Жағылған дауыс өзгерісі – ұралық тілдердегі фонетикалық құбылыс

Кіріспе

Урал тілдеріндегі фонетикалық құбылыс – урал тілдеріндегі құбылыс.

Консонанттық градация – фин, саам және самоид тармақтарында кездесетін, консонанттық мутацияның (көбінесе жұмсару, сондай-ақ ассимиляция) бір түрі. Бұл құбылыс бастапқыда ашық және жабық буындар арасындағы аллофоникалық өзгеріс ретінде пайда болды, бірақ әсер еткен тілдердің буын құрылымындағы өзгерістерге байланысты грамматикалық мәнге ие болды.

Тарихи байланыстар

Урал тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың өзгерісінің (консонанттық градуацияның) түпкі тегі туралы бірлескен пікір жоқ. Үш негізгі көзқарас бар: фин, саам және самоид тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың өзгерісінің бәрі бір-бірімен байланысты. Фин және саам тілдеріндегі дауыссыз дыбыстардың өзгерісі байланысты, ал самоид тіліндегі дауыссыз дыбыстардың өзгерісі – байланыссыз құбылыс. Үш тіл тобының ешқайсысында да дауыссыз дыбыстардың өзгерісі арасында байланыс жоқ, ал ұқсастықтар кездейсоқ. Барлық үш топта дауыссыз дыбыстардың өзгерісінің бірдей себебі бар – ашық және жабық буынның айырмашылығы. Осыған орай, әлемдегі басқа тілдерде осыған ұқсас жүйе кездеспегендігіне және оны дәлелдейтін ешқандай мәлімет болмағандықтан, Хелимски (1995) соңғы екі көзқарастың ықтимал еместігін айтты. Бұл типтегі дауыссыз дыбыстардың өзгерісі тек сөз соңындағы *s дыбысының жағдайында жүйелі түрде байқалады, ол дауыстылар арасында біркелкі түрде *h дыбысына айналады: фин тіліндегі pensas 'бұта' сөзінің жатыс септігі pensaan < pensahen. Бұл үлгі басқа да жағдайларда кездеседі, мысалы, басымды буыннан кейін, ерекше бір буынды *mees: *meehe "адам" түбірінде; сондай-ақ, қалыптасқан түрінде, жақын мағынасындағы lähellä және қазіргі мағынасындағы läsnä сөздерінде, *läse "жай" түбірінің жабыс септігі мен жағдайы септігін көрсетеді. Түбір ішіндегі *s дыбысының жағдайында бұл үлгі әдетте кездеспейді (мысалы, фин тіліндегі pesä 'ұя' : көпше түрі pesät), бірақ вотик тілі кейінірек дауыссыз дыбыстардың өзгерісін қайта енгізді: мысалы, (pezäd). Вепс және ливон тілдері бастапқы дауыссыз дыбыстардың өзгерісі жүйесін көбінесе тегістеді және жеке дауыссыз дыбыстардың әлсіз және күшті түрлерін көрсетеді; бұл архаизм болуы мүмкін немесе шетелдік ықпалға байланысты (вепс үшін орыс, ливон үшін латыш) фрикативтердің орнына дауысты дауыссыз дыбыстардың қолданылуы болуы мүмкін. Солтүстік вепс диалектілерінен басқа, екі түрдегі де дауыссыз дыбыстардың өзгерісі байқалады.

Фин тілі

Фин тіліндегі дауыссыз дыбыстардың өзгеруі, көбінесе, ежелгі фин-угор тілінің үлгісін жақсы сақтайды. Сыбыздалың құрылымының әсері көп жағдайда байқалады, бірақ ол енді тудырмайды: дауыссыз дыбыстардың өзгеруі грамматикалық белгіге айналды.

Градиацияны аналогты түрде кеңейту

Екі кедергіден тұратын ырғақты топтар бастапқыда (әлі күнге дейін осындай топтар үшін) градуацияға жатпаған. Дегенмен, бір кезде ht: *hð және hk: *hɣ градуациялық жұптары енгізілген. Бұл үлгілердің біріншісі қазіргі фин тілінде жиі кездеседі, мысалы, vahti: vahdit ''. Екіншісі тек шектеулі санда ғана кездеседі, мысалы, pohje: pohkeet 'тізе: тізелер', бірақ rahka: rahkat ''. Кейбір сөздерді қолдану әр түрлі, мысалы, 'тері' мағынасындағы nahka сөзінің көпше түрі үшін nahat және nahkat екеуі де қолданылады. Сандық ырғақты градуация kk: k, pp: p, tt: t жұптарынан өзге, gg: g және bb: b (бірақ dd: d емес) жұптарын да қамтиды, бұл бірқатар жақында алынған сөздерде байқалады, мысалы, blogata: bloggaan 'блогтау'; lobata: lobbaan 'лоббилеу'.

Градициялау шарттарына әсер ететін дыбыстың тарихи өзгерістері

Бір маңызды өзгеріс – фин тілі тарихының басында *k және *h әріптерінің сөз соңында жоғалуы. Осының нәтижесінде көптеген ашық буындар әлсіз деңгейде пайда болды. Әсіресе, е әрпімен аяқталатын есімдерге бұл әсер етті, атау райында әлсіз деңгейде болады. Бұл сөздердің бұйрық райы да қазір жоғалған k әрпімен аяқталады. Мысалы, *siðe, ертеректе *siðek (салыстырыңыз: вепс тілінде sideg, шығыс вотик тілінде sidõg); hakea ‘алу’ → hae! ‘ал! (бұйрық)’ *haɣe, бұрын *haɣek. Бұл сөздердің сыныптары әлі де ассимиляциялық сөз соңғы ‘дауыссызды’ ˣ қамтитындай болып талдануы мүмкін, ол келесі сөздің басындағы дауыссыздың ұзаруы ретінде көрінеді. Сондықтан, ‘қоймадан бандаж алып кел!’ деген сөз , деп айтылады, мұнда әлсіз деңгейлер жабық буындарда кездеседі. k әрпінің жоғалуы d әрпінің жоғалуымен бірігіп, қазіргі фин тіліндегі инфинитивтің соңғы түрін жасады, ол тарихи тұрғыдан *tak/täk болған. Соңғы *k әрпі деңгейлеуді тудырды, сондықтан соңғы түрі әдетте *dak/däk болды. Кейін, басылмаған дауыстылар арасындағы d әрпінің жоғалуы және соңғы *k әрпінің жоғалуынан кейін *aˣ/äˣ ғана қалды. Осылайша, hakea (алғашқыда *hakedak) тек a әрпін қамтиды, себебі d әрпі жоғалды. Бірақ ‘ішу’ сияқты етістіктерде /d/ әрпі сақталды, өйткені ол басымды буыннан кейін келеді. ‘Келу’ деген мағынадағы tulla сияқты етістіктерде ертеректе *tul ðak түрі болған, бірақ *ð әрпі жоғарыда сипатталған үлгілерге сәйкес /l/ әрпіне ассимиляцияланды. /s/ әрпінен кейін дауыссыз келгенде деңгейлеу болмағандықтан, hais ta ‘иіс тарату’ сияқты етістіктерде бастапқы күшті деңгей сақталды. Ата/ätä әрпімен аяқталатын көптеген етістіктерде жағдай басқаша көрінеді. Бұл етістіктер инфинитив соңғы түрінде күшті деңгейді сақтаған сияқты, бұл деңгейлеу ережелеріне қайшы келеді. Алайда, тарихи тұрғыдан бұл әлсіз деңгей: етістіктің түбірі *at/ät әрпімен аяқталады, бұл әлі де үшінші жақтағы бұйрық райында atkoon/ätköön түрінде көрінеді. Осылайша, инфинитивпен біріктірілгенде, етістік *attak/ättäk түрінде аяқталады (жоғарыда сипатталған ton/tön жұрнағының шығу тегіне ұқсас). Содан кейін k әрпі дауыссызды *tt-ден *t-ға дейін әлсіретті, ал кейін k әрпінің жоғалуы ата/ätä соңғы түріне әкелді. Бұл қазір бір дауыссыз болса да, бастапқыда екі дауыссыз болған және сондықтан оның алдындағы буынның әлсіз деңгейін тудырған. Сондықтан, инфинитив мысалы, hypätä ‘секіру’ болуы мүмкін, оның бастапқы түбірі *hyppät болды, бұл бірінші жақтағы жеке түрінде hyppään ‘мен секіремін’ түрінде көрінеді, ертеректе *hyppäðen, *ð әрпінің жоғалуымен. Кері әсер *h және *ð әріптерінің жоғалуынан туындады. h әрпінің жоғалуы *s немесе *h әрпімен аяқталатын есімдер мен сипаттауларға әсер етті, мысалы kuningas ‘патша’. Атау райында бұл s әрпі әдеттегідей пайда болды, ал алдыңғы буын жабық болғандықтан, әлсіз ng пайда болды. Бірақ, генетив сияқты кейс соңғы түрі қосылғанда, бастапқыда *kuninkasen, кейін *kuninkahen түріне әлсіреді, ал h әрпінің жоғалуы қазіргі kuninkaan түріне әкелді. Аралық кезеңдер ‘адам’ деген сөзбен көрінеді. Бұл жерде, басымды буыннан кейін h әрпі жоғалмады, сондықтан оның генетиві miehen. Осыған ұқсас өзгерістер illative соңғы түріне де әсер етті, ол hVn түрінде болды, мұнда V әрпі соңғы түрі алдындағы дауыстымен бірдей болды. h әрпі басымды буындардан кейін сақталады, мысалы, maahan ‘жерге’ (maa сөзінен), бірақ олай болмаған жағдайда жоғалады, мысалы, kotiin ‘үйге’ (ертеректе *kotihin, koti сөзінен). Бұл үйлесімділік, оның артынан жабық буын келсе де, күшті деңгейді сақтап қалу себебін түсіндіреді. Алайда, фин тілінің Похьянма диалектісі h әрпін сақтап қалды. Қазір e әрпімен аяқталатын сөздер s әрпімен аяқталатындарға өте ұқсас. Бұлар бастапқыда k немесе h әрпімен аяқталған, сондықтан атау райында да король сияқты дауыссыз әрпімен аяқталған, сондықтан алдыңғы буын әлсіз деңгейде болған. Бірақ соңғы түрі қосылғаннан кейін әлсіз g деңгейі пайда болды, ол ақырында h сияқты жоғалып кетті.

One important change was the loss of word final * k and * h early on in the history of Finnish. This resulted in many open syllables with weak grades. In particular, the majority of nouns ending in e are affected by this, with a weak grade in the nominative form. The imperative form of verbs also ended in a now lost k. For examples, side 'bandage', from *siðe, earlier *siðek (cf. Veps sideg, Eastern Votic sidõg); hakea 'to get' → hae! 'get! (imp.)' from *haɣe, earlier *haɣek. Traces of the original syllable closure can be seen in sandhi effects: these classes of words can still be analyzed to contain the assimilative word final 'consonant' ˣ, realized as lengthening of the next word's initial consonant. Therefore, hae side varastosta 'get a bandage from storage!' is pronounced , where the weak grades indeed occur in closed syllables. The loss of k combined with loss of d gave rise to the modern Finnish infinitive ending, which was historically * tak/täk. The final * k triggered gradation, so that the ending normally became * dak/däk. In turn, following the loss of d between unstressed vowels, and the loss of final * k only * aˣ/äˣ remained. Thus, hakea (originally *hakedak) has only a as the d was lost. But in verbs like juo da 'to drink' the /d/ remained since it followed a stressed syllable. In the case of verbs like tulla 'to come', the earlier form was *tul ðak, but the *ð was assimilated to the /l/ according to the patterns described above. The original strong grade was preserved in verbs like hais ta 'to stink' since gradation did not take place when a consonant followed /s/. The situation appears differently in the many verbs ending in ata/ätä. These verbs seem to have preserved the strong grade in the infinitive ending, going counter to the rules of gradation. However, historically it is in fact a weak grade: the stem of the verb itself ended in * at/ät , and this is still visible in the 3rd person imperative ending atkoon/ätköön. Thus, when combined with the infinitive ending, the verb ended in * attak/ättäk (similar to the origin of the ton/tön suffix described above). The k then weakened the consonant from a geminate * tt to a single * t , and later loss of k resulted in the final form ata/ätä. However, even though this is now a single consonant, it was originally a geminate and therefore triggers the weak grade on the syllable before it. So whereas the infinitive may be for example hypätä 'to jump', its original stem was *hyppät , as can be seen in the first person singular form hyppään 'I jump', from earlier *hyppäðen with loss of * ð
An opposite effect was caused by the loss of *h and *ð between unstressed vowels. Loss of h affected nouns and adjectives ending in * s or * h, such as kuningas 'king'. In the nominative, this s appeared as usual, and as the preceding syllable was closed, the weak grade ng appeared. But when a case ending such as the genitive was added, the result was originally *kuninkasen, which was then weakened to *kuninkahen, and the loss of h then resulted in the modern form kuninkaan. The intermediate steps are seen in mies 'man'. Here, following a stressed syllable, the h was not lost, so that its genitive is miehen. Similar changes affected the illative ending, which was hVn where V was the same as the vowel preceding the ending. The h is preserved after stressed syllables, as in maahan 'into the land' (from maa), but lost otherwise as in kotiin 'into the home' (from earlier *kotihin, from koti). This explains why kotiin retains a strong grade even though a closed syllable follows it. The Pohjanmaa dialect of Finnish retains the h , however. Words that now end in e are in fact very similar to those ending in s. These originally ended with k or h so that the nominative ended in a consonant just as kuningas and therefore the preceding syllable was in the weak grade. But after an ending was added, the weak grade g appeared, which eventually disappeared just as h did.

Степененің аналогтық шектеуі

Силлабикалық градация жалпы алғанда өнімді болып қала берсе де, оның бастапқы фонетикалық жағдайларының бұрмалануы оны негізінен морфологиялық шартталған процесске айналдырды. Бұл әсіресе күшті дәрежедегі формаларда көрінеді, онда тарихи тұрғыдан әлсіз дәреже күтілген, немесе керісінше. Иелік жұрнақтары ерекше күшті дәрежеде болады, тіпті жұрнақ буынды жабық қалпына келтірсе де. Мысалы, "біздің төсегіміз" – sänkymme, xsängymme емес. Күшті дәрежелер қысқартулардағы жабық буындарда да кездеседі, мысалы, jotta en → jotten. Бірқатар жақында алынған сөздер мен жаңа сөздер де градациядан толығымен тыс қалды, мысалы, auto (: auton) "автомобиль", eka (: ekan) "бірінші", muki (: mukin) "кесе", peti (: petin, кейде pedin) "төсек", söpö (: söpön) "сүйкімді". Алепа, Арто, Мальта, Марко сияқты бірнеше есімдер де осы санатқа жатады. Жұрнақтық градация көбінесе жоғалды, әдетте әлсіз дәрежеге ұласты. Мысалы, kana "құс" және lakana "матрац" сөздерінің көпше жақ бөлігі әлі де бастапқы *ta-ның ерекшеленген өңделуін көрсетеді (kanoja, lakanoita), бірақ есімдердің жекеше жақ бөлігі қазіргі фин тілінде әлсіз дәрежеде (kanaa, lakanaa), дегенмен ескі фин тілінің бірнеше диалекттерінде lakanaa түрі кездесетін. Сол сияқты, *pa жұрнағы енді біркелкі va болып келеді, тіпті дыбыс басым буындардан кейін де; мысалы, syövä "жейтін", voi va "істей алатын". (Бастапқы формалар өзгеше мағынада немесе қалыптасқан туындыларда сақталуы мүмкін: syöpä "қатерлі ісік", kaikki voipa "құдіретті").

Карелия тілі

Карель тілінің дауыстық өзгерісі фин тіліне өте ұқсас: *β *ð *ɣ шығыс фин тіліндегідей жоғалған (екі тілдің ортақ ата-бабасында да болған болуы мүмкін), бірақ *lɣ және *rɣ үшін жоғалудың орнына ассимиляция болған. Мысалы, "аяқ" деген мағынадағы жалка сөзінің көпше түрі – жаллат, ал фин тілінде жалат, эстон тілінде жалад. Карель тілінде фин тілінде жоқ кейбір дауыстық өзгеріс жұптары сақталып қалған. Дауыссыз дыбыстар короналды кедергілі дыбыстан кейін дауыстық өзгеріске түседі: muistua 'есте сақтау' → muissan 'есімде', matka → matan 'саяхат' (атау септігі → жалпы септігі). Бұл өзгеріс сұйық дыбыстардың үйлесімділігінен туындаған болуы мүмкін. Екінші жағынан, кейбір карель диалектілері (мысалы, Ливви немесе Олонец) мұрынды дыбыстармен басталатын үйірмелерде дауыстық өзгеріске мүмкіндік бермейді. Осылайша, фин тіліндегі vanhemmat (салыстырыңыз: vanhempi 'үлкен') сөзінің Олонец карель тіліндегі баламасы – вахнембат. Карель тілінің дыбыстық құрамына аффрикат (орфографияда č ретінде көрсетіледі) кіреді, ол екі еселенеді және сандық дауыстық өзгеріске түседі: meččä 'орман' → mečäššä 'орманда'.