Кіріспе
Коммутативті сақинадағы жай санның аналогы. Математикада, әсіресе абстрактілік алгебрада, коммутативті сақинаның жай элементы – бүтін сандардағы жай сандарға және ирредуктибелді көпмүшелерге ұқсас белгілі бір қасиеттерді қанағаттандыратын объект. Жай элементтерді ирредуктибелді элементтерден ажыратуға назар аудару керек, себебі бұл ұғым бірыңғай факторлық домендерде (UFD) бірдей болғанымен, жалпы жағдайда бірдей емес.
In mathematics, specifically in abstract algebra, a prime element of a commutative ring is an object satisfying certain properties similar to the prime numbers in the integers and to irreducible polynomials. Care should be taken to distinguish prime elements from irreducible elements, a concept that is the same in UFDs but not the same in general.
Анықтама
Коммутативтік R сақинасының p элементі, егер ол нөл элементі немесе бірлік болмаса, жай элемент деп аталады және R-дегі кейбір a және b үшін p ab-ны бөлсе, онда p a-ны немесе p b-ны бөледі. Осы анықтама бойынша Евклид леммасы – жай сандар бүтін сандар сақинасында жай элементтер болып табылады деген тұжырым. Балама түрінде, p элементі жай болып саналады, егер және тек қана p-ден туындаған негізгі идеал (p) нөлдік емес жай идеал болса. (Ескеру керек, толықтығы бар доменде (0) идеалы жай идеал болып табылады, бірақ 0 – «жай элемент» анықтамасындағы ерекше жағдай.) Жай элементтерге деген қызығушылық арифметиканың негізгі теоремасынан туындайды, ол әрбір нөлдік емес бүтін санды, негізінен, тек бір жолмен 1 немесе -1-ге оң жай сандардың көбейтіндісін көбейту арқылы жазуға болады деп мәлімдейді. Бұл бүтін сандарда көрсетілгенді жалпылайтын бірегей факторлау домендерін зерттеуге әкелді. Элементтің жай болуы оның қай сақинада қарастырылып жатқанына байланысты; мысалы, 2 – 'Z' сақинасында жай элемент, бірақ ол 'Z'[i] сақинасында, яғни Гаусс бүтін сандарының сақинасында жай емес, себебі 1 = 2 = (1 + i)(1 − i) және 2 оң жақтағы ешқандай көбейткішті бөле алмайды.
Басты идеалдармен байланыс
R сақинасындағы (бірлігі бар) I идеалы, егер R/I факторлы сақинасы интеграл домен болса, жай идеал деп аталады. Интеграл доменде нөлдік емес негізгі идеал, егер және тек қана ол жай элементпен туындатылса, жай болады.
Кемелденбейтін элементтер
Бастапқы элементтерді азайтылмайтын элементтермен шатастыруға болмайды. Бүтін доменде әрбір бастапқы элемент азайтылмайтын болады, бірақ керісінше әрқашан дұрыс емес. Дегенмен, бірегей факторлау домендерінде, немесе жалпы алғанда ЕБД домендерінде, бастапқы элементтер мен азайтылмайтын элементтер бірдей.