Кіріспе

Märta Birgit Nilsson (17 мамыр 1918 – 25 желтоқсан 2005) – швед драмалық сопраносы. Ол опералық және вокалдық шығармалардың кең репертуарын орындағанмен, Нильссон Рихард Вагнер мен Рихард Штраустың операларындағы өнерімен әйгілі болды. Оның дауысының ерекшелігі – зор күші, мол қуаты, сонымен қатар жоғары регистрдегі жарқын айқындығы.

Ерте өмір

Біргит Нильссон Марта Биргит Свенссон болып Skåne-дегі Västra Karup шаруашылығында (Мальмёден 100 км/60 миль солтүстікке қарай) Нильс Свенссон мен Юстина Свенссонның (қыз есімі Полссон) отбасында дүниеге келді. Ол үш жасында анасы сатып алған ойыншық пианинода әуендерді таңдап ойнай бастады. Бірде ол сұхбат берушіге жүруге үйренбей тұрып-ақ ән айта білгенін айтып: "Мен тіпті түсімде де ән шырқадым", - деп қосты. Оның дауыстық таланты алғаш рет шіркеу хорында ән салғанда байқалды. Үйіне жақын жердегі хор жетекшісі оның әнін естіп, дауыс сабақтары алуға кеңес берді. Ол алты ай бойы Асторпта Рагнар Бленновтан сабақ алды, содан кейін Стокгольмдегі Швед Корольдік Музыка академиясына емтихан тапсырып, 47 әншінің ішінде бірінші орын алды және әйгілі сопраноның құрметіне аталған Кристина Нильссон стипендиясын жеңіп алды. Академиядағы оның ұстаздары Жозеф Хислоп және Арне Суннегард болды. Дегенмен, ол өзін өзімен оқыған адам деп есептеді: "Ең жақсы ұстаз – сахна", - деді ол 1981 жылы сұхбат берушіге. "Сахнаға шығасың, және өзіңді көрсетуді үйренуің керек". Ол өзінің ерте сабақтарына наразылық білдірді және өзінің табысын туа біткен қабілетіне жатқызды. "Менің алғашқы дауыс ұстазым [Хислоп] мені жаздап жіберді [Т] екіншісі де одан кем емес еді". Одан кейін Рихард Штраус, Верди, Вагнер, Пуччини және Чайковскийден көптеген партиялар орындады. Стокгольмде ол лирикалық-драмалық репертуарды қалыптастырды, оған Дон Джованнидегі Донна Анна, Аида, «Пик королевасындағы» Лиза (опера), Тоска, «Таннхойзердегі» Венус, «Валькириядағы» Зиглинде, «Қаңғыбас Голландиялықтағы» Сента және «Роза кавалеріндегі» Маршаллин, оның сүйікті рөлдерінің бірі кірді, барлығы швед тілінде орындалды. 1949 жылы ол Хьордис Шимберг және Элизабет Сёдерстроммен бірге «Ариадна на Наксосе» операсында өнер көрсетті.

Халықаралық тапсырмалар

Фриц Буштың жетекшілігімен оның мансабы қанаттанды. Ол 1951 жылы Глиндеборн фестивалінде Моцарттың "Идоменей" операсында Электра рөлімен Швециядан тыс алғашқы маңызды шартты жасауға көмектесті. 1953 жылы Вена мемлекеттік операсындағы дебюті шешуші кезең болды; ол оннан астам жыл бойы сол сахнада тұрақты өнер көрсетті. 1954 жылы Байройт фестивалінде Вагнердің "Лоэнгрин" операсында Эльза, содан кейін 1954 жылы Мюнхен опера фестивалінде Бавария мемлекеттік операсында толық "Нюрнберг сақинасы" операсындағы алғашқы Брунгильда рөлін орындады. Кейін ол 1969 жылға дейін Сиглинде, Брунгильда және Изольда рөлдерін қайта сомдады. 1958 жылы Миландағы Ла Скала және Италияның басқа да қалаларындағы сахналарда қысқа ғана, бірақ ерекше күшті дауыс қажет ететін Турандот рөлін ойнады. Нильссон 1956 жылы Сан-Франциско операсында Вагнердің "Валькирия" операсында Брунгильда рөлімен американдық дебютін жасады. 1959 жылы Нью-Йорктегі Метрополитен операсында Изольда рөліндегі өнерінен кейін ол халықаралық деңгейде танымал болды, бұл оқиға газет беттерінде жарияланды. Ол өміріндегі ең маңызды оқиғаның 1958 жылы Ла Скаладағы 180-ші маусымның ашылуында Турандот рөлінде өнер көрсетуге шақырылғанын айтты. Ол Вена, Берлин, Ковент-Гардендегі Корольдік опера театры, Токио, Париж, Буэнос-Айрес, Чикаго және Гамбург сияқты әлемнің көптеген ірі опера театрларында өнер көрсетті. 1973 жылы Сидней операсының концерт залын ашқан Вагнердің туындыларынан тұратын концертте Сидней симфониялық оркестрімен бірге ән шырқады.

1960 жылдан бастап 1980 жылға дейін

Нильссон өзінің заманындағы жетекші Вагнер сопраносы ретінде кеңінен танымал болды, ол ұлы норвегиялық сопрано Кирстен Флагстадтың, әсіресе Брунгильда рөліндегі, мұрагері болды. Дегенмен, ол басқа да көптеген танымал сопранолық рөлдерді орындады, олардың ішінде Леонора, Аида, Турандот, Тоска, Электра және Саломе болды. «Нью-Йорк Таймс» газетінің мәліметінше, оның дауысы «үлкен мінсіздікке және талмайтын күшке» ие болған. Дирижер Эрих Лайнсдорф Флагстад сияқты оның ұзақ ғұмырына скандинавиялық тегінің әсер еткенін айтты, Вагнер «ойлы, шыдамды және жүйелі адамдарды» қажет етеді деп еске салды. Нильссон өзінің ұзақ мансабын ешқандай ерекше өмір салтына немесе тәртібіне байланыстырмады. «Мен ешқандай арнайы іс жасамаймын», - деді ол бірде. «Мен темекі тартпаймын. Аздап шарап және сыра ішемін. Мен дұрыс ата-аналармен дүниеге келдім». Оның жоғары ноталары кейде Бродвейдің белбеуі Этель Мерманмен салыстырылды. Алайда Нильссон сахнадағы ең үлкен жетістігі болған «жарылыс» сияқты жоғары ноталары студияда «керек болғандай жазылмағанын» мәлімдеді. Кейінірек ол өкінішпен былай деді: «Өзімнің жазбаларымды тыңдағанда, көңілім әрдайым қынжылды. Көптеген адамдар менің тікелей орындағанда жазбалардан гөрі жақсы ән айтатынымды айтты! Бұл маған ұнамайды, себебі мен ән айтқаннан кейін не қалғанын білемін». Метрополитен операсында Нильссон екі рет жарақат алып, өнер көрсетуден қалды. 1971 жылдың ақпан айында «Электра» қойылымы кезінде білезігін бұрап алды, нәтижесінде бір қойылым тоқтатылды (оның орнына Криста Людвигтің қатысуымен «Фиделио» қойылымы қойылды). Нильссон 27 ақпанда «Электра» радиолық қойылымына қатысу үшін жазылып үлкерді. Одан да ауыррақ жағдай 1974 жылдың наурыз айында «Гёттердаммерунг» репетициясы кезінде құлап, иығын шығарып алды. Рузвельт ауруханасындағы палатасында жатып, ол: «Көкшілдерім мен көк нүктелерімнен басқа, өзімді жақсы сезінемін» деді.

Нильсонның әзіл-сықағы

Ол атақты дирижер Герберт фон Караянмен жақсы араласпаған. Бірде Вена мемлекеттік операсы сахнасында репетиция кезінде, оның жемшөп бауыры сынған. Караян оған оларды жинауға көмектесіп жатып: «Бұл шынайы інжу-маржан ба, «Ла Скала» гонорарымен сатып алынған?» - деп сұрады. Нильсон: «Жоқ, бұл жалған інжу-маржан, Вена мемлекеттік операсының гонорарымен сатып алынған». Нильссон алғаш рет «Метрополитенге» келгенде, Караянның «Валькирия» қойылымын репетициялау үшін: «Ну, Герби қайда?» - деп сұрады. Бірде Караян Нильссонға бірнеше беттік телеграмма жіберіп, түрлі жобалар, даталар мен опералар туралы егжей-тегжейлі ұсыныс жасады. Нильссон: «Кейін-келгенін. Биргит» деп жауап берді. Жүктіліктің тұқымданудан бастап туғанға дейінгі кезеңін суретке түсіргенімен әлемге танылған швед фотографы Леннарт Нильссоннан «Лайф» журналы Биргит Нильсонның дауыс жолдарының суретін жоғары До нотасында әндейтін кезде түсіруді сұрады. Бірақ Нильссон бұл ұсыныстан бас тартты: «Сіздің фотографыңыз менің дауыс жолдарының суретін түсіру үшін кішкентай камераны жұтып қойғысы келеді, бірақ мен ол қайда болғанын білем, сондықтан ол туралы ойым жоқ». Алайда, кейін ол суретке түсіруге келісті. Нильссон мен тенор Франко Корелли арасында «Туранотта» екінші актіде кімнің жоғары До нотасын ұзақ ұстай алатынына бәсеке болды. Бір гастрольдік қойылымда, ол одан ұзаққа созылып кеткеннен кейін, ол келесі антракта Рудольф Бингке шабуыл жасап, қойылымды жалғастыра алмайтынын айтты. Бинг, Кореллинің мінезін қалай басқаруды білгендіктен, үшінші актіде Калаф Турандотты сүйген кезде Нильсонның мойнын тістеп кек алуды ұсынды. Корелли оны тістемеді, бірақ идея оған қатты ұнады, сондықтан Бингтің ұсынысы туралы айтты. Содан кейін ол Бингке хабарласып, өзінің құтыру ауруына шалдыққандықтан келесі екі қойылымды тоқтатуға мәжбүр екенін хабарлады. Нильссон «Метрополитенде» Аиданы орындағанда, сопрано Зинка Миланов ренжіді, өйткені Аида бұрын «оның» рөлі болған. Бір қойылымнан кейін Миланов Нильссон жалдаған «Роллс-Ройс» көлігін алып, жүріп кетіп қалды. Кейін бұл туралы сұрағанда, Миланов: «Егер мадам Нильссон менің рөлдерімді алса, мен оның «Роллс-Ройсын» алуым керек» деді. Оның айтуынша, Изольданы орындаудың құпиясы – «ыңғайлы аяқ киім». Австралиялық сопрано Джоан Сазерлендпен келіспеушіліктерден кейін Нильссоннан Сазерлендтің әйгілі шашының шынайылығы туралы сұрады. Ол: «Білмеймін. Әлі тартқан жоқпын» деп жауап берді. Бірде оның сүйікті рөлі қандай деп сұрағанда, ол: «Изольда мені танымал етті. «Туранот» мені бай етті» деді. «Метрополитен» операсының ұзақ жылдар бойы директоры болған сэр Рудольф Бингтен оның қиын адам екені туралы сұрағанда, ол: «Жоқ, мүлдем жоқ. Оған жеткілікті ақша салсаң, керемет дауыс шығады» деді. Салық декларациясын толтырып жатқанда, одан басқа асыраушылары бар ма деп сұрағанда, ол: «Иә, тек біреу – Рудольф Бинг» деп жауап берді.

Бизнес

Нильсон ақша табу қабілетімен де танымал болды. Ол өнер саласындағы ең көп жалақы алатын әншілердің біріне айналды, бұл оның дағдыларының сирек кездесуімен байланысты болды. Зерек бизнесмен болғандықтан, ол өзінің мансабының көп бөлігін өзі келіссөздер арқылы шешті. Ол ешқашан наразылық білдірмеді немесе тінтіре бермеді. Ол келісімшарт талқылауларын әрбір ұсынысты қабылдамаудан және өзінің қолжетімділігі туралы бұрыс айтудан бастайтын. Бұл тактика импресарио оған қажетті нәрсені ұсынғанша жалғаса беретін. Нильсонның жауабы "кейде" болар еді.

Кондукторлармен өзара әрекеттесу

Нильсон дирижерлерге қарсы тұруымен танымал болды. 1967 жылы Герберт фон Караянның дирижерлігімен «Ди Валькуре» операсының репетициясында Нильссон өндірістің көңілсіз жарығына шахтердің қаптырмасын киіп (Валькирия қанаттарымен бірге) жауап берді. Бірде фон Караян «қайтадан түсірейік, бірақ бұл жолы көбірек сезіммен. Міне, сіздің әмияныңыздың орны» деді, ал Нильссон: «Бізде ортақ нәрсе бар екенін білгеніме қуаныштымын» деп жауап берді. Георг Солти «Тристан мен Изольда» операсында Нильсонға ұнамайтын тым баяу темптерді талап еткенде, ол алғашқы қойылымды одан да баяу етіп орындап, дирижердің пікірін өзгертуге мәжбүр етті.

Өзін-өзі сынға алу

Әлемдік танымалдыққа қарамастан, Нильсон әр маңызды қойылым алдында шаршағанын айтты. "Премьераға бара жатқанда, операға жолда, мен тек кішкентай ғана оқиға тілеуші едім, үлкен еңбек болмаса да, тек мен ән салмас үшін", - деді ол 1977 жылы швед теледидарына берген сұхбатында. Нильсон өзінің шектеулері туралы жиі айтты. Ол өзінің дауысы итальяндық опералардың жұмсақ текстуралары мен рафинелді дыбыстарына сай келмейтінін айтты. Соған қарамастан, ол "Дон Джованни" операсындағы Донна Анна рөлін сияқты итальяндық операларда орындады.

Жазбалар

Нильссон өзінің барлық маңызды рөлдерін толық шығармаларының кең таралған коммерциялық жазбаларында, сондай-ақ онға жуық ариялар, өнер әндері, концерттер мен гимндерден тұратын жеке концерттерде орындады. Бұлардың бәрі бастапқыда винилдік пластинкалар (LP) форматында жарық көрді, ал көпшілігі CD немесе цифрлық форматта қайта басылды. Брюнгильда рөліне оның қолжетімділігінің арқасында, Decca Records компаниясы Солти дирижерлігімен және Джон Кулшоу продюсерлігімен Вагнердің төрт операдан тұратын "Нюрнберг сақинасы" циклінің студиялық жазбасын жасауға батыл қадам жасады. Бұл жоба жеті жылға созылды, 1958 жылдан 1965 жылға дейін жүргізілді. Осы процестің түсірілген фильмі оны өнерге құштар телекорермендерге жақсы таныс етті.

Нью-Йорк пен Зальцбургтен тыс

Метрополитен опера театрына жиі келсе де, Нильсон оның беделді бас менеджері Рудольф Бингпен (Вагнерді ұнатпайтындығы жиі айтылатын) және дирижер Герберт фон Караянмен әрдайым пікірлес болған жоқ. Соның салдарынан, ол 1970-ші жылдардың басында Нью-Йоркте күткеннен азырақ өнер көрсетті және Зальцбург фестивалінен дерлік шеттетілді. Оның американдық мансабы 1970-жылдардың ортасында АҚШ Ішкі Кірістер Сервисінің бұрынғы салықтар бойынша талаптарынан кейін тоқырады. Бірнеше жылдан кейін төлем кестесі жасалды, және Нильсонның АҚШ-тан үзілісі аяқталды. Ол қайтып келгенде, Донал Хенахан «The New York Times» газетінде: «Бұл әйгілі, жарқыраған дауыс әлі де корнет сияқты емес» деп жазды. Нильсон Метрополитен опера театрында 16 рөлде 223 рет өнер көрсетті. Ол 1961–62 жылғы маусымда және 1974–75 жылдары екі толық «Ринг» циклін орындады, ал Изольда рөлін 33 рет, ал Турандотты 52 рет сахналады. Ол басқа да маңызды сопрано партияларын орындады: Аида, Тоска, Штраустың «Көлеңкесіз әйелдегі» Дайердің әйелі, Саломе, Электра, Вердидің «Леди Макбеті» және Бетховеннің «Фиделио» операсындағы Леонора. 1966 жылы Вагнердің «Таннхойзер» операсында бір уақытта Венера мен Элизабеттің (ешқашан бірге көрінбейтін) рөлдерін орындады. 1970-жылдары Рита Хантердің Брунгильдасына Сиглинденің орнын толтырды. 1954 жылдан 1982 жылға дейін Вена мемлекеттік операсында 232 рет өнер көрсетті, ал компанияның оркестрі – Вена филармониясы оны 1999 жылы құрметті мүше етті. «Егер сол кездегі әлемге әйгілі опера әншісі және нағыз жұлдыз деп атауға лайық адам болса, онда ол Фрау Нильссон болды», – деді Вена мемлекеттік операсының директоры Иоан Холендер.

Кейінгі өмірі

Нильссонның "Мина миннесбильдер" (Суреттердегі естеліктерім) атты автобиографиясы 1977 жылы Стокгольмде жарық көрді. 1984 жылы ол Оңтүстік Швецияның Сконе провинциясындағы балалық шағындағы үйіне зейнеткерлікке шықты, онда оның әкесі алтыншы буын фермер болған және ол 23 жасқа дейін қызылша мен картоп өсірумен айналысқан. 1990 жылдардың ортасында берген сұхбатында ол бұрынғысынша шаттыққа толы, тыныш және қарапайым болды. "Мен әрқашан анамның айтқандарын есімде сақтауға тырыстым", - деді ол. "Жерге жақын болыңыз. Содан кейін құласаңыз, көп ауырмайсыз." 1981 жылы Швеция Нильссонды Турандот рөлінде бейнелейтін пошта маркасын шығарды. Ол Illis quorum алтын медалін алды, қазір бұл Швеция үкіметі швед азаматына табыстай алатын ең жоғары награда. 1988 жылы Америкадағы алғашқы шведтік қоныс – Жаңа Швецияның 350 жылдығына орай, Америкалық Скандинавиялық қоры перспективті жас американдық опера әншілеріне арналған сыйлығын Біргит Нильсон сыйлығы деп атады. Нильссон жеке өзі бірнеше конкурстардың төрағасы болды.

Өлім

Нильссон 87 жасында 2005 жылғы 25 желтоқсанда Сканьедегі Кристианстад қаласының жанындағы Бьерлов шағын ауылындағы үйінде қайтыс болды, ол осы өңірде дүниеге келген. Өлім себебі жарияланбады. Ол күйеуі Бертил Никлассоннан (2007 жылғы наурызда қайтыс болды) аманда қалды, ол ветеринарлық хирург және ол 1948 жылы пойызбен танысып, үйленген. Олардың балалары болмады.

Мұра

Нильсонның қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, 2008 жылдың желтоқсанында Биргит Нильсон қоры концерт немесе опера әншісіне, классикалық немесе опера дирижеріне, немесе опера компаниясының нақты қойылымына екі-үш жылда бір рет сыйлық тартатынын жариялады. Бұл сыйлықтың қаржысын Нильсон өзі бөліп берді. Қордың мәлімдемесіне сәйкес, Нильсон 2009 жылдың басында жарияланатын алғашқы жеңімпазды өзі таңдаған. 2009 жылдың 20 ақпанында испан теноры Пласидо Доминго сыйлықтың тұңғыш иегері болып жарияланды, ол 1 000 000 АҚШ долларын құрады. Алғашқы марапаттау рәсімі 2009 жылдың 13 қазанында Швеция Корольдік операсында өтті. Швеция королі Карл XVI Густав жеңімпазға жеке өзі сыйлықты табыс етті. Қор болашақ сыйлықтарға ұсыныс беру үшін жюри құрды. Біргит Нильсон сыйлығының екінші иегері Риккардо Мути болды, ол 2011 жылдың 13 қазанында Стокгольмде сыйлықты алды. 2014 жылдың 9 сәуірінде сыйлықтың үшінші иегері Вена филармониясы болатыны хабарланды. Skånetrafiken операторы Нильсонның есімімен Pågatågen пойзына ат қойды, ал Бигит Нильсон пойзы 2009 жылдың желтоқсанында Малмё орталық станциясынан шыққан жаңа X61 сериясының алғашқы локомотиві болды. 2011 жылдың 6 сәуірінде Швеция Банкі Нильсонның суретінің 2016 жылдың қазан айынан бастап 500 крона банкнотада бейнеленетінін мәлімдеді.