Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық епископ (шамамен 1485–1566)
Italian bishop (c. 1485–1566)
Марко Гироламо Вида немесе Маркус Иероним Вида (1485? – 27 қыркүйек, 1566) – итальяндық гуманист, епископ және христиандық латын әдебиетіндегі көрнекті ақын.
Marco Girolamo Vida or Marcus Hieronymus Vida (1485? – September 27, 1566) was an Italian humanist, bishop and important poet in Christian Latin literature.
Өмір
Марко Милан герцогтығының құрамына кіретін Кремона қаласында дүниеге келді. Ол консул (патриций) Гульельмо Вида мен Леона Оскасаледің ұлы болды. Оның екі бауыры болды: Джорджо – Венеция Республикасының қызметіндегі капитан, ал Жироламо – Кремона кафедралық соборындағы канон. Оның үш қарындасы болды: Люция, Елена және тағы біреуі, аты белгісіз. Ол Кремонада жергілікті грамматик Николо Лукариден оқуын бастады. Содан кейін Мантуяға, Болоньяға және Падуаға жіберілді. Марконың 1505 жыл шамасында Матуядағы канондық мектепте діни киім кигені болжанады. 1510 жылға қарай оған бірнеше бенефициялар берілді: Кремона епархиясында Тиченгода, содан кейін Монтичеллиде (Парма епархиясы), содан кейін Солароло Монестиролода, онда ол проваст лауазымын атқарды, және соңында Падернода, онда ол архипресвитер атағын алды. Вида Рим папасы Лев X-тің сарайына қосылды және Фраскатидегі Сан-Сильвестро приорлығын алды. Рим папасы Климент VII оны Апостолдық протонотарь етіп тағайындады. Ол 1533 жылдың 7 ақпанында Альба епископы болды. Алайда, 1544 жылы епархия және Монсеррат маркизатының барлығы Франция корольдігінің Франциск I әскерлерімен басып алынды, бұл Испаниямен соғыстың бір бөлігі болды, және епископ Кремонадағы бенефицияларына шегінуге мәжбүр болды. Епископ Вида 1546 жылдың мамыр-маусымында және 1547 жылдың наурызында Трент соборында қатысты. 1549 және 1550 жылдары ол туған Кремона қаласы мен Павия қаласы арасындағы дауға қатысты, өзінің қалаластарының қорғанысын испан губернаторы Ферранте Гонзаганың алдында жазуға көмектесті. Жазбаша қорғаныс «Cremonensium Orationes III» деген атпен жарияланды, ол анық Цицерондық стильде жазылған. 1564 жылдың 29 наурызында епископ Вида өзінің соңғы өсиетнамасын жазды. Ол 1566 жылдың 27 қыркүйегінде қайтыс болды.
Marco was born at Cremona, then part of the Duchy of Milan. He was the son of the consular (patrician) Guglielmo Vida, and Leona Oscasale. He had two brothers: Giorgio, a captain in the service of the Republic of Venice, and Girolamo, a canon of the cathedral chapter of Cremona. He also had three sisters: Lucia, Elena, and a third whose name is unknown. He began his studies in Cremona, under the local grammarian, Nicolò Lucari. He was then sent to Mantua, and then Bologna and Padua. It is conjectured that it was in Mantua, where the Canons Regular had a school, that Marco took the habit, perhaps around 1505. By about 1510 he had been granted several benefices: in the diocese of Cremona at Ticengo, then at Monticelli (diocese of Parma), then at Solarolo Monestirolo, where he held the office of provost, and finally at Paderno, where he held the title of archpriest. Vida joined the court of Pope Leo X and was given the Priory of San Silvestro at Frascati Pope Clement VII appointed him a Protonotary Apostolic. He became bishop of Alba on 7 February 1533. In 1544, however, the diocese and the entire marquisate of Monseratto were occupied by the armies of Francis I of France, as part of his long war with the Spanish, and the Bishop was forced to retreat to his benefices in Cremona. Bishop Vida attended the Council of Trent in May and June 1546, and again in March 1547. In 1549 and 1550 he became involved in a controversy between his native Cremona and the city of Pavia, helping to prepare the brief for his fellow citizens to be argued before the Spanish governor of Milan, Ferrante Gonzaga. The written defense was published as the Cremonensium Orationes III of clear Ciceronian influence. On 29 March 1564 Bishop Vida wrote his last will and testament. He died on 27 September 1566.
Шығармалары
Вида классикалық стильде, әсіресе Вергилий стилімен, қайта өрлеу дәуірінің латын поэзиясының көп бөлігін жазды, соның ішінде діни және әлемдік тақырыптарды қамтыды. Оның ең белгілі шығармаларының бірі – үш кітаптан тұратын дидактикалық өлең, «Поэзия өнері туралы» (De arte poetica), ол ішінара Горацийден шабыттанды, сондай-ақ «Шахмат ойыны» (Scacchia Ludus). Екі өлең де қолжазба түрінде таралып, рұқсатсыз басылымдардан кейін 1527 жылы алғаш рет жарияланды. Х.Ж.Р. Мюррейдің сөзіне сүйенсек, Виданың шахмат туралы өлеңі «16 ғасырда үлкен танымалдылыққа ие болды: ол көп рет басылып шықты, ал аудармалары мен еліктемелері Еуропа тілдерінің көпшілігінде кездеседі». Мюррей былай жалғастырады: «Өлеңнің басында Вида Федериго Фрегозоның тікелей өтініші бойынша бұрын ешбір ақын талқыламаған тақырыпта осы өлеңді жазғанын айтады, сондай-ақ Джулиано де Медичи мен оның бауыры (кейіннен папа Лео X, шахмат ойнауды ұнататын) Италияға француз басқыншыларын қайтарудағы ауыр міндеттерінен демалуға көмектесетініне үміттенетінін білдіреді. В.Д. Ласа итальяндық оқиғаларға жасаған сілтемелердің 1513 жылғы жаздың басында өлеңнің жазылғанын нақты көрсетеді. Вида сол кезде жиырма үш жаста болған. Өлеңнің мақсаты – басқа құдайлардың алдында Аполлон мен Меркурийдің арасындағы шахмат ойынын виргилийлік латын тілінде сипаттау. Вида епископ пен мұнара үшін қолайлы классикалық атауларды таңдауда қиындықтарға тап болды. Алғашқы нұсқада епископтар садақ-жебесі бар кентаврлар ретінде бейнеленген, ал кейінгі нұсқада кентаврлар жоғалып, епископ садақшыға айналды. Алғашқы нұсқада мұнаралар циклоптар ретінде бейнеленген, ал кейінгі нұсқада мұнаралар пілдердің арқасында жүретін соғыс мұнаралары ретінде көрінеді. Өлеңнің басқа жерлерінде «Elephas» деген атау қолданылады, бірақ көбінесе ол арқасында тасымалдайтын мұнараға сілтеме жасайды. Қызықтысы, Виданың таңдаған атаулары халықтың назарын аударды. Үш атаудың барлығы – епископ үшін садақшы, мұнара үшін піл және мұнара (қамалда) – Батыс Еуропаның әртүрлі аймандарынан келген шахматшылар тарапынан қабылданып алынды. Тіпті патшайым үшін қолданған «Amazon» атауы да шахмат кітаптарын жазған авторлар тарапынан сыналып көрді. Оның маңызды еңбегі – «Алты кітаптағы христиандық» (Christiados libri sex) латын эпосы, Виргилий стилі мен әдеби тілінде Мәсіхтің өмірі туралы эпостық поэма. Ол 1513 жылы конклавта сайланған папа Лео X-тің өтініші бойынша «Христиаданы» жазуды бастады, бірақ оны 1530-шы жылдардың басына дейін аяқтамады. Ол 1535 жылы, яғни папаның 1521 жылғы 1 желтоқсандағы қайтысынан кейін жарық көрді. Уотсон Киркконнеллдің сөзіне сүйенсек, «Христиада» «Тұңғыш қайта өрлеу дәуірінің ең танымал өлеңдерінің бірі болды». Сонымен қатар, Киркконнеллдің айтуынша, Виданың «Бірінші кітабындағы тозақтағы кеңес туралы сипаттамасы, Луцифердің сөзімен» Торквато Тассо, Авраам Каули және Джон Милтонның «ЖаParadise Lost» кітабында көшірілген. Виданың поэмасын батырлық дистихтерге айналдырған стандартты ағылшын тіліндегі аудармаларды Джон Кранвелл 1768 жылы және Эдвард Гранан 1771 жылы жариялады.
Vida wrote a considerable amount of Renaissance Latin poetry, both secular and sacred, in classical style, particular the style of Virgil. Among his best known works are the didactic poem in three books, De arte poetica (On the Art of Poetry), partly inspired by Horace, and Scacchia Ludus ("The Game of Chess"). Both poems, after circulating in manuscript and seeing unauthprised publications, were first published in 1527. According to H. J. R. Murray, Vida's poem about Chess, "attained a great popularity in the 16th c.: it was repeatedly printed, and translations or imitations exist in most of the European languages." Murray continues, "In the opening lines, Vida tells how he has written this poem, on a subject never before attempted by the poets, at the insistence of Federigo Fregoso, and he expresses the hope that it might afford some relaxation to Guiliano de Medici in the heavy task which he and his brother (Giovanni, later Pope Leo X, a keen chess player), had undertaken in repelling the French invaders of Italy. V. d. Lasa has shown that the allusions to Italian events point definitively to the early summer of 1513 as the date of the poem. Vida was then aged twenty three. The aim of the poem is to describe in Virgilian Latin a game of chess played between Apollo and Mercury in the presence of the other gods. Vida apparently experienced some difficulty in deciding on a suitable classical nomenclature for the Bishop and Rook. In the earlier version the Bishops are represented as centaurs with bows and arrows; in later version the Centaurs have disappeared and the Bishop is an Archer. In the earlier version the Rooks are represented as Cyclops In the later version the Rooks appear as warring towers borne upon the backs of elephants Elsewhere in the poem the name Elephas is used, generally, however, with an allusion to the tower it is supposed to carry on its back The extraordinary thing is that Vida's choice of names should have caught the popular fancy. All three terms Archer for the Bishop, Elephant and Tower (Castle) for the Rook were adopted by players in different parts of Western Europe. Even the term Amazon, which he used for the Queen, was tried by the writers of chess books." His major work was the Latin epic poem Christiados libri sex ("The Christiad in Six Books"), an epic poem about the Life of Christ in the style and the literary language of Virgil. He began work on "The Christiad" at the request of Pope Leo X, who was elected in the 1513 Conclave, but Vida did not complete it until the early 1530s. It was published in 1535, well after the pope's death on 1 December 1521. According to Watson Kirkconnell, the Christiad, "was one of the most famous poems of the Early Renaissance". Furthermore, according to Kirkconnell, Vida's, "description of the Council in Hell, addressed by Lucifer, in Book I", was, "a feature later to be copied", by Torquato Tasso, Abraham Cowley, and by John Milton in Paradise Lost. The standard English translations, which render Vida's poem into heroic couplets, were published by John Cranwell in 1768 and by Edward Granan in 1771.