғыс жылдарында үйренген. Лондонда ол Пурселдің "Дидо мен Эней" операсында Дидо рөлін (жақында үйренген тағы бір рөл) Мермейд театрында орындады (1951 жылғы Ұлыбритания фестивалінде): қойылым студияда жазылды және 1953 жылдың қаңтарында EMI шығарды (қ. Жазулар). Оның опера сахнасындағы соңғы өнері 1953 жылдың 5 маусымында Ослода Дидо рөлінде болды. Ол 1952 жылдың 29 сәуірінде BBC радиосындағы Desert Island Discs бағдарламасына қатысты.

Соңғы төрт ән

Соғыстан кейінгі жылдары Флагстад Рихард Штраустың «Төрт соңғы әнінің» әлемдік премьерасына да жауапты болды. Штраус бұл шығармаларды соғыстан кейін Швейцариядағы сүргін кезінде жазған (Флагстад сияқты, ол да нацистермен ынтымақтастық жасады деп айыпталған). Ол оларды Флагстадтың орындауымен өткізуді жоспарлаған, бірақ оның дауысы ескерілмеген. (Бұл әндер оның өмірі бойы идеалдаған лирикалық сопраноға – Элизабет Шуман сияқты және соңында әйелі Паулин де Анаға көбірек сәйкес келеді. Штраус Флагстадты жылдар бойы мақтаған, бірақ 1933 жылғы Байройт фестивалінде Бетховеннің хорлық симфониясының сопрано солисі ретінде таңдағаннан бері оның ән айтқанын естімеген. Керісінше, ол оның қиын жағдайына көңіл бөлді. Ол Флагстадқа өзінің репертуарына қосуды қалаған шығармаларының жинағымен бірге хат жіберді және осы төрт жаңа оркестрлік әннің премьерасын – «бірінші сыныпты дирижер мен ансамбльмен» бірге өткізуін сұрады, бұл әндер сол кезде әлі жариялану үстінде болған. Флагстад тапсырысты қабылдады, бірақ Штраус премьераны көре алмады. Ол дирижер ретінде МакАртурды (оның керемет фортепианомен сүйемелдеуіне қарамастан, ол «бірінші сыныпты» оркестрлік дирижер саналмаған) емес, Вильгельм Фуртвенглерді (соғыс кезінде күдікті әрекеттерінің салдарына тап болған) таңдады. Олар Вальтер Леггедің Philharmonia Orchestra оркестрін таңдады, олар екеуі де осы оркестрмен жақсы жұмыс істеген. 1950 жылдың 22 мамырында Лондонның Корольдік Альберт залында өткен премьераға кезде Флагстадқа 55 жасқа жуық болды. Оның дауысы сол кезде Байройтте Штраустың алдында ән салған кездегіден қараңғырақ, ауыррақ және икемсіз болған, және ол қызметкерлердің үстінен ән салуға құлшынбайтын, екі жылдан кейін «Тристан мен Изольда» жаздырылымында анық көрінетін болды. Штраустың әндері, әсіресе Гессендегі көйлектер, оның мүмкіндіктеріне толыққанды сәйкес келмеді, ол өзін шекке дейін сынады. «Frühling» әнін концертті жарнамалау кезінде екі күн бұрын «оркестрмен бірге үш ән» деп жарнамалады. Нәтижесінде Флагстад жағдайға сай келді және «Frühling» әнін (бірақ ең жоғары нотаны қоспай) қосты, ал «Im Abendrot» әнінің соңынан Штраустың естелігіне құрметпен үнсіздік орнады. Концерт, Штраустың әндерінен басқа Вагнердің шығармаларынан (оның ішінде Изольданың «Liebestod» және Бруннхильданың «Immolation» әндерінен) тұрды, жағымды пікірлер алды. Флагстадтың орындауы радиодан жазылып алынды және қазір коммерциялық түрде қолжетімді. Флагстад «September», «Beim Schlafengehen» және «Im Abendrot» әндерін өзінің репертуарына қосты, және олардың концертте орындалған жазбалары (премьерадағы жазбалардан технологиялық жағынан жоғары) бар; алайда ол «Frühling» әнін қайтадан орындамады.

Мұра

Норвегияның Хамар қаласындағы Кирстен Флагстад мұражайында опера өнеріне қатысты жеке коллекция сақталған. Оның костюмдері ерекше назар тартады, соның ішінде Метрополитен Опера архивінен уақытша алынған бірнеше мысалдары бар. Оның суреті Норвегияның 100 кроналық банкнотасында және Norwegian Air Shuttle ұшақтарының құйрық бөлігінде бейнеленген. Опера сыншысы Харольд Шонберг Флагстадтың «Нью-Йорк Таймс» газетіндегі некрологында: «Ол дауыс! Оны қалай сипаттауға болады?» деп жазды. «Ол керемет үлкен еді, бірақ оның үлкендігі сезілмеді, себебі ол ешқашан күшпен айтылмаған және дұрыс орналастырылмаған. Оның дыбысы аспаптық түрде, салқын күміс реңдеспен дыбылдады, тіпті алып скрипканың легато фразаларын шығарып тұрғандай әсер қалдырды». Сенімсіз болғанымен, Флагстад 1935 жылдан 1941 жылға дейін Мет сахнасында 70 рет Изольда рөлін орындады, осылайша «Тристан мен Изольда» операсы Метрополитен операсы тарихындағы ең табысты қойылымдардың біріне айналды. Оның тоғызы сенбілік түстен кейінгі радио хабарлары ретінде таратылды.