Көне Рим Армиясы

Кіріспе

Ежелгі Рим әскерлері

Рим әскері (лат. exercitus Romanus) – Римдіктердің Ежелгі Римнің барлық кезеңі бойында, Рим патшалығынан бастап (б.з.д. 753–509 жж.) Рим республикасы (б.з.д. 509–27 жж.) және Рим империясы (б.з.д. 27–476 жж.), сондай-ақ оның ортағасырлық жалғасы – Шығыс Рим империясына дейін қолданған қарулы күштері. Осылайша, бұл термин шамамен 2206 жылды (б.з.д. 753–1453 жж.) қамтиды, осы кезеңде Рим қарулы күштерінің мөлшері, құрамы, ұйымдастырылуы, жабдықтары және тактикасы көптеген өзгерістерге ұшырады, бірақ тұрақты дәстүрлердің негізгі қағидаларын сақтап келді.

Ертедегі Рим армиясы (б.з.д.

550 жылға дейін “ұлттық” римдік армия болған жоқ, бірақ тайпалық әскери топтар тек қана қауіпті жағдайларда бірігіп, біртұтас күшке айналатын. Шамамен 550 жылы, Сервий Туллий патшаның билігі деп саналатын кезеңде, ересек ер азаматтардың барлығынан әскери жиын өткізілген. Бұл оқиға, көбінесе жаяу әскерге ауыр қару-жарақ кигізілуімен бірге болды. Бастапқыда аз болғанымен, римдік жаяу әскері өте тиімді болып, бірнеше маңызды шайқас тактикасын әзірледі. Ертедегі римдік армия ересек ер азаматтардан міндетті түрде алынатын жиынға негізделген, ол әр науқанның басында, соғыс жарияланған жылдары өткізілетін. Тұрақты немесе кәсіби әскерлер болған жоқ. 500 жылға дейін (Регал дәуірінде) стандартты жиынның саны 9000 адамды құрады, оның ішінде 6000 ауыр қаруланған жаяу әскер (вероятно, грек үлгісіндегі гоплиттер), 2400 жеңіл қаруланған жаяу әскер (rorarii, кейін velites деп аталды) және 600 жеңіл атты әскер (equites celeres) болды. 500 жылы патшалардың орнына жыл сайын сайланатын екі претор келгенде, стандартты жиын сол көлемде сақталды, бірақ енді преторлар арасында тең бөлінді, әрқайсысы 4500 адамнан тұратын бір легионға басшылық етті. Гоплиттердің үлгісіндегі фаланга формациясы үлкен шайқастарда қолданылған болуы мүмкін. Дегенмен, мұндай шайқастар сирек кездесетін, көптеген жағдайларда шекаралық шабуылдар мен ұсақ қақтығыстар болды. Осындай жағдайларда римдіктер 100 адамнан тұратын центурияда (centuria) шайқасты. Тайпалық әскерлер де кем дегенде 450 жылға дейін сақталды, бірақ олар преторлардың билігінде, формальды түрде болса да, жұмыс істеді. 493 жылы, Рим Республикасы құрылғаннан кейін жақын уақытта, Рим басқа латын қалаларымен мәңгілік әскери одақ шарты (Foedus Cassianum) жасады. Бұл келісім, латындықтардың көршілес тау тайпаларының шабуылдарына қарсы біріккен қорғаныс құру қажеттілігімен туындады, және әр тараптың біртұтас басшылық астында науқандарға тең күш беруін қарастырды. Ол 358 жылға дейін күшінде болды.

Until c. 550 BC, there was no "national" Roman army, but a series of clan based war bands which only coalesced into a united force in periods of serious external threat. Around 550 BC, during the period conventionally known as the rule of king Servius Tullius, it appears that a universal levy of eligible adult male citizens was instituted. This development apparently coincided with the introduction of heavy armour for most of the infantry. Although originally low in numbers the Roman infantry was extremely effective and developed some influential battle strategies. The early Roman army was based on a compulsory levy from adult male citizens which was held at the start of each campaigning season, in those years that war was declared. There were no standing or professional forces. During the Regal Era (to c. 500 BC), the standard levy was probably of 9,000 men, consisting of 6,000 heavily armed infantry (probably Greek style hoplites), plus 2,400 light armed infantry (rorarii, later called velites) and 600 light cavalry (equites celeres). When the kings were replaced by two annually elected praetores in c. 500 BC, the standard levy remained of the same size, but was now divided equally between the praetors, each commanding one legion of 4,500 men. It is likely that the hoplite element was deployed in a Greek style phalanx formation in large set piece battles. However, these were relatively rare, with most fighting consisting of small scale border raids and skirmishing. In these, the Romans would fight in their basic tactical unit, the centuria of 100 men. In addition, separate clan based forces remained in existence until c. 450 BC at least, although they would operate under the Praetors' authority, at least nominally. In 493 BC, shortly after the establishment of the Roman Republic, Rome concluded a perpetual treaty of military alliance (the Foedus Cassianum), with the combined other Latin city states. The treaty, probably motivated by the need for the Latins to deploy a united defence against incursions by neighbouring hill tribes, provided for each party to provide an equal force for campaigns under unified command. It remained in force until 358 BC.

Республиканың ортасындағы Рим әскері (б.з.д.

Республиканың орта тұсындағы Рим армиясының, немесе Полибий армиясының басты ерекшелігі – оның шайқас шебінің манипулалық ұйымдастырылуы болды. Ертедегі Рим армиясындағы сияқты, үлкен бір массаның (фаланганың) орнына римдіктер енді 120 адамнан тұратын шағын бөлімшелерден (манипулалардан) құралған үш қатарға тұрды, олар шахмат тақтасы тәрізді орналастырылып, тактикалық күш пен икемділікті едәуір арттырды. Бұл құрылым шамамен б.з.д. 300 жылы Самнит соғыстары кезінде енгізілген болуы мүмкін. Осы кезеңнен бастап, әр легионмен шамамен бірдей мөлшердегі азамат емес құралым – ала, Римнің итальяндық одақтастарынан немесе социолардан тұрақты түрде сүйемелдеді. Соңғылары Риммен мәңгілік әскери одақ шартымен байланысты болған шамамен 150 тәуелсіз мемлекеттер еді. Олардың жалғыз міндеті – Рим армиясын қажеттілік туғанда, белгілі бір шекке дейін толық жабдықталған әскерлермен қамтамасыз ету болды. Екінші Пуникалық соғыс (б.з.д. 218–201) кезінде Рим-Италия екі жақты құрылымына үшінші элемент қосылды: легиондар мен алаларда болмаған, мамандандырылған дағдылары бар итальяндық емес жалдамалылар: нумидиялық жеңіл атты әскер, крет садақшылары және балеарлық слінгерлер. Осы уақыттан бастап, бұл бөлімдер Рим армияларын әрдайым сүйемелдеді. Бұл кезеңдегі республикалық армия, оның бұрынғы бабалары сияқты, тұрақты немесе кәсіби әскери күштерді ұстамады, бірақ оларды әр науқандық маусымға қажетті міндетті әскери шақыру арқылы жинады және одан кейін таратып жіберді (дегенмен, үлкен соғыстар кезінде құралымдар қыс бойы сақталуы мүмкін еді). Самнит соғыстары кезінде стандартты шақыру төрт легионға (консулға екі) екі есеге артты, барлығы шамамен 18 000 римдік әскер және ұқсас мөлшердегі төрт одақтас аладан тұрды. Легиондағы қызметке тек мүлік иесі римдік азаматтары, әдетте юниорлар (16–46 жас) қабылданатын. Армияның жоғары лауазымды шенеуніктері, соның ішінде бас қолбасшылары – римдік консулдар, халық жиналысында жыл сайын сайланды. Жоғары офицерлер ретінде тек эквиттер (римдік рыцарлар орденінің мүшелері) ғана қызмет ете алатын. Жоғарғы әлеуметтік топтардың юниорлары (эквиттер және қарапайым азаматтардың бірінші класы) легионның атты әскерін, ал басқа кластар – легионерлік жаяу әскерін қамтамасыз етті. Пролетарийлер (400 драхмадан кем байлыққа ие болғандар) легиондық қызметке жарамайтын және флотқа ескектер ретінде тағайындалатын. Қарттар, сарандар, бостандыққа шыққандар, құлдар және сотталғандар төтенше жағдайларды қоспағанда, әскери шақырудан шеттетілді. Легиондық атты әскер де шамамен б.з.д. 300 жылдан бастап ертедегі армияның жеңіл, қарусыз атты әскерінен металл қарулы ауыр күшке (бронзалық кирасалар және кейіннен тізбекті жейделерге) өзгерді. Ұзақ уақыт бойы қалыптасқан көзқарасқа қайшы, республиканың орта тұсындағы атты әскері өте тиімді күш болды және Екінші Пуникалық соғыс кезінде Карфаген генералы Ганнибалдың атты әскерімен жеңілгенге дейін күшті жау атты әскеріне (галдық және гректердің екеуі де) қарсы тұрды. Бұл Ганнибалдың нумидиялық жеңіл атты әскерінің арқасында операциялық икемділігіне байланысты болды. Полибий армиясының іс-әрекеттерін үш негізгі кезеңге бөлуге болады: (1) Италиядағы, әсіресе Самнит лигасына қарсы гегемония үшін күрес (б.з.д. 338–264); (2) Карфагенмен батыс Жерорта теңізіндегі гегемония үшін күрес (б.з.д. 264–201); және (3) шығыс Жерорта теңізін бақылау үшін эллинистік монархияларға қарсы күрес (б.з.д. 201–91). Алғашқы кезеңде шақырылған әскердің (одақтастарды қоса алғанда) жалпы саны шамамен 40 000 адамды (әрқайсысы 20 000 адамнан тұратын екі консулдық армия) құрады. Соңғы кезеңде ұзаққа созылған жаулап алу соғыстарынан кейін, теңізден тыс провинциялардың тұрақты әскери оккупациясы армияның сипатын міндетті түрде уақытша күштен, қысқа мерзімді әскери шақыруға негізделген тұрақты армияға айналдырды. Бұл кезеңде заң бойынша алты жылға шектелген әскери шақырушылар, көп уақыт бойы қызмет етуге дайын еріктілермен толықтырылды. Көптеген еріктілер ең кедей әлеуметтік топтан алынған, олар Екінші Пуникалық соғысқа дейін мүлік талабына байланысты легиондарда қызмет етуден шеттетілген: сол соғыста адам күшінің өте жоғары қажеттілігі армияны талапты елемеуге мәжбүр етті, және бұл практика одан кейін де жалғасты. Манипулалар негізгі тактикалық бірлік ретінде біртіндеп жойылып, олардың орнына одақтас алаларда қолданылатын үлкен когорталармен алмастырылды, бұл процесс шамамен б.з.д. 107 жылы генерал Мариус басқаруды қабылдаған кезде аяқталды. (Кейбір ғалымдар тарапынан болжамдалған армияның «Мариандық реформалары» кейбір басқа ғалымдар тарапынан ертерек және біртіндеп дамыған деп есептеледі.) Карфагенді жеңгеннен кейін б.з.д. 201 жылы армия Италиядан тыс жерде ғана наурыз жасады, нәтижесінде оның әскерлері ұзақ жылдар бойы өздерінің жерлерінен алыс болды. Олар бай шығыс театрларындағы жеңістерден кейін алған көптеген олжалармен жұбатты. Бірақ Италияда, ірі жер иелерінің қолындағы мемлекеттік жерлердің үнемі артуы және оның салдарынан әскерлердің отбасыларының ығысуы үлкен наразылыққа және жерді қайта бөлу туралы талаптарға әкелді. Бұл сәттілікке жетті, бірақ Римнің итальяндық одақтастарының наразылығына әкелді, олар азамат емес болғандықтан қайта бөлуден шеттетілді. Бұл социолардың жаппай көтерілісіне және Әлеуметтік соғысқа (б.з.д. 91–88) әкелді. Нәтижесінде барлық итальяндықтарға римдік азаматтық құқық берілді және Полибий армиясының екі жақты құрылымы аяқталды: алалар таратылды және социолар легиондарға қабылданып алынды.

The central feature of the Roman army of the mid Republic, or the Polybian army, was the manipular organization of its battle line. Instead of a single, large mass (the phalanx) as in the Early Roman army, the Romans now drew up in three lines consisting of small units (maniples) of 120 men, arrayed in chessboard fashion, giving much greater tactical strength and flexibility. This structure was probably introduced in c. 300 BC during the Samnite Wars. Also probably dating from this period was the regular accompaniment of each legion by a non citizen formation of roughly equal size, the ala, recruited from Rome's Italian allies, or socii. The latter were approximately 150 autonomous states which were bound by a treaty of perpetual military alliance with Rome. Their sole obligation was to supply to the Roman army, on demand, a number of fully equipped troops up to a specified maximum each year. The Second Punic War (218–201 BC) saw the addition of a third element to the existing dual Roman/Italian structure: non Italian mercenaries with specialist skills lacking in the legions and alae: Numidian light cavalry, Cretan archers, and Balearic slingers. From this time, these units always accompanied Roman armies. The Republican army of this period, like its earlier forebear, did not maintain standing or professional military forces, but levied them, by compulsory conscription, as required for each campaigning season and disbanded thereafter (although formations could be kept in being over winter during major wars). The standard levy was doubled during the Samnite Wars to four legions (two per consul), for a total of c. 18,000 Roman troops and four allied alae of similar size. Service in the legions was limited to property owning Roman citizens, normally those known as iuniores (age 16–46). The army's senior officers, including its commanders in chief, the Roman consuls, were all elected annually at the People's Assembly. Only equites (members of the Roman knightly order) were eligible to serve as senior officers. Iuniores of the highest social classes (equites and the First Class of commoners) provided the legion's cavalry, the other classes the legionary infantry. The proletarii (those assessed at under 400 drachmae wealth) were ineligible for legionary service and were assigned to the fleets as oarsmen. Elders, vagrants, freedmen, slaves and convicts were excluded from the military levy, save in emergencies. The legionary cavalry also changed, probably around 300 BC onwards from the light, unarmoured horse of the early army to a heavy force with metal armour (bronze cuirasses and, later, chain mail shirts). Contrary to a long held view, the cavalry of the mid Republic was a highly effective force that generally prevailed against strong enemy cavalry forces (both Gallic and Greek) until it was decisively beaten by the Carthaginian general Hannibal's horsemen during the Second Punic War. This was due to Hannibal's greater operational flexibility owing to his Numidian light cavalry. The Polybian army's operations during its existence can be divided into three broad phases. (1) The struggle for hegemony over Italy, especially against the Samnite League (338–264 BC); (2) the struggle with Carthage for hegemony in the western Mediterranean Sea (264–201 BC); and (3) the struggle against the Hellenistic monarchies for control of the eastern Mediterranean (201–91 BC). During the earlier phase, the normal size of the levy (including allies) was in the region of 40,000 men (two consular armies of c. 20,000 men each). During the latter phase, with lengthy wars of conquest followed by permanent military occupation of overseas provinces, the character of the army necessarily changed from a temporary force based entirely on short term conscription to a standing army in which the conscripts, whose service was in this period limited by law to six consecutive years, were complemented by large numbers of volunteers who were willing to serve for much longer periods. Many of the volunteers were drawn from the poorest social class, which until the Second Punic War had been excluded from service in the legions by the minimum property requirement: during that war, extreme manpower needs had forced the army to ignore the requirement, and this practice continued thereafter. Maniples were gradually phased out as the main tactical unit, and replaced by the larger cohorts used in the allied alae, a process probably complete by the time the general Marius assumed command in 107 BC. (The so called "Marian reforms" of the army hypothesised by some scholars are today seen by other scholars as having evolved earlier and more gradually.) In the period after the defeat of Carthage in 201 BC, the army was campaigning exclusively outside Italy, resulting in its men being away from their home plots of land for many years at a stretch. They were assuaged by the large amounts of booty that they shared after victories in the rich eastern theatre. But in Italy, the ever increasing concentration of public lands in the hands of big landowners, and the consequent displacement of the soldiers' families, led to great unrest and demands for land redistribution. This was successfully achieved, but resulted in the disaffection of Rome's Italian allies, who as non citizens were excluded from the redistribution. This led to the mass revolt of the socii and the Social War (91 88 BC). The result was the grant of Roman citizenship to all Italians and the end of the Polybian army's dual structure: the alae were abolished and the socii recruited into the legions.

Рим империясының әскері (б.з.д.30 - б.з. 284)

Құрылтайшы император Августтың (б.з.д. 30 – б.з.д. 14) тұсында, римдік азаматтардан ғана құралған, 5000-ге жуық саяқтан тұратын ауыр жаяу әскер бөлімдері, орташа есеппен 10 жыл қызмет еткен жалдамалы және ерікті сарбаздар корпусынан, ұзақ мерзімді кәсіби мамандардан құралған, стандартты 25 жылдық мерзімге ие ерікті бөлімдерге айналды (әскери шақыру тек төтенше жағдайларда ғана қолданылды). 1-ғасырдың соңында легионның бірінші когортасы екі есеге ұлғайтылып, легионерлердің саны шамамен 5500-ға жетті. Легиондармен бірге Август, империяның азаматтары емес, 90% құраған тұрғындарынан (пергрегриндер) құралған, легиондармен шамалас сандағы тұрақты корпус – ауксилияны құрды. Ауксилия құрамына легионерлерге ұқсас жабдықталған, көптеген қосымша ауыр жаяу әскерлер кірді, сонымен қатар армияның барлық атты әскерін (ауыр және жеңіл), жеңіл жаяу әскерін, садақшыларды және басқа да мамандарды қамтамасыз етті. Ауксилиялар 500-ге жуық саяқтан тұратын бөлімдерге бөлінді: кохорталар (тек жаяу әскер), алаэ (тек атты әскер) және кохорталар эквитате (жаяу әскермен бірге атты әскер бөлімі). 80 жылы көмекші полктердің саны екі есеге артты. 68 жылға дейін ауксилияға әскери шақыру және еріктілік бойынша сарбаздар қабылданатын. Одан кейін ауксилия көбінесе ерікті корпусқа айналды, ал әскери шақыру тек төтенше жағдайларда қолданылды. Көмекшілер кемінде 25 жыл қызмет етуге міндетті болды, бірақ көптегендері одан да ұзақ қызмет етті. Міндетті мерзімін аяқтағаннан кейін ауксилия сарбаздарына Рим азаматтығы берілді, ол маңызды заңдық, салықтық және әлеуметтік артықшылықтармен қатар келді. Тұрақты әскерлермен қатар, Принципат әскері империядан тыс жерлерден жалдамалы негізде одақтас жергілікті бөлімдерді (numeri) пайдаланды. Бұл бөлімдерді өздерінің ақсүйектері басқарды және олар дәстүрлі қару-жарақпен жабдықталды. Саны жағдайға байланысты өзгеріп отыратын және көбінесе белгісіз болды. Барлық азаматтық құрылымдар сияқты және итальяндық гегемонияның үстемдігінің символды кепілі ретінде, легиондар ауксилияға қарағанда жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды. Бұл жалақы мен жәрдемақының жақсаруына әкелді. Сонымен қатар, легионерлер ауксилия сарбаздарына қарағанда қымбат және қорғаныш жабдықтарымен жабдықталды. Алайда, 212 жылы император Каракалла империяның барлық тұрғындарына Рим азаматтығын берді. Осы кезде легиондар мен ауксилия арасындағы айырмашылық жойылды, соңғылары да толыққанды азаматтардан құралған бірліктерге айналды. Бұл өзгеріс 3-ғасырда легионерлердің арнайы жабдықтарының жоғалуында және легиондардың ауксилия сияқты кохорталық өлшемдегі бірліктерге үдемелі түрде бөлінуінде көрінді. Августтың билігінің соңына қарай император әскерінің саны 250 мыңға жуық болды, олар легионерлер мен ауксилия сарбаздары арасында тең бөлінді (25 легион және шамамен 250 ауксилия полкі). 211 жылы олардың саны 450 мыңға дейін өсті (33 легион және 400-ге жуық ауксилия полкі). Осы кезде ауксилия сарбаздары легионерлерден көп басып өтті. Бастапқыда олардың саны 270 жылға қарай оба және көптеген варварлық шабуылдар кезіндегі шығындарға байланысты күрт азайды. Диоклетианның (284–305) тұсында олардың саны 2-ғасырдың басындағы 400 мың деңгейіне қайта келді (бірақ, мүмкін, 211 жылғы ең жоғары деңгейге жетпеді). 68 жылы империяның шекаралары (Еуропадағы Рейн-Дунай желісі бойынша) орныққаннан кейін, барлық әскери бөлімдер (Преториан гвардиясынан басқа) шекараға жақын немесе оның бойында, Адрианның билігіндегі империяның 42 провинциясының шамамен 17-сінде орналасты. Әскери басқару жүйесі империя бойынша біркелкі болды. Әр провинцияда орналасқан легиондардың легаттары (легион командирлері, сонымен қатар өз легиондарына қосылған ауксилия полктерін басқарған) провинциялық губернаторға (легатус Аугусти про преторе), сонымен қатар азаматтық басқаруға жетекшілік еткен адамға есеп берді. Губернатор тікелей Римдегі императорға есеп берді. Римде әскердің бас штабы болған жоқ, бірақ преториан әскерінің бастығы (praefectus praetorio) императордың іс жүзіндегі әскери штабының басшысы ретінде жиі қызмет етті. Легионерлер қатарлылары, қазіргі заманғы қарапайым жұмысшылармен салыстырғанда, салыстырмалы түрде жақсы жалақы алды. Олардың күнкөріс деңгейіндегі шаруа отбасыларымен салыстырғанда, олар едәуір қолжетімді табысқа ие болды, оларды жаңа императордың билікке келуі сияқты арнайы жағдайларда берілетін ақшалай сыйлықтар арттырды. Сонымен қатар, олар қызметтен босатылғанда 13 жылдық жалақысына тең сыйлық алды. 1-ғасырдың басында ауксилия сарбаздарына әлдеқайда аз жалақы төленді, бірақ 100 жылға қарай бұл айырмашылық жойылды. Сол сияқты, бұрын ауксилия сарбаздары ақшалай сыйлықтар мен босатылғандағы сыйлықтар алмайтын болса, Адрианнан бастап оларды алуға мүмкіндік алды. Кіші офицерлер (principales), қазіргі заманғы әскерлердегі сержанттарға баламасы, негізгі жалақыдан екі есе көп табуға болатын. Легионерлердің центуриондары, орта деңгейдегі офицерлерге баламасы, күрделі иерархиялық жүйеде ұйымдастырылды. Көбінесе қатардан өскен олар легионның 80 адамнан тұратын центуриялары мен 480 адамнан тұратын когорталарының тактикалық бөлімшелерін басқарды. Олар негізгі жалақыдан бірнеше есе көп жалақы алды. Ең жоғары центурион, primus pilus, бір жылдық қызмет мерзімін аяқтағаннан кейін атты әскер тобына жатты. Әскердің жоғары офицерлері, легиондардың легаттары (legati legionis), легион штаб офицерлері (tribuni militum) және ауксилия полктерінің командирлері (praefecti) барлығы кемінде атты әскер тобының мәртебесіне ие болды. 1- және 2-ғасырдың басында олар негізінен әскери қызметті өздерінің cursus honorum (дәстүрлі мансап жолы) бөлігі ретінде атқаратын итальяндық ақсүйектер болды. Кейінірек провинциялық мансапкерлер басымдыққа ие болды. Жоғары офицерлерге өте жоғары жалақы төленді, негізгі жалақыдан кемінде 50 есе көп. Осы кезеңдегі әдеттегі рим әскері бес-алты легионнан тұрды. Бір легион он когортадан тұрды. Бірінші когортада әрқайсысында 160 сарбаздан тұратын бес центурия болды. Екіншіден оныншы когорталарда әрқайсысында 80 адамнан тұратын алты центурия болды. Бұл садақшылар, атты әскер немесе офицерлерді қамтиды. Сарбаздар өмірінің аз бөлігін науқандарда өткізді. Олардың көп бөлігі жаттығулар, патрульдеу және жабдықты күтіп ұстау сияқты әдеттегі әскери міндеттерге жұмсалды. Сарбаздар әскери саладан тыс жерде де маңызды рөл атқарды. Олар провинциялық губернатордың полиция күшінің қызметін атқарды. Үлкен, тәртіпті және дағдылы әскер болғандықтан, олар провинцияның римдік әскери және азаматтық инфрақұрылымын салуда маңызды рөл атқарды: Адриан қабырғасы сияқты бекіністер мен қорғаныс құрылыстарын салудан басқа, олар жолдар, көпірлер, порттар, қоғамдық ғимараттар, толыққанды жаңа қалалар (римдік колониялар) салды және провинцияның егіс жерін кеңейту үшін кең көлемде орманды кесу және батпақты құрғату жұмыстарын жүргізді. Көпқұдайлық қоғамдардан шыққан сарбаздар, көпқұдайлық рим жүйесінде кең діни бостандыққа ие болды. Олар өздерінің туған діндеріне, римдік діндерге және қызмет ететін провинциялардың жергілікті діндеріне құрмет көрсетті. Тек бірнеше діндер ғана ресми рим дінімен үйлеспейтіндігі және/немесе саяси тұрақсыздық тудыратындықтан рим билігімен тыйым салынды, атап айтқанда друидизм және христиандық. Кейінгі Принципатта әскер арасында бір құдайға бағытталған және құпия ритуалдарды ұсынатын шығыс мистикалық культтардың танымалдылығы артты. Әскерде ең танымал Митраизм болды, Азия Кішісінде пайда болған синкретистік дін.

Under the founder–emperor Augustus (ruled 30 BC – 14 AD), the legions, c. 5,000 strong all heavy infantry formations recruited from Roman citizens only, were transformed from a mixed conscript and volunteer corps serving an average of 10 years, to all volunteer units of long term professionals serving a standard 25 year term (conscription was only decreed in emergencies). In the later 1st century, the size of a legion's First Cohort was doubled, increasing legionary personnel to c. 5,500. Alongside the legions, Augustus established the auxilia, a regular corps of similar numbers to the legions, recruited from the peregrini (non citizen inhabitants of the empire – about 90% of the empire's population in the 1st century). As well as comprising large numbers of extra heavy infantry equipped in a similar manner to legionaries, the auxilia provided virtually all the army's cavalry (heavy and light), light infantry, archers and other specialists. The auxilia were organised in c. 500 strong units called cohortes (all infantry), alae (all cavalry) and cohortes equitatae (infantry with a cavalry contingent attached). Around 80 AD, a minority of auxiliary regiments were doubled in size. Until about 68 AD, the auxilia were recruited by a mix of conscription and voluntary enlistment. After that time, the auxilia became largely a volunteer corps, with conscription resorted to only in emergencies. Auxiliaries were required to serve a minimum of 25 years, although many served for longer periods. On completion of their minimum term, auxiliaries were awarded Roman citizenship, which carried important legal, fiscal and social advantages. Alongside the regular forces, the army of the Principate employed allied native units (called numeri) from outside the empire on a mercenary basis. These were led by their own aristocrats and equipped in traditional fashion. Numbers fluctuated according to circumstances and are largely unknown. As all citizen formations, and symbolic guarantors of the dominance of the Italian hegemony, legions enjoyed greater social prestige than the auxilia. This was reflected in better pay and benefits. In addition, legionaries were equipped with more expensive and protective armour than auxiliaries. However, in 212, the emperor Caracalla granted Roman citizenship to all the empire's inhabitants. At this point, the distinction between legions and auxilia became moot, the latter becoming all citizen units also. The change was reflected in the disappearance, during the 3rd century, of legionaries' special equipment, and the progressive break up of legions into cohort sized units like the auxilia. By the end of Augustus' reign, the imperial army numbered some 250,000 men, equally split between legionaries and auxiliaries (25 legions and c. 250 auxiliary regiments). The numbers grew to a peak of about 450,000 by 211 (33 legions and c. 400 auxiliary regiments). By then, auxiliaries outnumbered legionaries substantially. From the peak, numbers probably underwent a steep decline by 270 due to plague and losses during multiple major barbarian invasions. Numbers were restored to their early 2nd century level of c. 400,000 (but probably not to their 211 peak) under Diocletian (r. 284–305). After the empire's borders became settled (on the Rhine Danube line in Europe) by 68, virtually all military units (except the Praetorian Guard) were stationed on or near the borders, in roughly 17 of the 42 provinces of the empire in the reign of Hadrian (r. 117–138). The military chain of command was relatively uniform across the Empire. In each province, the deployed legions' legati (legion commanders, who also controlled the auxiliary regiments attached to their legion) reported to the legatus Augusti pro praetore (provincial governor), who also headed the civil administration. The governor in turn reported directly to the emperor in Rome. There was no army general staff in Rome, but the leading praefectus praetorio (commander of the Praetorian Guard) often acted as the emperor's de facto military chief of staff. Legionary rankers were relatively well paid, compared to contemporary common labourers. Compared with their subsistence level peasant families, they enjoyed considerable disposable income, enhanced by periodic cash bonuses on special occasions such as the accession of a new emperor. In addition, on completion of their term of service, they were given a generous discharge bonus equivalent to 13 years' salary. Auxiliaries were paid much less in the early 1st century, but by 100 AD, the differential had virtually disappeared. Similarly, in the earlier period, auxiliaries appear not to have received cash and discharge bonuses, but probably did so from Hadrian onwards. Junior officers (principales), the equivalent of non commissioned officers in modern armies, could expect to earn up to twice basic pay. Legionary centurions, the equivalent of mid level commissioned officers, were organised in an elaborate hierarchy. Usually risen from the ranks, they commanded the legion's tactical sub units of centuriae (c. 80 men) and cohorts (c. 480 men). They were paid several multiples of basic pay. The most senior centurion, the primus pilus, was elevated to equestrian rank upon completion of his single year term of office. The senior officers of the army, the legati legionis (legion commanders), tribuni militum (legion staff officers) and the praefecti (commanders of auxiliary regiments) were all of at least equestrian rank. In the 1st and early 2nd centuries, they were mainly Italian aristocrats performing the military component of their cursus honorum (conventional career path). Later, provincial career officers became predominant. Senior officers were paid very high salaries, multiples of at least 50 times basic. A typical Roman army during this period consisted of five to six legions. One legion was made up of ten cohorts. The first cohort had five centuria each of 160 soldiers. In the second through tenth cohorts there were six centuria of 80 men each. These do not include archers, cavalry or officers. Soldiers spent only a fraction of their lives on campaign. Most of their time was spent on routine military duties such as training, patrolling, and maintenance of equipment, etc. Soldiers also played an important role outside the military sphere. They performed the function of a provincial governor's police force. As a large, disciplined and skilled force of fit men, they played a crucial role in the construction of a province's Roman military and civil infrastructure: in addition to constructing forts and fortified defences such as Hadrian's Wall, they built roads, bridges, ports, public buildings, entire new cities (Roman colonies), and also engaged in large scale forest clearance and marsh drainage to expand the province's available arable land. Soldiers, mostly drawn from polytheistic societies, enjoyed wide freedom of worship in the polytheistic Roman system. They revered their own native deities, Roman deities and the local deities of the provinces in which they served. Only a few religions were banned by the Roman authorities, as being incompatible with the official Roman religion and/or politically subversive, notably Druidism and Christianity. The later Principate saw the rise in popularity among the military of Eastern mystery cults, generally centred on one deity, and involving secret rituals divulged only to initiates. By far the most popular in the army was Mithraism, an apparently syncretist religion which mainly originated in Asia Minor.

Соңғы Рим армиясы/Шығыс Рим армиясы (284641)

Кейінгі Рим армиясы – Рим империясының 284 жылы император Диоклетиан билікке келгеннен бастап 395 жылы империяның Шығыс және Батыс бөліктеріне бөлінгенге дейінгі әскери күштерін білдіретін термин. Бірнеше онжылдықтан кейін Батыс империясы құлағанда Батыс армиясы ыдырады. Ал Шығыс Рим армиясы 7-ғасырда тақырыптық қайта ұйымдастырылып, Византия армиясына айналғанға дейін өзгеріссіз сақталды. "Кейінгі Рим армиясы" термині көбінесе Шығыс Рим армиясын да қамтиды. Принципат армиясы 3-ғасырдың хаостық кезеңінің салдарынан маңызды өзгерістерге ұшырады. Принципат армиясынан өзгеше, 4-ғасыр армиясы әскерге шақыруға көп тәуелді болды және оның сарбаздары 2-ғасырдағыларға қарағанда нашар төленді. Империяның сыртындағы варварлар, 1- және 2-ғасырлардағы армияға қарағанда, кейінгі армияның жауынгерлерінің көп бөлігін қамтамасыз еткен болуы мүмкін. 4-ғасыр армиясының мөлшері туралы пікірлер қарама-қайшы. Көптеген ғалымдар (мысалы, А.Х.М. Джонс, 1960 жылдары жазған) кейінгі армияны Принципат армиясынан әлдеқайда үлкен деп есептеді – кемінде жартылай, тіпті екі есеге дейін. Бірақ соңғы онжылдықтардағы археологиялық жаңалықтардың арқасында көптеген қазіргі заманғы тарихшылар кейінгі армияны алдыңғысынан үлкен емес деп санайды: Диоклетиан тұсында шамамен 390 000 (шамамен екі ғасыр бұрынғы Адриан тұсындағыдай), ал Константин тұсында Принципаттың ең жоғары деңгейінен (шамамен 440 000) кем немесе шамамен сол деңгейде болды. Құрылымдағы негізгі өзгеріс – императорлармен бірге жүретін үлкен армиялардың (comitatus praesentales) құрылуы болды, олар көбінесе шекарадан алыс орналасқан. Олардың басты міндеті – билікке таласушылардың пайда болуын болдырмау еді. Легиондар Принципаттың қосымша полктерімен салыстыруға болатын кішігірім бөлімдерге бөлінді. Сонымен қатар, легионерлік қару-жарақ пен жабдықтар қосымша жабдықтарға алмастырылды. Жаяу әскер Принципаттың атты әскерінің қорғаныш құралдарын қабылдады. Кейінгі армиядағы атты әскердің рөлі Принципат армиясымен салыстырғанда күшейген жоқ. Дәлелдерге сүйенсек, атты әскердің жалпы әскер құрамындағы үлесі 2-ғасырдағыдай болды және оның тактикалық рөлі мен беделі де ұқсас болды. Шындысы, атты әскер 4-ғасырдың ортасындағы үш ірі шайқастағы рөлі үшін тиімсіздігі мен қорқақтығы үшін жаман танылды. Ал жаяу әскер өзінің дәстүрлі үздік сапасымен танылды. 3- және 4-ғасырларда көптеген шекаралық бекіністердің қорғаныс қабілеті артты, сондай-ақ жаңа, әлдеқайда жоғары қорғаныс стандартына сай бекіністер салынды. Бұл тенденция армия тереңде қорғаныс стратегиясын қабылдады ма, әлде ерте Принципаттағыдай "алға қарай қорғаныс" ұстанымын сақтады ма, деген пікірталас тудырды. Кейінгі армияның қорғаныс ұстанымының көптеген элементтері алға қарай қорғаныспен байланысты болды, мысалы, бекіністердің шекараға жақын орналасуы, жиі шекарадан тыс операциялар және одақтас варвар тайпаларының сыртқы буферлік аймақтары. Қорғаныс стратегиясы қандай болғанына қарамастан, ол 1- және 2-ғасырларға қарағанда варварлардың шабуылдарын тоқтатуда азырақ сәтті болды. Бұл варварлардың күшейген қысымына және/немесе ең жақсы әскерлердің үлкен бөлігін ішкі аймақта ұстау салдарынан шекаралық күштердің жеткілікті қолдаудан айырылуына байланысты болуы мүмкін.

The Late Roman army is the term used to denote the military forces of the Roman Empire from the accession of Emperor Diocletian in 284 until the Empire's definitive division into Eastern and Western halves in 395. A few decades afterwards, the Western army disintegrated as the Western Empire collapsed. The East Roman army, on the other hand, continued intact and essentially unchanged until its reorganization by themes and transformation into the Byzantine army in the 7th century. The term late Roman army is often used to include the East Roman army. The army of the Principate underwent a significant transformation, as a result of the chaotic 3rd century. Unlike the Principate army, the army of the 4th century was heavily dependent on conscription and its soldiers were more poorly remunerated than in the 2nd century. Barbarians from outside the empire probably supplied a much larger proportion of the late army's recruits than in the army of the 1st and 2nd centuries. The size of the 4th century army is controversial. More dated scholars (e. g. A. H. M. Jones, writing in the 1960s) estimated the late army as much larger than the Principate army, half the size again or even as much as twice the size. With the benefit of archaeological discoveries of recent decades, many contemporary historians view the late army as no larger than its predecessor: under Diocletian c. 390,000 (the same as under Hadrian almost two centuries earlier) and under Constantine no greater, and probably somewhat smaller, than the Principate peak of c. 440,000. The main change in structure was the establishment of large armies that accompanied the emperors (comitatus praesentales) and were generally based away from the frontiers. Their primary function was to deter usurpations. The legions were split up into smaller units comparable in size to the auxiliary regiments of the Principate. In parallel, legionary armour and equipment were abandoned in favour of auxiliary equipment. Infantry adopted the more protective equipment of the Principate cavalry. The role of cavalry in the late army does not appear to have been enhanced as compared with the army of the Principate. The evidence is that cavalry was much the same proportion of overall army numbers as in the 2nd century and that its tactical role and prestige remained similar. Indeed, the cavalry acquired a reputation for incompetence and cowardice for their role in three major battles in mid 4th century. In contrast, the infantry retained its traditional reputation for excellence. The 3rd and 4th centuries saw the upgrading of many existing border forts to make them more defensible, as well as the construction of new forts with much higher defensive specifications. The interpretation of this trend has fuelled an ongoing debate whether the army adopted a defence in depth strategy or continued the same posture of "forward defence" as in the early Principate. Many elements of the late army's defence posture were similar to those associated with forward defence, such as a looser forward location of forts, frequent cross border operations, and external buffer zones of allied barbarian tribes. Whatever the defence strategy, it was apparently less successful in preventing barbarian incursions than in the 1st and 2nd centuries. This may have been due to heavier barbarian pressure, and/or to the practice of keeping large armies of the best troops in the interior, depriving the border forces of sufficient support.

Комнениялық Византия әскері (10811204)

Комнен дәуірі Византия әскерінің қайта жаралуына әкелді. 1081 жылы Комнен дәуірінің басталуымен Византия империясы ең кішкентай аумаққа дейін азайып қалды. Дұшпандармен қоршалып, ұзаққа созылған азаматтық соғыстан кейін қаржылық тұрғыда қиын жағдайға түскен империяның болашағы күңгірт көрінді. Комнен дәуірінің басында Византия әскері бұрынғы күшінің көлеңкесіне айналды: 11 ғасырда ондаған жылғы бейбітшілік пен назарсыздық ескі тематикалық күштерді әлсіретті, ал 1071 жылғы Манзикерт шайқасы Византия әскерінің ядросы болған кәсіби тагматаны жойды. Манзикертте және кейін Диррахиумда ғасырлар бойы Рим әскеріне дейін тарихы жететін бөлімшелер құрылыстан түсірілді, ал Кіші Азияның жоғалтылуы империяны негізгі әскер жинау орталығынан айырды. Балқанда, сонымен бірге, империя Нормандық Сицилия патшалығының шапқыншылығына және Дунай арқылы печенегтердің шабуылына ұшырады. Византия әскерінің ең төменгі шегіне 1091 жылы Алексий I Комнен империяның кәсіби күштерінен бар болғаны 500 сарбазды жинауға мүкіндік алды. Олар әскердің ядросын құрады, оған Алексийдің туыстары мен әскерге жазылған ақсүйектердің қарулы еріктілері, сондай-ақ одақтас кумандардың үлкен күші қосылды, олар Левоюн шайқасында печенегтерге (Петченектер немесе Патзинактар) қарсы жеңіске жетті. Дегенмен, шеберлік, нық қадамдық және жылдар бойы жүргізілген жорықтар арқылы Алексий, Иоанн және Мануил Комнен Византия империясының күшін қайта жаңғыртуға қол жеткізді, жаңа әскерді бастапқыдан құрастыру арқылы. Алайда, осы процесті, кем дегенде алғашқы кезеңдерінде, әскери реформаның жоспарланған тәжірибесі деп қарауға болмайды. Әсіресе, Алексий I көбінесе оқиғаларды бақылаудың орнына оларға жауап беруге мәжбүр болды; Византия әскеріне енгізген өзгерістер негізінен шұғыл қажеттіліктен туындады және прагматикалық сипатта болды. Жаңа күштің құрамында кәсіби және тәртіпті бөлімшелер болды. Онда варягтар, Афанатои, Константинопольде орналасқан ауыр атты әскер, Вардариотай және Архонтопулой сияқты күшті күзет бөлімшелері болды, оларды Алексий өлтірілген византиялық офицерлердің ұлдарынан, шетелдік жалдамалы полктерден және провинциялардан тартқан кәсіби сарбаздардан құрады. Бұл провинциялық әскерлерге Македония, Фессалия және Фракиядан келген кафафрактои атты әскері, сондай-ақ Анатолияның Қара теңіз жағалауынан келген Трапезонт садақшылары және басқа да провинциялық күштер кірді. Комнендік армияға мемлекет тікелей жинаған және төлеген әскерлермен қатар империялық отбасының кең байланыстары мен оның кең ауқымындағы мүшелерінің қарулы еріктілері де кірді. Осыдан Византия әскерінің феодализациясының басталуын көруге болады. Проноя иеліктерін беру, онда жер немесе одан түсетін кіріс әскери міндеттемелерге орнына берілді, бұл Комнен дәуірінің соңына қарай әскери инфрақұрылымның маңызды бөлігіне айнала бастады, бірақ кейіннен одан да маңыздырақ болды. 1097 жылы Византия әскерінің жалпы саны шамамен 70 000 адамды құрады. 1180 жылы және Мануил Комненнің қайтысымен, оның жиі шабуылдары кең ауқымды болды, әскердің саны одан да көп болуы мүмкін. Алексий I тұсында дала әскерінің саны шамамен 20 000 адамды құрады, ол Иоанн II тұсында 30 000 адамға дейін артты. Мануил I билігінің соңында Византия дала әскерінің саны 40 000 адамға жетті.

The Komnenian period marked a rebirth of the Byzantine army. At the beginning of the Komnenian period in 1081, the Byzantine Empire had been reduced to the smallest territorial extent. Surrounded by enemies, and financially ruined by a long period of civil war, the empire's prospects looked grim. At the beginning of the Komnenian period, the Byzantine army was reduced to a shadow of its former self: during the 11th century, decades of peace and neglect had reduced the old thematic forces, and the Battle of Manzikert in 1071 had destroyed the professional tagmata, the core of the Byzantine army. At Manzikert and later at Dyrrhachium, units tracing their lineage for centuries back to Late Roman army were wiped out, and the subsequent loss of Asia Minor deprived the Empire of its main recruiting ground. In the Balkans, at the same time, the Empire was exposed to invasions by the Norman Kingdom of Sicily, and by Pecheneg raids across the Danube. The Byzantine army's nadir was reached in 1091, when Alexios I Komnenos could manage to field only 500 soldiers from the Empire's professional forces. These formed the nucleus of the army, with the addition of the armed retainers of Alexios' relatives and the nobles enrolled in the army and the substantial aid of a large force of allied Cumans, which won the Battle of Levounion against the Pechenegs (Petcheneks or Patzinaks). Yet, through a combination of skill, determination and years of campaigning, Alexios, John and Manuel Komnenos managed to restore the power of the Byzantine Empire by constructing a new army from scratch. This process should not, however, at least in its earlier phases, be seen as a planned exercise in military restructuring. In particular, Alexios I was often reduced to reacting to events rather than controlling them; the changes he made to the Byzantine army were largely done out of immediate necessity and were pragmatic in nature. The new force had a core of units which were both professional and disciplined. It contained formidable guards units such as the Varangians, the Athanatoi, a unit of heavy cavalry stationed in Constantinople, the Vardariotai and the Archontopouloi, recruited by Alexios from the sons of dead Byzantine officers, foreign mercenary regiments, and also units of professional soldiers recruited from the provinces. These provincial troops included kataphraktoi cavalry from Macedonia, Thessaly and Thrace, and various other provincial forces such as Trebizond archers from the Black Sea coast of Anatolia. Alongside troops raised and paid for directly by the state the Komnenian army included the armed followers of members of the wider imperial family and its extensive connections. In this can be seen the beginnings of the feudalisation of the Byzantine military. The granting of pronoia holdings, where land, or more accurately rights to revenue from land, was held in return for military obligations, was beginning to become a notable element in the military infrastructure towards the end of the Komnenian period, though it became much more important subsequently. In 1097, the Byzantine army numbered around 70,000 men altogether. By 1180 and the death of Manuel Komnenos, whose frequent campaigns had been on a grand scale, the army was probably considerably larger. During the reign of Alexios I, the field army numbered around 20,000 men which was increased to about 30,000 men in John II's reign. By the end of Manuel I's reign the Byzantine field army had risen to 40,000 men.

Палеолог Византия әскері (12611453)

Палеолог әскері – Византия империясының әскери күштері, 13 ғасырдың соңынан бастап 15 ғасырдың ортасына дейін, Палеологтар әулетінің билігінде болған кезеңде. Бұл әскер Никея әскерінің тікелей жалғасы еді, ал ол өзі Комнендер әскерінің күшті бөлігінің бір құрамы болған. Бірінші Палеолог императоры Михаил VIII тұсында әскердің рөлі күрт өсіп, шабуылдық сипатқа ие болды. Империяның теңіз күштері, Андроник I Комнен заманынан бері әлсіреген еді, бірақ мыңдаған тәжірибелі теңізшілер мен шамамен 80 кемемен күшейтілді. Әскерді азықтандыруға қолайлы жердің жетіспеуіне байланысты империя көптеген жалдамалы әскерлерді пайдалануға мәжбүр болды. Андроник II таққа отырғаннан кейін әскер ыдырады және византиялықтар шығыс жақтағы қарсыластарынан жиі жеңіліске ұшырады. Дегенмен, олар Грекиядағы крестонос территорияларына қарсы сәттіліктерге қол жеткізді. 1350 жылға қарай, құрылысқа дейін жеткен азаматтық соғыс пен Қара өлімнің басталуынан кейін, империя әскер шақыруға және оларды ұстап тұруға қажетті ресурстарға ие болмады. Империя Сербтер, болгарлар, венециялықтар, латындықтар, генуэздіктер және Осман түріктері ұсынған әскерлерге сүйенді, олар 14 ғасырдың көп бөлігінде жалғасқан азаматтық соғыстарда күресті. Соңғы жау Фракияда бекініп, табысқа жетті. Османдықтар Балқан аймағын жылдам басып алып, Византия империясының астанасы Константинопольді қоршап алды. Палеолог әскерінің соңғы шешуші шайқасы 1453 жылы болды, Константинополь қоршауға алынып, 29 мамырда құлады. Византия мемлекетінің соңғы шашыраңқы қалдықтары 1461 жылға дейін жаулап алынды.