Кіріспе

Құс түрі

Қаңқа бүркіт (Aquila rapax) – ірі жыртқыш құс. Барлық бүркіттер сияқты, ол Accipitridae тұқымдасына жатады. Оның қалың қауырсынды аяқтары оны Aquilinae кіші тұқымдасына жататынын көрсетеді, бұл кіші тұқымдама "аяқ киген" бүркіттер деп те белгілі. Қаңқа бүркіттерінің кең, бірақ үзіліссіз көбею аймағы бар, ол Африка құрлығының көп бөлігін, сондай-ақ Үндістан субконтинентін құрайды, ал Таяу Шығыстың оңтүстігінде сирек кездеседі. Таралу аймағының барлық жерінде ол жартылай шөлдер, шөл далалары немесе саванна жазықтары сияқты ашық құрғақ орталарды ұнатады. Бұл түр құрғақ аймақтарды ұнатса да, ағаштар мүлдем жоқ жерлерде сирек кездеседі. Ол тұрақты көбейтетін құс, көбінесе ағаш басына салған таяқшадан жасалған ұясына бірден үшқа дейін жұмыртқа салады. Қаңқа бүркіті Aquilinae кіші тұқымдамасының ең икемді түрі болып саналады, ол көбінесе өліктермен қоректенеді немесе басқа етқоректі жануарларға қатысты ұрлықпен қоректенуге (клептопаразитизм) балады, бірақ сонымен қатар батыл және белсенді жыртқыш, көбінесе салыстырмалы түрде үлкен және әртүрлі жемтіңдерді аулайды. Қаңқа бүркіттерінің 16 жылға дейін өмір сүретіні болжанады.

Таксономия

Голландтық табиғат зерттеушісі Коенрад Якоб Темминк 1828 жылы үнділік мысалынан қара құйрықты бүркітті сипаттады. Халықаралық орнитологтар одағы (ХОО) «Қара құйрықты бүркіт» деген ресми атауды бекітті. Aquila латын тілінен «бүркіт», ал rapax латын тілінен «ұстау» деген мағынаны білдіреді және «тоналды» деген сөзбен байланысты, яғни өте жыртқыш. Қара құйрықты бүркіт – Accipitridae тұқымдасына жататын бүркіттер тұқымдасының (Aquilinae) мүшесі. Бутты бүркіттердің барлығының аяқтары қауырсынмен жабылған және accipitridae барлық құрлықтарда таралған. Дегенмен, генетиканы зерттеу бірнеше қайта жіктеулерге әкелді. Оларға Aquila-дағы кішкентай, ашық түсті және орманды бүркіттердің орын ауыстырылуы, ерекше дақты бүркіттердің Clanga тұқымдасына бөлінуі, сондай-ақ кейбір кішкентай бүркіттердің Aquila-дан тыс Hieraaetus тұқымдасына бөлінуі кіреді. Бұдан әрі, генетикалық зерттеулер қара құйрықты бүркіт пен оның жақын туыстары және алтын бүркіт (Aquila chrysaetos) түрлер кешені сияқты сырттай ұқсас Aquila арасындағы айырмашылықты көрсетті. Бүгінгі күні қара құйрықты бүркіт және алтын бүркіт түрлерінің тобы жақын туыстығының болмауына қарамастан, бір тұқымға жатады. Бұрын қара құйрықты бүркіт көшпенді дала бүркітімен (Aquila nipalensis) бір түрге жатады деп есептелген. Бұл бүркіттер 1991 жылға дейін бір түрдің бөлігі саналды. Дала және қара құйрықты бүркіттер морфология мен анатомияның айқын айырмашылықтарына байланысты бөлінді. Дала бүркіті ірі құс, оның аузы айқынрақ, денесінің құрылысы мықтырақ, қанаттары үлкен және дамуының барлық кезеңдерінде әртүрлі түстерге ие, екі бүркіттің кейбір түрлері сырттай ұқсас болса да, бір-бірінен ерекшеленеді. Сонымен қатар, әр түрдің экологиясы (тамақтану биологиясы, ұя салу әдеттері) әртүрлі және олардың көбею аймақтарында таралуы өте ерекше. Генетикалық тұрғыдан қара құйрықты бүркіт императорлық бүркіт түрлерінің кешенімен жақын болуы мүмкін, бірақ дала бүркіті солтүстік Еуразия бүркіттерімен көбірек байланысты. A. r. rapax; Африкада Конго Демократиялық Республикасының оңтүстігінен және Кенияның орталығынан оңтүстікке қарай барлық нүктелерде таралған. Бұл номинативті түрдің ересектері көбінесе басқа түрлерге қарағанда қызғылт түсті болады және кейде төменгі жағында қара жолақтар болады. Ал жас балапандар көбінесе ақшыл түсті болады. Бұл түрде еркектердің қанат ұзындығы және әйелдердің қанат ұзындығы өлшенген. A. r. rapax-тың екі жынысының құйрық ұзындығы дене салмасының тартқыш ұзындығы шамамен 36 бүркіттің жалпы үлгісінде шамамен ауысады. Бұл түр номинативті түрге қарағанда «таза» көрінеді, мүмкін бұл түрдің басқа түрлерге қарағанда тіпті шөл сияқты жағдайларда жиі кездесетіндігіне және осылайша тығыз қауырсынға ие болуы мүмкін. Номинативтімен салыстырғанда, көбінесе көмескі және қоңыр түсті, көбінесе көмескі реңк көрсетеді. Сонымен қатар, A. r. belisarius-тің жеке ақшыл түрлері көбінесе ақшыл номиналынан бір-екі реңкті қараңғырақ, бірақ үнемі емес. Бұл түрдің кішкентай түрі кішкентайрақ болғанымен, өлшеу деректері бұл түрдің жалпы көлемі номинативті түрмен өте ұқсас екенін көрсетеді. Кейде A. r. vindhiana толық түр ретінде ұсынылады. Бұл түрдің түсі басқа түрлерге қарағанда қараңғырақ және әдетте жылы түсті түстер жоқ. Жалпы, оның түсі далалық бүркітке көбірек ұқсайды. Еркектерде қанаттың хорды орташа есеппен, ал әйелдерде орташа есеппен. Бас және мойын мықты, денесі жақсы пропорцияланған, аяқтары күшті, ал бет-әлпеті өте қатыгез. Ересектердің көпшілігі әдетте жалпы сұр қоңыр немесе қызғылт қоңыр түстес болады, кейде мойын мен құрсақтағы жақын жерде көрінетін ақ дақтар болады, денеге бірдей түстес. Ересектің қауырсыны 4-5 жасында пайда болады. Жыртқыш құстарда әдеттегідей, қара құйрықты бүркіттің анасы еркегінен үлкен, бірақ салыстырмалы түрде кішірек, ал жыныстар арасындағы айырмашылық әдетте 15% -ға дейін. Қанат аралығы шамамен 5 еркек пен 5 әйел құстың орташа салмағы есептелген. Африкалық еркектерден алынған тағы бір шағын үлгі, үлгі өлшемі төрт, орташа есеппен, ал үш әйел орташа есеппен барлық стандартты өлшемдер бойынша қанаттың хорды, құйрығы және тартқышы әртүрлі болуы мүмкін. Кениялық қара құйрықты бүркіттердің ұзындығы орташа есеппен, ал қақпақтың ені орташа есеппен, галюкс тырнағы, accipitridae-де жиі өлшейтін құрал ретінде қолданылатын артқы талон, орташа есеппен бір үлгіде және басқасында өлшеуі мүмкін. Қасқырдың тырнағы аяқ киімімен өскен бүркітке қарағанда аса үлкен емес, ал өлшемі жағынан дала бүркіттері мен шығыс императорлық бүркіттерге ұқсас. Қысқы уақытта шатасуға әкелуі мүмкін бір дерек – бұрынғыда бір түрге жататын далалық бүркіт. Далалық бүркіт ірірек, мойны қысқарақ, қанаттары салыстырмалы түрде ұзын және тар, мүсіні әлдеқайда үлкен, әсіресе аузының тереңдігі (бірақ ұшу кезінде мойнының аз шығуына байланысты кішкентай бас көрінеді) және құйрығы ұзын және дөңгелек. Сонымен қатар, далалық бүркіттер қара құйрықты бүркіттерге қарағанда қанаттарында кеңірек және анық жолақтарға ие, сондай-ақ қараңғырақ қанат шеттері мен ақшыл тамақтары бар. Далалық бүркіттерден басқа, түрлі симпатрикалық бутты бүркіттермен де салыстырулар жасауға болады. Дақты бүркіттермен салыстырғанда, қара құйрықты бүркіттің құйрығы ұзын, мүсіні ірі, қанаттары ұшу кезінде әдетте шаршы емес, мойны ұзын және жалпы келбеті ұзын, осы түрлердің көбінесе бірдей мөлшерде болса да. Императорлық бүркіттермен салыстырғанда, қара құйрықты бүркіттің қанаттары кеңірек және тегіс шеттері бар, мүсіні сәл кішкентай және қанаттары сәл жоғары көтерілген, ал денесі кішкентай. Алтын бүркіттер кешенімен салыстырғанда, оның тек алтын және Верроның бүркіті (Aquila verreauxii) маңызды (бірақ осы эволюциялық тізбекте қара құйрықты бүркіттерге немесе кішкентайрақ үш түрлі ақ ішкі бүркіттер бар), қара құйрықты бүркіт айтарлықтай кішкентай, оның қанаттары соншалықты тар емес және олар күшті диэдрал түрінде ұсталмайды, ал пропорционалды түрде мүсіні ұзын және құйрығы қысқа. Сонымен қатар көшпенді кішкентай дақты бүркіт (Clanga pomarina) қара құйрықты бүркіттен кішкентай және құйрығының үстінде ерекше ақ U пішінді. Жас балапан қара құйрықты бүркіт бастапқыда шырылдайды, бірақ қауырсыны шыққаннан кейін, ол дауыспен сұрайды, яғни «уи йик, уи йик». Солтүстік Африкадағы популяциясы сирек. Мароккода олар қатты азайтылды, кейбір аймақтарда, мысалы, Тарфая, Тан-Тан және Сусс Массада қалдықтар қалды. Тунис елінен жойылған болуы мүмкін, онда бұрын жиі кездесетін. Батыс Африкада қара құйрықты бүркіттер Гамбия, Того, Нигерия және (бірақ көбеймейтін) Кот-д'Ивуар және Ганада кездеседі. Шығыс және Орталық Африкада қара құйрықты бүркіт Конго Демократиялық Республикасының орталық және шығыс бөлігінде, сондай-ақ Уганданың құрғақ бөліктерінде, Кения, Танзания, Замбия (көбінесе Луангва аңғарында және Чамбеши дренаждарында), Малави және Мозамбикте табылған. Шығыс Африкада ол ең көп тараған және тұрақты түрде көрінетін қоңыр бүркіт саналады. Оңтүстік Африкада қара құйрықты бүркіт Зимбабведе (қазір Матабелеленд пен Чипинга жоталарынан басқа жерлерде сирек), Ботсванада (әлі де Окаванго дельтасында жиі кездеседі) және Намибияның, Анголаның оңтүстік және батыс бөліктерінде (Куандо Кубанго, Кунен...) таралған.

Мінез-құлық

Қоңыр бүркіт, дала бүркітінен мүлдем өзгеше, көбінесе қоныс аудармайды және көшпелі емес. Дегенмен, Африкада кейде ол шала көшпелі болып саналады және маусымдық қозғалыстар жасай алады. Батыс Африкада A. r. belisarius қазан және қараша айларында ылғалды орманды жерлерге қысқа қашықтықта жүйелі түрде саяхаттайды, сәуірде солтүстікке қайта оралады, және кейде Ботсвананың Калахари аймағына көшіп, Оңтүстік Африканың оңтүстігіне дейін бара алады. Кейде, қоңыр бүркіттер Эфиопия мен Батыс Африка арасында белгілі бір үлгімен қозғалады. Үндістаннан жекелеген құстар жақын орналасқан Бангладешке жиі ұшып кетеді, көбінесе ұядан тараған жас құстардың ізденістерінен туындайды, бірақ түрдің Таиланд сияқты Оңтүстік-Шығыс Азияға кеткені туралы хабарлар енді сенімсіз деп есептеледі. Жалпы, Оңтүстік Африка сияқты аймақтарда қоңыр бүркіттер көбінесе өздерінің белгіленген көбею аумақтарын аз ғана қалдырады, ал жас бүркіттер әдетте бастапқы ұяларынан бірнеше ондаған шақырымнан артыққа кетпейді. Эсигодиниде ұя салған бір құс екі жылдан кейін Риксон фортынан жақын жерде табылған. Көбеймейтін дала бүркіттері көбінесе аздап әлеуметтік болып, тамақ іздеу орындарында топтасады, ал қоңыр бүркіттер көбінесе жалғыз өмір сүреді. Африкада, концентрленген тамақ көздерінің жанында шағын топтар немесе жиынтықтар кездеседі, тіпті ағаштарда, қуат тіректерінде немесе жерде ортақ қоныс іздейтіні туралы хабарлар бар.

Тамақтандыру

Ағыл бүркіті Aquila туысының өкілі ретінде тамақтану мінез-құлқында ерекше мамазданудың болмауымен ерекшеленеді. Түнгі жануарлар, мысалы, жәндіктер мен көктемгілер, қара бүркіттердің аймағында, түнде көлік құралдарының соқтығысуынан өлмегенін білуге болмайтын жерлерде жем болып табылады. Бұдан басқа, қара бүркіттердің түнде су ішіп, шомылатыны байқалған, бұл түрдің кейбір түнгі тіршілік әрекеттеріне қатысты болжамдар жасалды, бірақ оны нақтылайтын айғақтар жоқ. Үндістанда өрттен кейін қозғалған жануарларды аулау үшін, қара бүркіттердің өртке жүйелі түрде келуі туралы хабарлар бар. Қара бүркіттердің тірідей аулайтын жемі салмағы кемінде және көп емес екені айтылады, алайда, тірі жемнің салмағы одан да әртүрлі екені анықталды. Африканың оңтүстік және шығыс аймақтарында қара бүркіттердің тамақтану әдеттері, тіпті ұялар маңында да, аз зерттелген. Олардың басқа жерлердегі жемі туралы мәліметтер көбінесе кең ауқымды зерттеулерге, екіншілік мәліметтерге және фотосуреттерге негізделген. Үндістанда хабарланған жем өте әртүрлі, тіпті орман мысығының (Felis chaus) артқы аяқтары да кездеседі (бірақ бұл өлексе болуы мүмкін). Қара бүркіттер әртүрлі аймақтардан кеміргіштердің бірнеше ондаған түрін аулай алады, олардың мөлшері Натальдың көп мамматты тышқанынан (Mastomys natalensis) Оңтүстік Африканың көктемгі қоянына (Pedestes capensis) дейін жетеді. Аққұбалар кейде таулық гираксты (Procavia capensis) және сары түсті тақталы гираксты (Heterohyrax brucei) аулайды. Қара бүркіт мангустың ең табысты жыртқыштарының бірі болуы мүмкін, көптеген тамақ зерттеулері олардың салыстырмалы түрде көп санын көрсетеді және олар сурикат (Suricata suricatta) колонияларында ең қорқынышты жыртқыштардың бірі болып саналады. Каруда жергілікті қара бүркіттер көбінесе мангусталардан, мысықтардан немесе сары мангусталардан тіршілік етеді. Сол сияқты, жолақшыл (Ictonyx striatus) және женеттер сияқты кішкентай немесе сәл үлкен етқоректілер де жиі қара бүркіттің жемтігі болып табылады. Әр түрлі маймылдарды жеуге болады, бірақ көбінесе өлексе ретінде, қара бүркіт сирек жағдайларда маймылдардың жасөспірімдеріне, мысалы, Пата маймылдарына (Erythrocebus patas), гриветтерге (Chlorocebus aethiops) және вервет маймылдарына (Chlorocebus pygerythrus), бірнеше бабуин түрлерінің жасөспірімдерінің мөлшеріне дейін шабуыл жасай алады. Алайда, үлкен бүркіттерден айырмашылығы, кейбір бабуиндардың әскерлері олардың мінез-құлқына байланысты қара бүркіттерді қауіп ретінде қарамайды. Дик-диктерден басқа, көбінесе өлексе жем-шөп ретінде жейді немесе басқа жыртқыш аңдардан ұрлайды, ал Томсонның газелі (Eudorcas thomsonii) сияқты үйректілердің кішкентай бұзаулары кейде қара бүркітпен өлтіріледі. Жалпы алғанда, қара бүркіт жиі салыстырмалы түрде ірі сүтқоректілерді, таңқаларлықтай, көбінесе қоян, дик-дик, басқа антилопалардың жас, гирак және т.б. сияқты жануарларды жейді. Емшектерден бастап, кеміргіштерге дейін, мангусталар мен кішігірім антилопаларға дейін, жемшөп алудың әртүрлілігі таңғажайып болуы мүмкін, ал жемшөп спектрі 120-дан астам құс жемшөп түрлеріне қатысты. ойын құстары, әсіресе франколиндер мен гвинея құстары, негізінен орта көлемді құстар мен мүйізді құстар және көптеген су құстары, кішкентай курсерлерден, лапвингтерден, рельстерден және гребтерден бастап үлкен фламинголарға, торғайлар мен кішкентай және үлкен құстарға дейін. Су құстарының басқа да таңғажайып жем-шөптері - қанатқа толы қаз (Plectropterus gambensis), оның салмағы қара бүркіттен екі есе көп. Қызыл бүркіттің әдетте аң аулайтын кішкентай құс түрі - қызыл құйрықты кюлея (Quelea quelea). Құс фермаларына жақын жерде, қара бүркіт жиі-жиі ашық ауладағы тауықтарды (Gallus gallus domesticus) және басқа құстарды көтере алады, әсіресе бүркіттер өз балаларын тамақтандыру керек болған кезде, бұл өз кезегінде жергілікті фермерлердің ашуын туғызуы мүмкін. Түрлі жыландар қара бүркітпен мүмкіндігінше аңшылыққа шығады және олар өте батыл болуы мүмкін. Оңтүстік Африка мен Кенияда қара бүркіттің азығында келесі жыландар анықталды: Мысыр құм боасы (Eryx colubrinus), жас африкалық тау питоны (Python sebae), тапты құм жарысы (Psammophis punctulatus), түкпіршікті құйрықты жылан (Rhamphiophis oxyrhynchus), қара мойынды түкіру кобрасы (Naja nigricollis), қара мамба (Dendroaspis polylepis), бумдар (Dispholidus typus) және сопақ жылан (Bitis arietans). Олар сондай-ақ сиырларды жиі аңшылыққа шығады, әдетте олар үлкен түрлерді жақсы көреді, бірақ геккодан бастап тау мониторларына дейін (Varanus albigularis) жетуге қабілетті. Кішігірім жем-шөптерге, мысықтарға, балықтарға, бақалар мен бақалар жатады. Оңтүстік Африкада қара бүркіт суға еніп, үлкен шабақ балығын сәтті ұстағаны байқалды. Қара бүркіттер сондай-ақ жинақы ұялау және шоғырлы жәндіктерді жиі ұстай алады. Бұл әдетте термиттер, олар осы бүркіттердің бірнешеуін, әсіресе көбеймейтін және жас бүркіттерді тарта алады. Термиттерді зерттеген кезде, қара бүркіттер көбінесе алтындарды жейді және ерекше агрессиясыз, басқа да көптеген жыртқыштармен, тіпті бірнеше туыстас түрлермен (бірнеше жеке даналар) азық көзін бөлісе алады. Кейде қара бүркіттер шомыржәндіктердің шоғырларына да тартылады. Бір жағдайда, қара бүркіт Адансония ағашының жемісін жеп жатқаны байқалды, бұл accipitrids үшін өте сирек кездесетін жемісті жеудің ерекше жағдайы.

Жүктілік

Бұл құс азық іздеп аулайтын болса да, азық көзі ретінде өліктерге де көп тәуелді. Қаңқа бүркіті өзінің өлік азық көздерін көбінесе құстармен, әдетте шакалдар мен гиеналар сияқты басқа да бірнеше сүтқоректілермен бөліседі. Өлікке жиі келетін басқа құстар – бателлер, көптеген басқа бүркіттер (оның ішінде дала бүркіттері) және марабу тұрқылары (Leptoptilos crumenifer). "Өнімді өндіруші-көрмеші" теориясы бойынша, құстар өліктер туралы ақпаратты бүркіттерден алады. Олардың кішігірімдігіне байланысты, бүркіттер, яғни қаңқа бүркіттері мен бателлер, таңертең ертерек азық іздеуге кіріседі, сондықтан өліктерді бірінші табу ықтималдығы жоғары. Ірі өліктерде сүтқоректілердің мөлшеріне байланысты иерархиялық әлеуметтік құрылым қалыптасады. Осыған ұқсас сүтқоректілер иерархиясы басқа жерлерде де тіркелген. Дегенмен, қаңқа бүркіттері өліктерде бателлерге қарағанда үстемдік танытады. Әдетте, грифондардың тобы неғұрлым үлкен болса, қаңқа бүркітінің тамақтану мүмкіндігі соғұрлым азаяды. Африкадағы ақ бас бүркіттер (Trigonoceps occipitalis) және Үндістандағы қызыл бас бүркіттер (Sacrogyps calvus), сондай-ақ лаппетті және күлгін бүркіттер сияқты жартылай жыртқыш және агрессивті құстар, қаңқа бүркіттеріне төзімділік танытпайды, олардың тойып біткенше жақындамайды. Алайда, кейде ақ бас бүркіттері мен қаңқа бүркіттерінің жол азабынан қалған өліктерді бейбіт түрде бөлісіп жегендері байқалған.

Клептопаразиттік

Қызыл бүркіт өз жемін аулаумен қатар, басқа жыртқыштардан да тамақ ұрлайды, сондай-ақ бұрын өлген жануарлардың қалдықтарын жейді. Кейде қызыл бүркіт қарақшылық шабуылдарында "қорқынышсыз" деп есептеледі және ол бұталы бүркіттер туысының басқа кез келген өкілінен, тіпті жалпы жыртқыш құстардан да жиірек осыған қатысады. Әдетте, қызыл бүркіттер басқа жыртқыштарды күтпеген шабуылмен таңқалдырып, бірнеше секундтың ішінде олжасын тартып алады; егер олжа жерде ұсталса, олжаны жылдам алып кету үшін толық қонбайды. Пираттық үшін шабуылға ұшыраған басқа жыртқыштардың арасында қара ән салатын қазқаздар (Melierax metabates), бательерлер, ланнер соколдары (Falco biarmicus) және тіпті салтанатты әскери бүркіттер (Polemaetus bellicosus) мен Верроның бүркіттері бар. Соңғыларының үлкен күші мен қаһарлы тырнақтарына қарамастан, қызыл бүркіттің пираттығына күшті қарсылық көрсетпегені байқалды. Марабу торғайлары мен оңтүстік жер мүйізді бұғылары (Bucorvus leadbeateri) сияқты, дәстүрлі түрде жыртқыш құстарға жатпайтын ет жейтін құстар да кейде қызыл бүркіттердің клептопаразитіне айналады. Түрлер аралық пираттық ең көп бательерлерде кездеседі, олардың дене мөлшері мен күші қызыл бүркітке ұқсас болса да. Олардың өзара әрекеттесуін зерттеуде 5 рет бательерлердің қызыл бүркітті ығыстырғаны, ал 26 рет қызыл бүркіттің бательерлерді ығыстырғаны тіркелді, бұл айқын айырмашылық. Бірнеше кішкентай жыртқыштар қызыл иттің (red billed quelea) колониясында ауланғандарынан бірнеше рет тоналып, ланнер соколдары жарақаттаған, бірақ өлтірмеген иттің де тірі қалғандары байқалды, алайда кейбір мүгедек иттің үстінен шакалдар да таласқан. Африкалық балық бүркіттері мен Үндістандағы Паллас балық бүркіттері (Haliaeetus leucoryphus) өліктер мен су құстарының ұялау орындары сияқты ортақ тамақ көздерінде қызыл бүркіттерге қарағанда басымдық беретін көрінеді. Бұрын айтқанымыздай, бательерлер кейде қызыл бүркітті пираттықпен тоналай алады. Тіпті үй қаргалары (Corvus splendens) сияқты кішкентай құстар да қызыл бүркіттің жемін сәтті ұрлағандары байқалды.

Түрлер аралық жыртқыш қатынас

Африка мен Үндістан субконтинентінде кездесетін қоңыр бүркіт, оны әлемдегі жыртқыш құстар үшін ең бәсекелестік орталардың екеуінің біріне қояды. Көптеген басқа бүркіттерден айырмашылығы – қоңыр бүркіттің ұя салу ерекшелігі. Ол ағаштардың негізгі діңіне немесе ірі, берік бұтақтарына (немесе жартастарға, ал дала бүркіттерінде жерге) емес, көбінесе ағаш шатырының ең жоғары бөлігіне ұя салады. Қоңыр бүркіттің ұя орны көбінесе қарғалардың ұя орнымен үйлеседі. Мүмкіндігі соғып тұрғанда, қоңыр бүркіт кішірек жыртқыш құстарды аулауы мүмкін, бірақ мұндай жағдайлар сирек кездеседі және жыртқыш құстарды аулау туралы хабарлар да аз. Аш немесе азық іздеп жүрген қоңыр бүркіт еркегі кейде басқа жыртқыш құстардың ұяларын тонауы мүмкін. Африкада қоңыр бүркіт жемейтін күндізгі жыртқыш құстардың ішінде қара қанатты желкендер, қалпақ бүркіттер, ақшыл ән шырқаған қазқаздар (Melierax canorus) және африкалық пигмей соқырлары (Polihierax semitorquatus) бар. Африкадағы бір қоңыр бүркіттің ұясынан хатшы құсының жаңа қалдықтары табылды, бірақ егер бүркіттер құсты өлтірген болса, әлде оны жеген болса, бұл мәселе растауды қажет етеді.

Жұптастыру және аумақтар

Қызыл бүркіт көбінесе өмір бойы жұптап тіршілік етеді. Басқа жыртқыш құстар сияқты, олар өз түрлестеріне қатысты өте аумақтық. Еркектер кейде қанаттарын жартылай жайып, бір-бірінен кейін төмен түсіп, жоғары көтеріліп, шақырып, толқынды би билейді. Алайда, мұндай оқиғалар сирек кездеседі. Үндістанда көбейту маусымы әдетте қарашадан мамырға дейін, бірақ кейде қазаннан тамызға дейін өзгеруі мүмкін. Әдетте, тікенді бұтақтары бар ағаштар таңдалады, бұл қорғану үшін жасалғандықтан болуы мүмкін. Үндістанда, жағдайы нашар болған кезде көбейту аралығы ұзақ болды. Оңтүстік Африкада шілде және тамыз айларында жұмыртқа салу орын алған жағдайлар, алмастырылған жұмыртқалар болуы мүмкін. Үндістандағы әртүрліліктерді көрсете келе, Пәнджаб, Уттар-Прадеш және Бихарда қызыл бүркіттер негізінен қаңтар айында жұмыртқа салады, ал Куч және Джайсалмерде жас бүркіттер ұядан ұшып кете бастайды. Шамамен 5 аптада, бүркітшік жыртқыштарға қарсы қорғаныш мінез-құлқына ие болады – кейбіреулері жаңа жануар жақындағанда жерге жатып алады, ал енді біреулері қауырсындарын тік көтеріп, аузын ашып, қанаттарын соққылауға дайын және тырнақтарын сызып алуға дайын, қауырсынды тік қояды. Бұл және басқа да зерттеулер осы аймақтағы қызыл бүркіттердің сәтті көбеюіне жауын-шашынның маңызды екенін көрсетеді, көп жауын-шашын болған жылдары екі жұмыртқадан тұратын ұялар көбірек кездеседі (бір жұмыртқалы ұялар көбінесе сәтсіз аяқталды) және көбейту кезеңі қысқа болады.

Қорғау

Қоңыр бүркіт әлі де кең ареалды қамтиды. Орталық Намибияда қоңыр және жауынгерлік бүркіттерді жақыннан зерттеу кезінде екеуінің де күрт төмендеуі анықталды, бұрын аймақта 19 жұп болған қоңыр бүркіт саны қазір 2 жұпқа дейін азайды. Кгалагади трансшекаралық саябағында осы түрдің бір кезде көптеп кездесетін саны 1990 жылдарға қарай 40 жұпқа дейін кеміді. Мали, Нигер және Буркина-Фасода жүргізілген жол бойындағы санаулар көрсеткендей, жыртқыш құстардың көпшілігінің саны күрт азайып бара жатқанмен, тек қоңыр бүркіт және жылан бүркіттері ғана қорғалған аумақтардан тыс жерде тірі қалған. Үндістанда қоңыр бүркіт бұрын "ең көп таралған бүркітіміз" деп есептелген. Улану оқиғалары тек Ботсванамен ғана шектелмейді және Қругер ұлттық саябағының қорғалған аумақтарында да қоңыр бүркіттердің азаюына тікелей себеп болады деп саналады. Орталық Намибияда радиожадбамен белгіленген 5 жас қоңыр бүркіттің барлығы стрихнинмен уланған, бұл аймақтағы түрдің жаңа буынның пайда болуын толығымен тоқтатты. Қоңыр бүркітке қатысты басқа да қауіптер: мекендеу ортасының жойылуы және мал жайылымының күшеюі, отын жинау және сату, көмір өндірісі сияқты жерді пайдаланудағы өзгерістер. Жыртқыш құстар популяциясы маусымдық жауын-шашынға тәуелді, ол олжа популяциясының тірі қалуына әсер етеді. Жоғары кернеулі электр сымдарына соқтығысу және тоқ соғу қаупі үлкен бүркіттер мен қарғалар үшін үнемі қауіпті. Бұған қоса, электр желілеріне ұя салар жыртқыш құстар аймақтағы желілердің істен шығуының маңызды себебі болып табылды, бұл елеулі қаржылық проблемаларды тудырды. Кейде қоңыр бүркіттер су қоймалары сияқты адам жасаған объектілерге ұшып, немесе автомобильдердің соқтығысынан қаза табады, сондай-ақ Үндістанда жел турбиналарында да қауіпті жағдайлар туындайды. Кез келген жыртқыш құстар популяциясына ең үлкен қауіп – адам санының өсуі, ол мекендеу ортасы мен азық-түлік ресурстары үшін бәсекелестікке әкеледі. Сондай-ақ, улағыш жемдерді тоқтату және бүркіттер пайдаланатын жерлердегі қауіпті электр желілерін жою қоңыр бүркіттердің тірі қалуы үшін өте маңызды.