Солтүстік Уэльстегі тасқа басқан мүйіс

Кіріспе

Солтүстік Уэльстегі мүйіс Ұлы Орме (Y Gogarth) – Уэльстің солтүстік жағалауында, Лланддуно қаласынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан әктас мүйіс. 12 ғасырдағы ақын Гвалчмай ап Мейлйр оны Cyngreawdr Fynydd деп атаған, ал оның ағылшынша атауы ежелгі скандинавия тіліндегі «теңіз жыланы» деген сөзден шыққан. Лланддуно шығанағының шығыс жағында Кіші Орме орналасқан – ол кішкентай, бірақ Ұлы Ормеге өте ұқсас әктас мүйіс.

Топоним

Үлкен және Кіші Орм екеуі де этимологиялық тұрғыдан көне норвег тіліндегі urm немесе orm сөздерімен байланысты, бұл теңіз жыланын білдіреді (ағылшын тіліндегі worm сөзімен туыс). Бір түсіндірме бойынша, Ұлы Орм – бас, ал оның денесі Ұлы және Кіші Орм арасындағы жер, ал екінші, мүмкін, ықтималрақ түсіндірме бойынша, Лланддуно жерсілкіміне оңтүстік-шығыстан кіргенде көрінетін Ұлы Ормның пішіні ұйықтаған алып жаратылысқа ұқсайды. Викингтер Солтүстік Уэльсте өздерінің заманынан қалған жазба қалдырмаған, бірақ олар бұл аймаққа шабуыл жасады. Wirral түбегінен айырмашылығы, олар тұрақты қоныстар құрмады, бірақ кейбір норвегтік атаулар бұрынғы Гвинед патшалығында қолданыста қалды (мысалы, Талакр маңындағы Айр мүйісі). "Орме" атауының шығу тегі туралы теория болғанымен, бұл сөз 19 ғасырдың ортасында Викториялық Лланддуно курорты құрылғанға дейін кеңінен қолданылмады. Осыған дейін, Уэльс атаулары негізінен жергілікті жерде және картографияда мүйістің құрлыққа қарайтын ерекшеліктерін және айналасын атау үшін қолданылды. Лланддуно салынған бүкіл түбек Креуддин (Уэльстегі тарихи жер бөлігі – cwmwd ортағасырлық атауы) деп белгілі болды; мүйістің өзі Y Gogarth немесе Pen y Gogarth деп аталды; оның мүйістері Pen trwyn, Llech және Trwyn y Gogarth болды. Орме тек теңізден көрінетін мүйіске қатысты қолданылған сияқты. 1748 жылы Льюис Морристің Каернарвон графтығындағы Конуэй шығанағы мен портының жоспарында түбектің денесі "CREUDDYN" деп, ал мүйістің солтүстік-батысқа қарайтын теңізге қараған нүктесіне "Орм бас" атауы берілген. Бірінші Ordnance Survey картасы (1841 жылы жарық көрген, Лланддуно құрылғанға дейін) осы үрдіске сәйкес келеді. Мүйіс "Ұлы Орм бас" деп аталады, бірақ оның құрлыққа қарайтын ерекшеліктерінің барлығы Уэльс тілінде аталады. Ұлы Ормның атауы Лланддуноның дамыған туристік саудасының арқасында қалыптасқан болуы мүмкін, өйткені көптеген келушілер мен демалыс шегушілер теңіз арқылы келді. Ливерпульден үш сағаттық сапарда кемемен келгендер үшін мүйіс – олардың көрінген алғашқы нысаны болды.

Both the Great and Little Ormes have been etymologically linked to the Old Norse words urm or orm that mean sea serpent (English worm is a cognate). One explanation is that the Great Orme is the head, with its body being the land between the Great and Little Ormes, whilst another, possibly more likely, is that the shape of the Great Orme viewed as one enters the isthmus of Llandudno from the southeast landward end resembles a giant sleeping creature. The Vikings left no written texts of their time in North Wales although they certainly raided the area. They did not found any permanent settlements, unlike on the Wirral Peninsula, but some Norse names remain in use in the former Kingdom of Gwynedd (such as Point of Ayr near Talacre). Despite there being a theory for the origin of the name "Orme", the word was not commonly used until after the creation of the Victorian resort of Llandudno in the mid 19th century. Before this, Welsh names were predominantly used locally and in cartography to name the headland's landward features and the surrounding area. The entire peninsula on which Llandudno was built was known as the Creuddyn (the medieval name of the cwmwd – a historical division of land in Wales); the headland itself was called Y Gogarth or Pen y Gogarth; its promontories were Pen trwyn, Llech, and Trwyn y Gogarth. Orme only appears to have been applied to the headland as seen from the sea. In 1748, the Plan of the Bay & Harbour of Conway in Caernarvon Shire by Lewis Morris names the body of the peninsula "CREUDDYN" but applies the name "Orme's Head" to the headland's north westerly seaward point. The first series Ordnance Survey map (published in 1841 and before the establishment of Llandudno) follows this convention. The headland is called the "Great Orme's Head" but its landward features all have Welsh names. It is likely that Orme became established as its common name due to Llandudno's burgeoning tourist trade because a majority of visitors and holidaymakers arrived by sea. The headland was the first sight of their destination in the three hour journey from Liverpool by paddle steamer.

Табиғат тарихы

Ұлы Ормның бір бөлігі Конви округінің ауылдық жерлерді қорғау қызметімен табиғи қорық ретінде басқарылады. 2 миль (3 км) ұзындығы және 1 миль (2 км) ені бар бұл аймақ, Ерекше қорғалатын аумақ, Мұра жағалауы, Ауылдық саябақ және Ерекше ғылыми маңызы бар жер сияқты бірнеше қорғау статусына ие. Жергілікті билік Ұлы Ормдағы ерекше ғылыми және табиғатты қорғау аймақтарын жүйелі түрде бақылайтын күзетшілер қызметін ұйымдастырады. Саммитқа дейін жүруге арналған көптеген күтілген жолдар бар; сонымен қатар, Солтүстік Уэльс жолының ұзаққа созылған бір бөлігі де бұл жартастың үстінен өтеді. Ұлы Ормның шамамен жартысы егіс жері ретінде пайдаланылады, негізінен қой шаруашылығы үшін. 2015 жылы Ұлттық сенім қоры саммиттегі Парк фермасын 1 миллион фунт стерлингке сатып алды.

Геология

Ұлы Орме – негізінен әктас және доломиттен тұратын жартыарал, Жердің геологиялық тарихының ерте карбон кезеңінде қалыптасқан. Ұлы Орме тау жыныстарының көп бөлігі 339 және 326 миллион жыл бұрын пайда болған. Ұлы Орменің жоғарғы беті әктас плиталарымен ерекшеленеді, олар бірнеше мүйіс аймақтарын жабады. Сондай-ақ, доломитте орналасқан бай мыс кендері де бар. Ұлы Орме мыс кенішінде қола дәуірінде шамамен 2000 тонна қола жасауға жеткілікті мыс өндірілген деп есептеледі. Ұлы Орменің беткейлері кейде шөгуге ұшырайды.

Құдықтар

Табиғи құдықтар әктас аймақтарында жоғары бағаланған, ал Ұлы Орме де осыған ерекшелік емес еді. Су, мыс өндірісінің қажеттіліктерімен қатар, тұрмыстық және ауыл шаруашылығы мақсатында да қажет болды. Төмендегі Ұлы Орме құдықтары белгілі, және олардың көпшілігі әлі де ағын сумен қамтамасыз етеді:

Ффиннон Ллигайд. Бұл құдық, бір кезде көп халқы болған Гогарт қауымының қажеттіліктерін қамтамасыз еткен болуы мүмкін, оның көп бөлігі жағалау эрозиясына ұшырағанша. Ффиннон Гогарт. Гогарт үшін негізгі су көзі және 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Пиллаудың үстіндегі шахтадағы кен су сорғыларын ұзақ Браммок таяқтары арқылы қуаттандырған әйгілі Том мен Джерри машинасына қуат берген көз. Ффиннон Пауэлл. Ортағасырлық Сингревадр шаруа қожалықтарына қызмет еткен, Ффиннон Тудно және Ффиннон Руфайнингпен бірге сумен жабдықтаудың бірі. Ффиннон Галчог. Бұл құдық, Майнд Исафқа жақын, Пен Динас солтүстігінде орналасқан, әкке бай су көзі, тасқа айналдыру қасиеттерімен танымал. Бұл мыс кендерін жуу үшін пайдаланылған екі құдықтың бірі. Ффиннон Тудно. Жолдан тыс, Сент-Тудно шіркеуінің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан, Ффиннон Тудно, Ффиннон Руфайнингпен бірге шіркеу маңындағы қауым үшін маңызды су көзі болды. Ффиннон Руфайнинг. "Рим құдығы" деп аударылатын бұл құдық, атының шығуы римдік мыс өндірушілердің жақын жерде өндірілген мыс кендерін осы сумен шаю дәстүрінен туындайды. Ффиннон Ллек. Огоф Ллехтегі бұлақ, кіруі өте қиын үңгір. Бұл жерді 6-шы ғасырдың Бангор-и-Коид монахы, осы жерде алғашқы шіркеуді құрған Сент-Тудно уақытша тұрақ ретінде пайдаланғаны айтылады. Ффиннон Газег. "Жылқы құдығы" деген мағына беретін бұл бұлақ, 19-шы ғасырда Марин-Драйв құрылысы кезінде жолдың ортасында, ең биік нүктесіне жақын жерде табылды. Бұл жер Ұлы Орменің төменгі бөлігінен бес шақырымдық атты көлікпен жүру кезінде жылқыларды сусындатуға өте ыңғайлы болды.

Флора

Ұлы Орм өте бай флораға ие, оның ішінде ерекше қорғалатын, құрып бара жатқан жабайы котонеастердің (Cotoneaster cambricus) жалғыз белгілі орны бар, оның тек алты ғана жабайы түрі белгілі. Батпақты, әкке бай топырақта өсетін көптеген гүлдер соңғы мұз дәуірінен кейін пайда болған альпілік және суарктикалық түрлерден дамыған. Көктем мен жаздың басындағы гүлдердің ішінде жартас бетіне жабысып өсетін қанды жусан, теңіз шалфейі, пирамида пішіндес орхидея, қарапайым тас гүлі және жабайы бидайық гүлдері кездеседі. Ескі кендер мен карьерлер де өсімдіктер үшін қолайлы ортаны қамтамасыз етеді, соның ішінде ескі мыс кендерінде өсетін көктемгі шұбалшын. Ормның батыс беткейлерінде өсетін ақ жусан (Marrubium vulgare) 14 ғасырдағы монахтар қолданған, тіпті өсірген болуы мүмкін, әрине, одан дәрі-дәрмек жасаған, оның ішінде жөтелге арналған сироптар дайындаған. Сирек кездесетін жусан қанатты көбелегінің (Wheeleria spilodactylus) жұмыртқаларын жұмсақ жапырақтарына шашады және оның құрттары осы бір өсімдікпен ғана қоректенеді.

Мыс кен орындары

Ұлы Ормедегі кең ауқымды адам қызметі шамамен 4000 жыл бұрын қола дәуірінде бірнеше мыс кен орындарын ашумен басталды. Мыс кені – малахит, тас және сүйек құралдармен өндірілді. Осы кезеңде 1760 тоннаға дейін мыс өндірілген деп есептеледі. Кен орны б.з.д. 1700-1400 жылдар аралығында ең өнімді болды, содан кейін қолжетімді мыстың көп бөлігі алынып таусылды. Бұл жердің өнімділігі соншалық болды, б.з.д. 1600 жылы Ұлыбританияда басқа мыс кен орындары ашық қалған жоқ, өйткені олар Ұлы Ормемен бәсекелесе алмады. Кен орны тасталып, дәлелдер көрсеткендей, 17-18 және 19 ғасырлардың соңына дейін қайта жұмыс істемеді. Мыс сұранысының артуы және шахтадан суды шығару мүмкіндігінің жақсаруына байланысты 17 ғасырдың соңында кен қазу қайта басталды. 1832 жылы бу машинасы енгізілді, ал он жылдан кейін терең кен жұмыстарын кептіру үшін теңіз деңгейінде 822 метрлік туннель қазылды. Ұлы Ормедегі коммерциялық тау-кен өндірісі 1850 жылдары аяқталды, бірақ кішкентай масштабтағы өндіріс 1881 жылы кен орындары тоқтатылғанға дейін жалғасты. 1987 жылы жергілікті кеңес және Уэльс даму агенттігі бұрынғы кен орнын жақсартуға тапсырыс берді. Аймақты көгалдандырып, тұраққа айналдыру жоспарланған еді. 1987 жылы қазба жұмыстары басталғаннан бері 8 шақырымнан астам ежелгі туннельдер табылды. Қазірге дейін ежелгі туннельдердің жартысынан да азы табылды деп есептеледі. 1991 жылдың сәуір айында Ұлы Орме кен орындары көпшілікке ашылды. Жер бетіндегі қазбаларға қол жеткізу үшін жолдар мен көру платформалары салынды. 1996 жылы Вивиан шахтасының үстінен көпір салынды. 2014 жылы салынған келушілер орталығының кеңейтілген бөлімінде қола дәуіріндегі өмір мен өлім, тау-кен және ежелгі металлургия туралы көрмелермен қатар тау-кен құралдары мен қола балғалары қойылған. Сондай-ақ, 3500 жылдық Ұлы үңгірге де кіруге болады.

Орта ғасырлар

Ортағасырлық Лланддуно еншісінде үш қалашық болды, олардың барлығы Ұлы Ормның төменгі беткейлерінде орналасқан. Ұлы Ормның оңтүстік-батыс «бұрышында» орналасқан Я Гогарт қалашығы соңғы кезде ең кішкентай болды, бірақ онда Бангор епискобының сарайы болды. Гогарт еншісі (оған үш қалашық та кіреді) 1284 жылы король Эдуард I, Бангор епискобы Анианға, тәжге көрсеткен қызметтерінің, әсіресе, Каэрнарфонда жаңа туған Уэльс принцінің алғашқы ағылшын тіліндегі крещение рәсімін өткізгенінің құрметі ретінде сыйға берілді. Сарай 1400 жылы Оуэйн Глиндюр тарапынан өртелді, ал қираған жерлері Конви сағасындағы жағалау эрозиясының салдарынан қалашықтың көп бөлігімен бірге жойылды. Маңызды ауыл шаруашылықпен айналысатын, бірақ солтүстікке қарайтын Cyngreawdr қалашығында алтыншы немесе жетінші ғасырларда негізделген алғашқы Сент-Тудно шіркеуі мен ректориясы орналасқан. Глиндюр көтерілісінен кейін Круддин түбегінің тұрғындарына ауыр салық салынды және 1507 жылға қарай олардың көбі үйлерін тастап кетіп қалды. Содан бері егістік жерлер қараусыз қалды және қазірде қой мен ешкілер жайылымдыққа пайдаланылады. Лланддуноның Викториялық зираты, әлі күнге дейін үнемі қолданылып келеді, 1859 жылы 12 ғасырлық Сент-Тудно шіркеуінің жанына салынды, онда жаз айларында әр жексенбі күні таңертең ашық ауада діни қызметтер өткізіледі. Жақын жерде халық ауыз әңгімелеріне енген бірнеше үлкен ежелгі тастар және Сильфин шыңына (Айғырдың алқабы) бағыттайтын, мағынасы түсіндірілмейтін, таспен қапталған Hwylfa'r Ceirw жолы бар. Үшінші қалашық – Yn Wyddfid, Ұлы Ормның солтүстік-шығыс «бұрышында», Темір ғасырына жататын Пен-и-Динас төбешігінің төменгі жағында орналасқан. 18 ғасырдан бастап мыс кен орындарының қайта ашылуымен байланысты, бұл қалашық айтарлықтай өсті, кеншілердің көшелері мен коттедждері негізінен тасталған ауыл шаруашылық жерлерінде салынды.

Викториялық кеңею

1825 жылы Ливерпуль портының басқармасы Ирландия теңізі мен Ливерпуль шығанағындағы сауда флотының қауіпсіздігі мен байланысын жақсартуға бағытталған Парламенттің жеке заңын алды. Бұл заң оларға Ливерпуль мен Англси аралында телеграф станцияларын орнатуға және күтіп ұстауға мүмкіндік берді. Бұл Ливерпульдегі кеме иелеріне, саудагерлерге және порт билігіне Солтүстік Уэльс жағалауындағы барлық сауда кемелерінің орналасқан жерін білуге көмектесті. 1826 жылы Ұлы Орм тауының шыңы Ливерпульден Холихедке дейінгі 129 шақырымдық (80 миль) үздірілмейтін тізбек құрайтын 11 оптикалық семафор станциясының бірінің орналасқан жері ретінде таңдалды. Ормдегі алғашқы семафор станциясы, тұрғын үйі бар шағын ғимараттан тұратын, үш жұп жылжымалы қолдары бар кеме мачтасын пайдаланып, батысқа қарай 11 шақырым (7 миль) қашықтықтағы Паффин аралына немесе шығысқа қарай Ллисфаенге хабарламалар жіберді. Шебер телеграфшылар Ливерпуль мен Холихед арасында семафорлық хабарламаларды бір минуттан кем уақытта жібере алатын. 1855 жылдың наурыз айында Ұлы Орм телеграф станциясы электр телеграфына айналдырылды. Жер үсті және су асты кабельдері Ормды Ливерпуль мен Холихедке қосты. Алғашқыда жаңа жабдықтар бастапқы семафор станциясында орнатылды, бірақ 1859 жылы ол Ұлы Орм маяғына көшірілді. Екі жылдан кейін Ливерпульден Холихедке тікелей электр телеграф байланысы аяқталғаннан кейін Ұлы Орм семафор станциясы жабылды. 1860 жылдардың соңында Лландудноның дамыған туристік индустриясының арқасында көптеген викториандықтар панораманы тамашалау үшін саммиттегі ескі семафор станциясына келді. Бұл саммит кешенінің дамуына әкелді.

ХХ ғасыр

ХХ ғасырдың басында бұл жерге тоғыз орындық қонақ үй салынды. Ол 1900 жылдардың басында құрылған Ұлы Орме гольф клубының клуб үйі ретінде қызмет етті. 1939 жылы гольф алаңы жабылып, қазір қой шаруашылығы орналасқан. 1914 жылдың 11 шілдесінде Беатрис Блор «Сингер Тен» көлігімен Ұлы Ормның кабельдік жолымен жоғары көтерілді, кейбір учаскелерде тіктеп 1:3 градиентімен, тік және қиын батысқа көтерілген алғашқы әйел атанды. Ол кезде ол алты айлық жүкті болған және бұл оқиға оның серіктесі Джордж Уилкин Браунның Лландуднодағы «North Wales Silver Motors» гаражында көлік сатуға көмектесу үшін жасаған жарнамалық әрекеті болды. Оның бұл ерлігі Сент-Тудно зиратындағы ерекше қабір тасымен мәңгіленді. Жолды 1897 жылы Лландудно қалалық округтік кеңесі сатып алды. 6 шақырымдық бір бағыттық ақылы жол «Бақытты аңғардың» етегінен басталады. Біраз жол жүргеннен кейін, жанама жол Сент-Тудно шіркеуіне, қола дәуірінің мыс кен орындарына және автотұрағы бар Ұлы Орме саммиті кешеніне жетеді. Ақылы жол билеті саммит кешеніндегі тұраққа да қолданылады. Marine Drive 1981, 2011, 2013, 2015 және 2018 жылдары «Уэльс раллиі GB» кезеңі ретінде пайдаланылды. 1902 жылы Ұлы Орм трамвай жолы салынды, ол келушілерді Ұлы Ормның жоғарғы жағына жеткізді. 1969 жылы Llandudno Cable Car да салынды, ол келушілерді саммиттегі көрікті жерлерге жеткізеді. Оларға туристік дүкен, кафе, келушілер орталығы, ойын алаңдары, лицензиялы қонақ үй және винтажды трамвай/кабельдік автомобиль станциялары кіреді. Ашық күндері Орм тауының саммитінен Winter Hill, Мэн аралы және көлдер аймағын көруге болады. Орм Солтүстік Уэльстегі екі жасанды шаңғы трассасының біріне ие, сонымен қатар Ұлыбританиядағы ең ұзын шаңғы трассаларының бірі де осында орналасқан. «Бақытты аңғардағы» ландшафтық бақтар мен Haulfre Garden-дағы террасалар төменгі, теңізге қарап, тік еңісті оңтүстік жағын жабады. Жолдар Haulfre Garden-ды Marine Drive-тың батыс бөлігімен байланыстырады. Ормның ең солтүстік нүктесінде бұрынғы Лландудно маяғы орналасқан. Ол 1862 жылы Mersey Docks and Harbour Company компаниясымен салынды. Навигациялық құрал 1985 жылдың 22 наурызына дейін үздіксіз пайдаланылды, содан кейін қызметтен шығарылды. Қазір ғимарат шағын қонақ үйге айналдырылған. Фонарь және оның оптикалық элементтері Саммит кешенінің келушілер орталығында тұрақты түрде көрсетіледі. Жақын жерде «Тынығып, алғыс айт» деген есіммен танымал ескі кафе орналасқан.

By the early 20th century, a nine bed hotel was built on the site. It served as the clubhouse for the Great Orme Golf Club that was founded in the early 1900s. The course closed in 1939 and is now a sheep farm. On 11 July 1914, Beatrice Blore drove a Singer Ten car up the cable track of the Great Orme, with a gradient of 1 in 3 in places, becoming the first woman to drive up the steep and challenging headland. She was six months pregnant at the time and the drive was a publicity stunt developed by her partner George Wilkin Browne to help sell the cars at his Llandudno garage, North Wales Silver Motors. Her feat is commemorated by her unusual gravestone in St Tudno's graveyard. The road was bought by Llandudno Urban District Council in 1897. The 4 mile (6 km) one way toll road starts at the foot of the Happy Valley. After about a side road leads to St. Tudno's Church, the Bronze Age Copper Mines and to the Great Orme Summit complex with car park. The toll road ticket also pays for the parking at the Summit Complex. Marine Drive has been used as a stage on the Wales Rally GB in 1981, 2011, 2013, 2015 and 2018. In 1902, the Great Orme Tramway was built to convey visitors to the top of the Great Orme. In 1969, the Llandudno Cable Car was also constructed to take visitors up to the summit attractions. These include a tourist shop, cafeteria, visitors' centre, play areas, a licensed hotel, and the vintage tram/cable car stations. On clear days Winter Hill, the Isle of Man and the Lake District can be seen from the summit of the Orme. The Orme has one of only two artificial ski slopes in North Wales, complete with one of the longest toboggan runs in the United Kingdom. Landscaped gardens in the Happy Valley and terraces in the Haulfre Garden cover the lower landward facing steeply sloping southern side. Walkways link the Haulfre Gardens with the western end of the Marine Drive. On the northernmost point of the Orme is the former Llandudno lighthouse. It was constructed in 1862 by the Mersey Docks and Harbour Company. The navigation aid remained in continuous use until 22 March 1985 when it was decommissioned. The building has now been converted into a small bed & breakfast guest house. The lantern and its optics are now on permanent display at the Summit Complex visitors' centre. The old established "Rest and be thankful" café is also nearby.