Болеслав III Кривоустый: Польша тақтары мен Померанияны бағындыру жолындағы күресі

Болеслав III Кривоустый – Польшаның герцогы, билігін нығайтқан және елді саяси тәуелсіздікке бастаған тарихи тұлға. Өмірі мен билік жолы туралы ақпарат.

39 мин оқу

100%

Дереккөз: Bolesław III Wrymouth — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Болеслав III Кривоустый (Bolesław III Krzywousty; 20 тамыз 1086 – 28 қазан 1138), сондай-ақ Болеслав Иілген ауыз деп те аталады, 1102 және 1107 жылдар аралығында Кіші Польша, Силезия және Сандомир князі, ал 1107 және 1138 жылдар аралығында Польшаның бүкіл князі болды. Ол князь Владислав I Герман мен оның бірінші әйелі, Богемиялық Юдиттен туған жалғыз баласы. Болеслав билік етуді 11 ғасырдың соңғы онжылдығында бастады, сол кезде Польшадағы орталық үкімет едәуір әлсіреген еді. Владислав I Герман елдің іс жүзіндегі билеушісі болған граф-палатин Зиехтің саяси тәуелділігіне түсті. Әкесінің қолдауымен Болеслав және оның жартылай інісі Збигнев бірнеше жылғы соғыстан кейін 1101 жылы Зиехті елден қуғынға жіберді. 1102 жылы Владислав I Герман қайтыс болғаннан кейін Болеслав пен Збигнев басқаратын екі тәуелсіз мемлекет құрылды. Болеслав Померанияны бағындыруға тырысты, бұл ағайындылар арасында қарулы қақтығысқа әкелді және Збигневті елден қашып, Германия королі Генрих V-тен әскери көмек сұрауға мәжбүр етті. Болеслав Збигневті соқыр ету арқылы жазалады. Бұл әрекет Збигневтің жақтастарының наразылығын тудырып, Польшада саяси дағдарысқа әкелді. Болеслав тағы да халқының құрметіне ие болды, өкініш білдіріп, Венгриядағы өзінің қамқоршысы – Кильдің монастырына қажылық жасады. Болеслав, Болеслав II Көңілді сияқты, сыртқы саясатын көршілес Венгрия және Киев Русімен жақсы қарым-қатынас сақтауға негіздеді, олармен неке және әскери ынтымақтастық арқылы Польшаның Германияға және Генрихтің вассалы – Богемия короліне саяси тәуелділігін жою үшін тығыз байланыстар орнатты. Бұл одақтар Болеславқа 1109 жылы елді шапқыштардан тиімді қорғауға мүмкіндік берді. Бірнеше жылдан кейін Болеслав оңтүстік-батыс шекарадағы бейбітшілікті сақтау үшін Богемиядағы династиялық дауларды шебер пайдаланды. Болеслав билігінің екінші жартысын Померанияны бағындыруға арнады. 1113 жылы ол Нотец өзені бойындағы солтүстік қалаларды бағындырып, померандармен шекараны нығайтты. Келесі жылдары ол Померанияны бағындыруға қатысты тағы да бірқатар қадамдар жасады. Киелі Рим империясымен болған қақтығыстың шешілуі Болеславқа Батыс Померанияны бағындырып, Гданьск Помераниясын қосуға мүмкіндік берді. Үш кезеңнен тұратын жорықтар 1120 жылдары әскери және саяси табыстармен аяқталды. Жаңадан қосылған жерлерді біріктіру Болеславқа шіркеулер салуға және Померанияны христиан дініне өткізу процесін бастауға мүмкіндік берді. Бамберг епископы Оттон 1123 жылдан бастап Померанияның христиандығын бекітті. 1130 жылдары Болеслав Венгриядағы династиялық дауға қатысты. Күтпеген жеңіліске ұшырағаннан кейін ол Германиямен келісімге келуге мәжбүр болды. 1135 жылғы Мерзебург құрылтайы Померания, Силезия (мүмкін, поляк) егемендігі және Магдебург архиепископтығының поляк шіркеуіне басымдығы мәселелерін қарастырды. Болеслав екі рет үйленді. Оның Киев ханшайымы Збыславамен алғашқы некесі оған Ресейдің ішкі істеріне әскери түрде араласуға мүмкіндік берді. Ол қайтыс болғаннан кейін Болеслав Берг графының қызы Саломеяға үйленді, бұл Польшаның сыртқы саясатында өзгерістерге себеп болды: билігінің екінші жартысында князь батыс көршісімен дипломатиялық қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Оның соңғы, және ең маңызды әрекеті – "Мұрагерлік статуты" деп белгілі өсиеті болды, онда ол елді ұлдары арасында бөліп берді, бұл Польша Корольдігінің шамамен 200 жылға созылған феодалдық бөлінуіне әкелді. Болеслав III Кривоустый тарихта поляк саяси ұмтылыстарының символы ретінде танылды. Ол 1130 жылдары уақытша сәтсіздікке ұшырағанына қарамастан, Гнезненьо архиепископтығының тәуелсіздігін де сақтады. Ол күмәнсіз жетістіктерге қол жеткізгенімен, саяси қателіктер жасады, әсіресе, өзінің жартылай інісі Збигневке қарсы. Збигневке қарсы жасалған қылмыс және одан кейін өкініш білдіруі Болеславтың үлкен амбициясын және саяси келісімге келу қабілетін көрсетеді.

Bolesław III Wrymouth (Bolesław III Krzywousty; 20 August 1086 – 28 October 1138), also known as Boleslaus the Wry mouthed, was the duke of Lesser Poland, Silesia and Sandomierz between 1102 and 1107 and over the whole of Poland between 1107 and 1138. He was the only child of Duke Władysław I Herman and his first wife, Judith of Bohemia. Bolesław began to rule in the last decade of the 11th century, when the central government in Poland was significantly weakened. Władysław I Herman fell under the political dependence of the Count palatine Sieciech, who became the de facto ruler of the country. Backed by their father, Boleslaw and his half brother Zbigniew finally expelled Sieciech from the country in 1101, after several years of fighting. After the death of Władysław I Herman in 1102, two independent states were created, ruled by Bolesław and Zbigniew. Bolesław sought to gain Pomerania which caused an armed conflict between the brothers, and forced Zbigniew to flee the country and seek military help from King Henry V of Germany. Bolesław punished Zbigniew by blinding him. This action caused outrage among supporters of Zbigniew, resulting in a political crisis in Poland. Bolesław once again gained the favor of his subjects with public penance, and made a pilgrimage to the monastery of his patron, Saint Giles, in Hungary. Bolesław, like Bolesław II the Generous, based his foreign policy on maintaining good relations with neighboring Hungary and Kievan Rus, with whom he forged strong links through marriage and military cooperation in order to break Poland's political dependence on Germany and Henry's vassal, the King of Bohemia, who in moments of weakness of Polish policy was forced to pay tribute in Silesia. These alliances had allowed Bolesław to effectively defend the country from invasion in 1109. Several years later, Bolesław skillfully took advantage of the dynastic disputes in Bohemia to ensure peace on the south west border. Bolesław devoted the second half of his rule to the conquest of Pomerania. In 1113 he conquered the northern cities along Noteć, which strengthened the border with the Pomeranians. In subsequent years, he took further steps toward the conquest of Pomerania. The resolution of the conflict with the Holy Roman Empire allowed Bolesław to subordinate Western Pomerania and incorporate Gdańsk Pomerania. The expeditions, carried out in three stages, ended in the 1120s with military and political successes. Integration of the newly annexed lands enabled Bolesław to build churches and begin the process of converting Pomerania. Bishop Otto of Bamberg confirmed the Christianization of Pomerania from 1123 onward. In the 1130s Bolesław participated in the dynastic dispute in Hungary. After an unexpected defeat, he was forced to make an agreement with Germany. The Congress of Merseburg of 1135 addressed the issues of Pomerania, Silesian (probably also Polish) sovereignty and the supremacy of the Archbishopric of Magdeburg over the Polish Church. Bolesław was married twice. His first marriage, to the Kievan princess Zbyslava, gave him an excuse to intervene militarily in the internal affairs of Rus'. After her death, Bolesław married a German noblewoman, Salomea of Berg, which in some way was the cause of changes in Polish foreign policy: in the second half of his rule, the duke sought to restore diplomatic relations with his western neighbor. His last, and perhaps most momentous act, was his will and testament known as "The Succession Statute" in which he divided the country among his sons, leading to almost 200 years of feudal fragmentation of the Polish Kingdom. Bolesław III Wrymouth has been recognized by historiography as a symbol of Polish political aspirations until well into the 19th century. He also upheld the independence of the Polish archbishopric of Gniezno, despite a temporary failure in the 1130s. Although he achieved undoubted successes, he committed serious political errors, most notably against Zbigniew of Poland, his half brother. The crime against Zbigniew and his penance for it show Bolesław's great ambition as well as his ability to find political compromise.

Польшаның 1080 жылдардағы жағдайы

1086 жылы Вратислав II-нің Богемия королі болып таққа отыруы және оның Венгрия королі Ласло I-мен одақтасуы поляк билеушісі, герцог Владислав I Германның беделіне нұқсан келтірді. Сондықтан сол жылы Владислав I Польша тағының заңды мұрагері, Болеслав II Батылдың жалғыз ұлы Миешко Болеславовичті Венгриядан қайта шақыруға мәжбүр болды. Отанына оралғаннан кейін, жас Болеславович өзінің араласқан ағасының бағынышына көнді және Польша тағына мұрагерлік құқығынан бас тартып, оның орнына одан кейін таққа отыру құқығын алды. Қарсылығында, Владислав I Герман немересіне Краков аймағын сыйлады. Владислав I Германның жағдайын одан әрі қиындатқан нәрсе – оның заңды ұлдарының болмауы болды, өйткені оның үлкен ұлы Збигнев шіркеу мойындамаған некеден туған еді. Миешко Болеславовичтің Польшаға оралуымен, Владислав I Венгрия Корольдігімен және Киев Русімен де қарым-қатынасын жақсартты (Миешко Болеславовичтің Киев ханшайымымен некесі 1088 жылы жасалды). Бұл іс-әрекеттер Германға өкіметін нығайтуға және халықаралық қатынастардағы жағдайды жеңілдетуге көмектесті.

Туу және есім қою

Дегенмен, заңды мұрагердің болмауы Владислав І үшін де маңызды мәселе болып қала берді. 1085 жылы ол әйелі Юдит Богемиямен бірге алтыннан жасалған баланың толық мөлшердегі мүсінін қоса, құнды сыйлықтарды Сен-Жилдегі (Прованс) Әулие Жилдің бенедикт монастырына жіберіп, ұл табуды тіледі. Польша елшілерін герцогиня Юдиттің жеке капелланы Пётр басқарды. Болеславтың туған күні анасы Юдиттің қайтысымен тығыз байланысты. Бұл факт заманауи дереккөздерде де көрсетілген: Галл Аноним «Польша князьдары мен билеушілерінің жылнамалары мен істері» еңбегінде герцогиня Юдиттің Венгрия королі Әулие Стефан күнінде (11 ғасырдан бері 20 тамызда тойланады) Болеславты дүниеге келтіргенін жазды. Алайда герцогиняның денсаулығы босанғаннан кейін жақсармады және ол «Тұңғыш туғандар түнде» қайтыс болды. Краков тізімі герцогиня Юдиттің 1086 жылдың 24 желтоқсанында қайтыс болғанын, ал Болеславтың туғаны туралы мәлімет бермейді. Сен-Жил монастырының некрологы Юдиттің 1086 жылдың 24 желтоқсанында қайтыс болғанын көрсетеді. Краков тізімімен тығыз байланысты «Краков жылнамасы» Юдиттің қайтысын 1086 жылдың 24 желтоқсанында деп белгілейді. Тарихшы Август Биеловский Болеславтың 1085 жылдың 26 желтоқсанында туғанын және анасының екі күннен кейін, 28 желтоқсанда қайтыс болғанын анықтады. Оның пікірінше, Галл Аноним екі қателік жасаған. Біріншіден, ол «Иеміздің туған күнінен кейінгі жексенбі» деп емес, «Туған күніне арналған жексенбіде» деп жазған. Екіншіден, ол Әулие Стефан күнін (26 желтоқсан) Венгрия королі Стефанның мерекесімен (20 тамыз) шатастырған. Бұл екі түзету Болеславтың туған күнін 26 желтоқсанға қарайды. Бұл теория 1085 жылы 28 желтоқсанның жексенбіге тура келгенімен расталды. Освальд Балцер Биеловскийдің теориясын жоққа шығарып, Юдиттің 1086 жылдың 24-25 желтоқсаны түнінде қайтыс болғанын, ал Болеславтың тууы төрт ай бұрын, 20 тамызда болғанын дәлелдеді. Оның айтуынша, Юдиттің қайтыс болу уақыты Болеславтың нақты туған күнін анықтаудағы ықтимал келіспеушіліктерге себеп болуы мүмкін, бірақ Юдиттің қайтысын белгілеген барлық белгілі дереккөздерді растайды. Галл Юдиттің ұл туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болғанын жазған. Кейінгі дереккөздер мұны босану кезінде қайтыс болу деп түсіндіреді, ал Прагалық Косма осы фактіні қадағалайды, бірақ ол ақпаратты бірінші қолдан алмаған. Сондықтан оның қателігі осыған әкелді. Керісінше, Галлдың айтуынша, Болеславтың дұрыс туған күні 20 тамыз еді. Орта ғасырлық дәстүр бойынша жыл 25 желтоқсанда басталады. Бұл жағдайда Космастың жазбалары Болеславтың 1085 жылы туғанын тұжырымдауға мүмкіндік береді. Алайда бұл мәлімет 1086 жыл деп көрсеткен Краков тізіміне қайшы келді. Юдитті Краков тізімінің авторлары «regina Polonia» (латын тілінде Польша патшайымы) деп атаған, бұл атақ оның әкесінің 1086 жылдың 15 маусымында (Космастың айтуынша) Богемия мен Польшаның патшасы ретінде таққа отыруымен байланысты болуы мүмкін. Кароль Малечинский Балцердің Вратислав II-нің таққа отырғызу күнін, Космастың бергенін жоққа шығарды. Археолог Войцех Сзафранский Биеловскийдің теориясын қайта қарастырды: Богемияның Юдит 1085 жылдың 28 желтоқсанында қайтыс болды, ал Болеслав екі күн бұрын, 26 желтоқсанда дүниеге келді. Сзафранскийдің айтуынша, Космас нақты күнін көрсетпей, «VIII қаңтар күнтізбесі» терминін қолданған. Алайда Галлдың жылнамасында Юдиттің Рождество күні, бірақ Рождество октавасының жексенбісінде қайтыс болғаны туралы айтылуы керек. Осы себептерге байланысты Беловский берген 1085 жыл оның пікірінше дұрыс. Алайда Ясинский Сзафранскийдің дәлелінің әлсіздігін атап өтті, өйткені Галл Октава туралы жазған, бірақ әсіресе Рождество түні туралы, бірақ тергеуші басқа барлық дереккөздерді, сондай-ақ генеалогия саласындағы зерттеулердің жетістіктерін қарастырмаған. Галлдың айтуынша, 2 қыркүйекте Венгрия королі Стефанның күні де тойланған. Ясинский бұл теорияны негізсіз деп санайды. Польшада Венгрия королі Стефанның мерекесі 20 тамызда Краков тізімі мен Гертруда кодексінің тізімінде белгіленген. Сонымен қатар, егер Болеслав 2 қыркүйекте туылса, Галл бұл оның туған күніне араласқан деп саналатын Кильдің (1 қыркүйек) мейрамынан кейінгі күн екенін ескерген болар еді. Болеславтың дүниеге келуі төрт ай бұрын, 20 тамызда болды. Бұл жерде ол Балцердің тұжырымдарымен келіседі. Ол өз пікірін қосымша дәлелдермен қолдады: Барлық көздер жоғалған «Краков капитулының жылнамасына» негізделген, ал осы көздің келесі белгілі мәтіні 1086 жылғы оқиғаларға сілтеме жасайды. Бірнеше онжылдықтан кейін өзінің хроникасын жазған Косма ауызша дәстүрден пайдаланған болса керек, сондықтан қателікке ұшырауы мүмкін. Оның еңбектері Болеславтың туғанын анасының қайтысынан үш күн бұрын деп көрсетеді, бұл өте қысқа мерзім. Бүгінде Ясинский мен Балцердің пікірлері кеңінен танылған, Болеслав, ең болмаса, Венгрия королі Стефанның күнінде, 20 тамыз 1086 жылы туған. Прагалық Косманың айтуынша, Болеслав оның ағасы Болеслав II Щедрый (Көңілді) құрметіне аталған. Владислав I Германның өзінің бірінші заңды ұлын ағасының атымен атауының себебі болмауы мүмкін, бірақ ол бұрынғы одақтастарын жұбатуға тырысқан болуы мүмкін. Болеславтың «Бұйра мұрынды» (пол. Krzywousty) деген лақабы 13 ғасырдың польша және латын деректерінде пайда болды: «Пловск генеалогиясы» (Criwousti) және «Кіші Святокши жылнамасы» (Crzyvousti). Бұл лақаптың пайда болуы 12 ғасырға дейін соққан болуы мүмкін және Польша билеушісінің сол кезде байқалған кейбір физикалық ерекшеліктерімен байланысты. «Польша князьдарының жылнамасында» және «Польша-Силезия жылнамасында» Болеслав латын сөзімен «curvus» сипатталған, оның мағынасы белгісіз. 14 ғасырдың «Пётр Влостович туралы жылнамасында» герцогтың мойны қисық (латын тілінде: gibbosus) немесе аузы қисық болғаны айтылған. 15 ғасырдың жылнамашысы Ян Длугош былай жазды:

The lack of a legitimate heir, however, remained a concern for Władysław I and in 1085 he and his wife Judith of Bohemia sent rich gifts, among which was a life size statue of a child made of gold, to the Benedictine Sanctuary of Saint Giles in Saint Gilles, Provence begging for offspring. The Polish envoys were led by the personal chaplain of Duchess Judith, Piotr. The date of birth of Bolesław is closely linked with the death of his mother Judith. This fact is evidenced by contemporary sources:

Gallus Anonymus in the Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum reported that Duchess Judith gave birth to Bolesław on the day of Saint Stephen, King of Hungary (whose feast since the 11th century was celebrated on 20 August). However, the Duchess's health never recovered from childbirth and she died on "the night of Nativity"
The Kalendarz krakowski said that Duchess Judith died on 24 December 1086, and only indicated that the birth of Bolesław was in the same year. The Obituary of the Abbey of Saint Gilles reported the death of Judith on 24 December 1086. The Rocznik kapituły krakowskiej (closely related to the Kalendarz krakowski) placed the death of Judith on 24 December 1086. Historian August Bielowski established Bolesław's birth on 26 December 1085 and the death of his mother two days later, on 28 December. According to him Gallus Anonymus committed two errors. First, instead of "the Sunday after the Nativity of the Lord", he wrote incorrectly "in the Sunday of the Nativity". Secondly, he mistook the day of Saint Stephen (26 December) for the festivities of King Stephen of Hungary (20 August). Both corrections lead to the birth date of Bolesław on 26 December. This theory was supported by the fact that, in 1085, 28 December fell on a Sunday. Oswald Balzer refuted Bielowski's theory, arguing that Judith's death was on the night of 24/25 December 1086, and the birth of Bolesław was four months before, on 20 August. According to him, this timing of Judith's death gives rise to possible discrepancies in determining the exact date of Bolesław's birth, but corroborates all known sources who placed the death of Judith. Gallus wrote that Judith died shortly after giving birth to a son. Later sources interpret this as a death in childbirth and Cosmas of Prague followed this fact, though he didn't receive the information firsthand. Hence, his mistake would result in this point. In contrast, the correct date of birth of Bolesław would be 20 August, as indicated by Gallus. In the medieval tradition the year began on 25 December. In that case, the reports of Cosmas allow us to conclude that Bolesław was born in 1085. This information, however, was contradicted by the Kalendarz krakowski, which gave the year as 1086. Judith was styled by the authors of the Kalendarz as "regina Polonia" (Queen of Poland in Latin), and this title could be associated with her father's coronation as King of Bohemia and Poland on 15 June 1086 (according to Cosmas). Karol Maleczyński refuted Balzer's date for the coronation of Vratislav II, the one given by Cosmas. Archaeologist Wojciech Szafrański reassumed the theory of Bielowski: Judith of Bohemia died on 28 December 1085, and Bolesław was born two days before, on 26 December. According to Szafrański Cosmas used the term VIII Calends of January, with no specific date. However, in the Chronicle of Gallus should read that Judith died on Christmas Day, but on Sunday in the Octave of Christmas. For this reasons, the date of 1085 given by Bielowski is correct according to him. However, Jasiński pointed the weaknesses of the argument of Szafrański because Gallus has written about the Octave, but specifically about Christmas night, but the investigator didn't consider all other sources, as well as the achievements of research in genealogy. According to Gallus, the day of King Stephen of Hungary was also celebrated on 2 September. Jasiński considered this theory unfounded. In Poland the feast of King Stephen of Hungary is pointed by the Kalendarz krakowski and the kalendarz Kodeksu Gertrudy on 20 August. Besides, if Bolesław was born on 2 September, Gallus probably would be noted that this was the day after the celebration of Saint Giles (1 September), which was attributed to be the intercessor of his birth. and the birth of Bolesław four months before, on 20 August. In this point he agrees with the findings of Balzer. He supported his views with additional arguments: All sources are based in the missing Rocznika kapituły krakowskiej, and the next known text of this source refers to events in 1086. Cosmas, writing his chronicle a few decades later, probably benefited from oral tradition and could make a mistake when he placed the year. His reports who placed the birth of Bolesław three days before the death of his mother denoted a quite short time. Today is widely recognized the view of both Jasiński and Balzer, that Bolesław most likely was born in the day of King Stephen of Hungary, 20 August 1086. According to Cosmas of Prague, Bolesław was named after his uncle, Bolesław II the Generous. Władysław I Herman had no reason to named his first born legitimate son after his brother, but probably in this way tried to placate the former allies of his predecessor. Bolesław's nickname "Wrymouth" (pl: Krzywousty) appeared in Polish and Latin sources of the 13th century: Genealogia płocka (Criwousti) and the Rocznik świętokrzyski młodszy (Crzyvousti). Probably the origin of this nickname dates back on the 12th century and is related with some physical characteristics of the Polish ruler, who were noticed at the time of his reign. In the Kronika książąt polskich and Kronika polsko śląska Bolesław was qualified by the Latin adjective curvus, whose significance remains unclear. According to the 14th century Kronika o Piotrze Włostowicu the duke was hunchbacked (Latin: gibbosus) or had a crooked mouth. The 15th century chronicler Jan Długosz wrote:

He had a mouth on one side slightly bent, and for this he was called Wrymouth; however, this is not marred his face, and even added to him some charm. In March 1972, in the Masovian Blessed Virgin Mary Cathedral of Płock, where according to tradition Bolesław was buried, an archaeological research project was conducted. A coffin was discovered containing the bones of 16 men and women. One of the skulls, of a man who died aged 50, had a deformed mandible. There is a hypothesis that these remains belonged to Bolesław. Opponents of this theory suggest that the duke was named in this way many years after his death, and his contemporary Gallus did not mention any physical defect in the hero of his Chronicles. The defenders of the hypothesis argue that the work of Gallus has the characteristics of a panegyric in honor of Bolesław, because the chronicler did not mention his physical infirmities. It is also speculated that the bone damage occurred as a result of childbirth complications, which led to the death of his mother a few months later. The nickname of Boleslaw was also explained in other ways. According to a legend, Boleslaw slammed his face against a wall after watching his father's subservience towards the Germans and Czechs. According to Jan Długosz, the duke in his youth had an ulcer, which caused the deformity of his face. According to older historiography, he received the nickname Wrymouth for his perjury.

«Оның аузы бір жағынан сәл қисық, содан оны Бұйра мұрынды деп атады; алайда бұл оның бетіне зиян келтірмеді, тіпті оған сүйкімділік қосты». 1972 жылдың наурыз айында Пловск қаласындағы Әулие Мария Кафедральдік соборында, дәстүр бойынша Болеслав жерленген жерде археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілді. Қабірде 16 ер және әйелдің сүйектері табылды. Бір ер адамның бас сүйегі, шамамен 50 жастағы, деформацияланған мандибулаға ие болды. Бұл қалдықтар Болеславқа тиесілі болуы мүмкін деген гипотеза бар. Бұл теорияның қарсыластары герцогтың өлімінен көп жылдар өткен соң ғана осы лақап атқа ие болғанын және оның замандасы Галл оның хроникаларында ешқандай физикалық кемшіліктерді көрсетпегенін айтады. Гипотезаның жақтастары Галлдың еңбегі Болеславтың құрметіне жазылған мақтау-мақтау сипатында болғандықтан, оның физикалық кемшіліктері туралы айтпағанын түсіндіреді. Сондай-ақ, сүйек зақымдануы анасының қайтысына әкелген босану кезіндегі асқынулардың салдары болуы мүмкін деген болжам бар. Болеславтың лақабы басқа да жолдармен түсіндірілді. Аңыз бойынша, Болеслав әкесінің немістер мен чехтерге көрсеткен бағынуын көргеннен кейін бетін қабырғаға ұрған. Ян Длугош айтуынша, герцог жастығында жараға шалдыққан, ол оның бетінің деформациясына әкелген. Ескі тарихнама бойынша, ол өтірік айтқаны үшін Бұйра мұрынды деген лақап алған.

Алғашқы жылдар

Болеславтың дүниеге келгеннен кейін елдегі саяси жағдай өзгерді. Болеславтың таққа мұрагер болуына Миешко Болеславұлының қатысты болуы қауіп төндірді, ол сол кезде он жеті жаста болған және Владислав I Германның өзімен келген келісім бойынша, таққа отыруға бірінші болып құқылы еді. Бұл жағдай, жас герцог Миешконың 1089 жылы қайтыс болуына себеп болған болуы мүмкін. Сол жылы Владислав I Германның аға ұлы Збигнев Саксониядағы Кведлинбург қаласындағы монастырға жіберілді. Бұл Владислав I Германның Збигневті монахқа айналдырып, осылайша оны мұрагерлік мүмкіндігінен айыруға тырысқанын көрсетеді. Осы арқылы Польша тағына талапкер екі адам жойылды, жас Болеславтың мұрагерлігі қамтамасыз етілді және дворяндар арасында Владислав I Германға қарсы наразылық азайды. Бірақ, билікке келгеннен кейін Владислав I Герман барондардың талабымен үкіметтің нақты билігін граф Паллатин Сиечехке беруге мәжбүр болды. Бұл өзгерістер Германның таққа отыруы барондарға, олардың ең күштісі Сиечехке қарызды болуымен байланысты болды. Осы шамада Владислав I Герман қайтадан үйленді. Оның таңдалған жарты Генрих III императордың қызы және Венгрия королі Соломонның жесірі Джудит Мария болды, ол үйленгеннен кейін Владислав I Германның бірінші әйелінен өзгеше болу үшін София деген атқа ие болды. Осы неке арқылы Болеслав үш немесе төрт қарындасқа ие болды, нәтижесінде ол жалғыз заңды ұл және мұрагер болып қалды. Жаңа герцогиня Сиечехтің елді басып алу жоспарларына белсенді түрде көмектесіп, оның сүйіктісі болғаны айтылады.

Sieciech-тің Польшадағы орны

1090 жылы Сицех басқаратын поляк әскерлері қысқа мерзімге болса да, Гданьск Помераниясын бақылауға түсті. Ірі қалалар поляк әскерлерімен нығайтылды, ал қалғандары болашақ қарсылықты болдырмау үшін өртеліп жанылды. Бірақ бірнеше айдан кейін жергілікті элита көтеріліс ұйымдастырып, аймақтың Польшадан тәуелсіздігін қайта жаңғыртты. Келесі жылы Гданьск Помераниясын қайтару мақсатымен жазалау жорығы ұйымдастырылды. Бұл жорықтың шешімі Вда өзені шайқасында қабылданды, онда богемдік әскерлердің көмегіне қарамастан, поляк рыцарлары жеңіліске ұшырады. Герцог Болеславтың балалық шағы Сицехтың саяси репрессиясынан Польшадан үлкен көші-қон толқыны болған кезде өтті. Сицех пен Болеславтың венгрлерге тұтқынға алынуымен, герцог Владислав I Силезияға жазалау жорығын бастады, бірақ ол сәтсіз аяқталды және оны Збигневті заңды мұрагер ретінде мойындауға мәжбүр етті. Сонымен қатар, оның құқықтары, Заңдастыру актісімен кепілдендірілген, қайта жаңғыртылды. Сонымен қатар, шамамен 1096 жылы, бірінші крест жорығы кезінде Батыс Еуропадан Польшаға еврейлердің үлкен көші-қоны басталды. Владислав I Германның төзімді саясаты еврейлерді тартты, оларға патшалықтың барлық жерінде ешқандай шектеусіз қоныстануға рұқсат берілді. Польша герцогы еврей диаспорасының ел экономикасының өсуіне жағымды әсерін түсінгендіктен, оларға қамқорлық жасады. Болеслав III билігі тұсында жаңа еврей азаматтары көп ұзамай басқа ұлттардың сенімін жеңіп алды.

Елдің бөлінісі

Әкесінің қарсылығын ескеріп, Сицех пен герцогиня Юдит Софияның елді басып алу жоспарларын ашқаннан кейін Збигнев жас герцог Болеславтан одақтас тапты. Екі бауыр да билікті өздеріне беруді талап етті. Дегенмен, Болеславтың 12 жасында тәуелсіз шешім қабылдағанына сену қиын. Ол осы кезеңде баронның билік күресіндегі қарапайым құрал болған деп есептеледі. Алайда, Владислав I Герман патшалықты бауырлары арасында бөлісуге келісті, әрқайсысына өз провинциясын берді, ал герцог – Владислав I өзі Мазовияны және оның астанасы Плоцк қаласын бақылауда ұстады. Владислав сондай-ақ ең маңызды қалаларды, атап айтқанда Вроцлав, Краков және Сандомиржді де бақылауда ұстады. Збигневтің провинциясы Үлкен Польшаны, оның ішінде Гнезно, Куявия, Ленчица және Сиерадз жерлерін қамтыды. Болеславтың иелігіне Кіші Польша, Силезия және Любуш жерлері кірді. Болеслав пен Збигневтің бірлесіп билік құруы елдің бөлінуіне байланысты Сицехті қатты алаңдатты, ол бауырларын толығымен жоюға дайындық бастады. Сицех елдің бөлінуінің өзінің беделін әлсірететінін түсінді. Ол мәселені әскери жолмен шешуге кірісіп, герцогтің қолдауын алды. Владислав I-нің ұстанымы екіұшты болып көрінеді, өйткені ол ұлдарының емес, Сицехтің мүддесін қолдауды жөн көрді.

Сицехке қарсы күрес

Сицехтың дайындықтарына жауап ретінде Болеслав пен Збигнев Вроцлавта Ауданиецтер әулетінің магнаты Скарбимир ұйымдастырған халықтық жиналыста немесе Вицте одақ құрды. Онда Болеславтың қазіргі қамқоршысын, Сицехтің туысы болған Войслав есімді асыл адамды алып тастау және Палатинге қарсы жорық ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Кейіннен, 1099 жылы Сицех пен герцог Герман әскерлері Пилица өзенінің жағасында Жарновцеге жақын жерде Збигнев пен Болеславтың әскерлерімен кездесті. Онда Болеслав пен Збигневтің әскерлері Сицехтің әскерін жеңді, ал Владислав I Герман Сицехті граф Пфальц лауазымынан тұрақты түрде алып тастауға мәжбүр болды. Космастың айтуынша, Болеслав өзінің ағасы Бретислав II, Богемия герцогының Мяцника (en: Sword bearer) болып тағайындалды. Сонымен қатар жас герцогке жылына 100 дана таза күміс пен 10 талант алтын төленеді, бұл Богемияға арналған сыйлық (бұл ол Владислав І-ге сыйлық төлеген Силезия жері туралы). Содан кейін көтерілісшілер Сиечеховқа қарай бет алды, онда Палатин бас сауғалады. Күтпеген жерден, князь Владислав өзінің қоршауға алынған сүйіктісіне аз ғана әскерімен көмекке келді. Осы кезде герцогтар әкесін биліктен шығаруды шешті. Қарсылық Збигневті қарулы жасақпен Мазовияға жіберді, ол сол жерден Плоцкты бақылауға алуы керек еді, ал Болеславты оңтүстікке жіберді, ол Владиславтың әскерлерін қоршауға алды. Алайда Владислав бұл маневрді алдын ала болжап, өз әскерін Мазовияға қайтарып жіберді. Плоцк маңында шайқас аяқталып, Владислав I әскері жеңілді. Содан кейін герцог Сицехті жер аударылуға мәжбүр болды. Палатиндіктер Польшаны 1100/1101 жылдары тастап кетті. Ел екі провинцияға бөлінді, әрқайсысын марқұм герцогтың ұлдары басқарады. Әр провинцияның көлемі герцогтарға үш жыл бұрын әкелері берген провинцияларға ұқсас болды, жалғыз айырмашылығы Збигнев Мазовияны да бас қаласы Плоцкпен басқарып, патшалықтың солтүстік бөлігін тиімді басқарып отырды, ал оның кіші інісі Болеслав оның оңтүстік бөлігін басқарды. Осылайша екі дерлік бөлек мемлекет құрылды. Кейбір тарихшылардың айтуынша, Збигнев князь немесе үстемдік рөлін атқаруға тырысты, өйткені ол кезде Болеслав 16 жаста еді. Ол әлі де өз иелігін өз бетінше басқаруға тәжірибесіз болғандықтан, жергілікті дворяндар саяси істерге үлкен ықпал етті, оның ішінде оның мұғалімі Скарбимир, Авданиецтер отбасынан. Олар ішкі және сыртқы саясатты бөлек жүргізді. Олардың әрқайсысы одақтас болуға тырысты, кейде олар бір-біріне жау болды. Болеслав өздерінің амбицияларын көздеген Померанияның жағдайы осындай болды. Оның елі Помераниямен шектесіп тұрғандықтан, ол солтүстік көршілерімен жақсы қарым-қатынаста болғысы келді. Өзінің билігін кеңейтуге құштар Болеслав Померания мен Пруссияға бірнеше рет шабуыл жасады. Помераниялықтар Польша аумағына қарсы соғыс жасақтарын жіберді, бірақ Померания Збигневтің аумағын шектегендіктен, бұл шабуылдар кінәсіз герцогтың жерлерін қиратты. Сондықтан Болеславқа қысым жасау үшін Збигнев Богемияның Боривой II-мен одақтасып, оған көмек үшін сыйлық төлеуге уәде берді. Алайда Болеславтың алғашқы дипломатиялық әрекеті - Папа Паскаль II-ді тану болды, бұл оны Киелі Рим империясына қатты қарсылық көрсетті. Кейіннен папаның өкілі Бове епискобы Гвалоның сапары шіркеу мәселелерін ретке келтіріп, Болеславтың ықпалын арттырды. Збигнев Болеслав пен Збиславаның үйлену тойына барудан бас тартты. Ол бұл одақты және Киевпен одақ құруды үлкен қауіп ретінде көрді. Ол өзінің одақтасы Богемияның Боривой II-іне пара беріп, Польшаның тажын алуға деген ниетпен Болеславтың өлкесін басып алды. Болеслав 1103 жылы Померанияға (оның ішінде жеңілген Колобжег шайқасы) және 1104-05 жылы Моравияға жорықпен жауап берді, бұл жас герцогқа тек олжа ғана емес, сонымен қатар Померания одағын тиімді аяқтады. Әскердің қайтуы кезінде Желислав басқарған бір бөлімді богемиялықтар жеңді. Екінші бөлімге қолбасшылық еткен Болеслав оларды жеңе алмады. Скарбимир Боривой II-ге пара берді, ол өз еліне оралып, Болеславпен қысқа уақытқа созылатын бейбітшілік жасады. Содан кейін Боривой II Збигневпен одақ құрды. Прагада Боривой II мен оның туысы Сватоплюк арасындағы династиялық дау Болеслав пен оның жаңа одақтасы Король Коломанды Сватоплюкті қолдауға араласуға итермеледі. Алайда Альмостың жаңа көтерілісі Коломан мен оның әскерін Венгрияға қайтаруға мәжбүр етті. Болеслав та кері шегінуді шешті. Сватоплюк қаланы жалғыз басып алуға тырысты, бірақ толық жеңіліске ұшырады, сондықтан Богемияда билікке ие болуға жасаған тырысы сәтсіз аяқталды. Сондай-ақ 1105 жылы Болеслав өзінің жартылай інісімен, бірнеше жыл бұрын әкесінің әйелі Юдит Софиямен жасасқан келісімге ұқсас келісімге келді, ол Болеславтың Збигневпен саяси күресінде бейтараптығын қамтамасыз ету үшін көптеген дөңгелек жерлерді алды. Бір жыл өткен соң, Збигнев Померанияға қарсы күресінде жартылай інісіне көмектесуден бас тартқанда келісім аяқталды. Аң аулау кезінде Болеслав күтпеген жерден олардың шабуылына ұшырады. Шайқаста жас герцог көзі тірісін жоғалтқандай болды. Богемия Болеславтың Померания ісіне қатысуын сылтау ретінде пайдаланып, Силезияға шабуыл жасады. Герцог жартылай інісімен одақты қайта жаңартуға тырысты, бірақ сәттілік болмады, содан кейін 1106 жылы Богемиямен жақындасуға қол жеткізді. Болеслав Боривой II-ге Збигневке қарсы күресте оның жағына қосылуға пара берді және жақын арада Коломанмен одақтасты. Киевтік және венгрлік одақтастарының көмегімен Болеслав Збигневтің аумағына шабуыл жасады, азамат соғысын басталды. Болеславтың одақтас әскерлері Калиш, Гнезно, Спичимерж және Ленчица сияқты ең маңызды қалаларды оңай бақылауға алды, нәтижесінде Збигневтің жерлерінің жартысын алды. Краков епискобы Болдуиннің делдалымен Ленчицада бейбітшілік шарты жасалды, онда Збигнев Болеславты Польшаның барлық герцогы ретінде ресми түрде мойындады. Алайда ол Мазовияны лен ретінде сақтап қалды.

In response to Sieciech's preparations Bolesław and Zbigniew entered into an alliance at a popular assembly or Wiec organized in Wrocław by a magnate named Skarbimir of the Awdaniec family. There it was decided to remove the current guardian of Bolesław, a noble named Wojslaw who was a relative of Sieciech, and arrange for an expedition against the Palatine. Subsequently, in 1099, the armies of Sieciech and duke Herman encountered the forces of Zbigniew and Bolesław near Żarnowiec by the river Pilica. There the forces of Bolesław and Zbigniew defeated Sieciech's army, and Władysław I Herman was obliged to permanently remove Sieciech from the position of Count Palatine. According to Cosmas, Bolesław was appointed Miecznik (en: Sword bearer) of his uncle Bretislaus II, Duke of Bohemia. In addition, the young duke would be paid the amount of 100 pieces of fine silver and 10 talents of gold annually as a tribute to Bohemia (it was about the land of Silesia, for which he paid tribute to Władysław I). The rebel forces then headed to Sieciechów, where the Palatine took refuge. Unexpectedly, duke Władysław came to the aid of his besieged favorite with a small force. At this point, the dukes decided to depose their father. The opposition sent Zbigniew with an armed contingent to Masovia, where he was to take control of Płock, while Bolesław was directed to the South to encircle Władysław's forces. Władysław, however, predicted this maneuver and sent his forces back to Masovia. In the environs of Płock the battle was finally joined and the forces of Władysław I were defeated. The duke was thereafter forced to send Sieciech into exile. The Palatine left Poland around 1100/1101 The country was divided into two provinces, each administered by one of the late duke's sons. The extent of each province closely resembled the provinces that the dukes were granted by their father three years earlier, the only difference being that Zbigniew also controlled Mazovia with its capital at Płock, effectively ruling the northern part of the kingdom, while his younger half brother Bolesław ruled its southern portion. In this way two virtually separate states were created. According to some historians, Zbigniew tried to play the role of princeps or overlord, because at that time Bolesław was only 16 years old. Because he was still too inexperienced to independently direct his domains, the local nobility had great influence over political affairs, including his teacher, Skarbimir, from the Awdaniec family. They conducted separate policies internally as well as externally. They each sought alliances, and sometimes they were enemies of one another. Such was the case with Pomerania, towards which Bolesław aimed his ambitions. Zbigniew, whose country bordered Pomerania, wished to maintain good relations with his northern neighbor. Bolesław, eager to expand his dominion, organized several raids into Pomerania and Prussia. The Pomeranians sent retaliatory war parties into Polish territory, but as Pomerania bordered Zbigniew's territory these raids ravaged the lands of the duke who was not at fault. Therefore, in order to put pressure on Bolesław, Zbigniew allied himself with Bořivoj II of Bohemia, to whom he promised to pay tribute in return for his help. However, Bolesław's first diplomatic move was to recognize Pope Paschal II, which put him in strong opposition to the Holy Roman Empire. A later visit of papal legate Gwalo, Bishop of Beauvais, put church matters into order and increased Bolesław's influence. Zbigniew declined to attend the marriage of Bolesław and Zbyslava. He saw this union and the alliance with Kiev as a serious threat. He bribed his ally, Bořivoj II of Bohemia, to invade Bolesław's province, ostensibly to claim the Polish crown. Bolesław retaliated with expeditions into Pomerania in 1103 (including the battle of Kołobrzeg, where he was defeated) and Moravia in 1104–05, which brought the young duke not only loot, but also effectively ended the Pomeranian alliance. During the return of the army, one part, commanded by Żelisław, was defeated by the Bohemians. Bolesław, who commanded the other part, couldn't defeat them. Skarbimir bribed Bořivoj II, who returned to his homeland and concluded a short lived peace with Bolesław. Then Bořivoj II ended his alliance with Zbigniew. The dynastic dispute in Prague between Bořivoj II and his cousin Svatopluk prompted Bolesław and his new ally King Coloman to intervene in support of Svatopluk. However, a new rebellion by Álmos forced Coloman and his army to return to Hungary. Bolesław also decided to retreat. Svatopluk tried to capture the city alone, but suffered a complete defeat and so his attempt to seize power in Bohemia was unsuccessful. Also in 1105, Bolesław entered into an agreement with his half brother, similar to that entered just a few years before with their stepmother Judith Sophia, which, in exchange for abundant dower lands, secured her neutrality in Bolesław's political contest with Zbigniew. One year later, the treaty ended when Zbigniew refused to help his half brother in his fight against Pomerania. While hunting, Bolesław was unexpectedly attacked by them. In the battle, the young duke almost died. Bohemia, using the involvement of Bolesław in Pomeranian affairs as an excuse, attacked Silesia. The duke tried to re establish the alliance with his half brother, but without success, and so reached a rapprochement with Bohemia in 1106. Bolesław managed to bribe Bořivoj II to join his side in the contest against Zbigniew and shortly after formally allied himself with Coloman of Hungary. With the help of his Kievan and Hungarian allies Bolesław attacked Zbigniew's territory, beginning a civil war. The allied forces of Bolesław easily took control of most important cities, including Kalisz, Gniezno, Spycimierz and Łęczyca, in effect taking half of Zbigniew's lands. Through the mediation of Baldwin, Bishop of Kraków, a peace treaty was signed at Łęczyca, in which Zbigniew officially recognized Bolesław as the Supreme Duke of all Poland. However, he was allowed to retain Masovia as a fief.

Богемияға алғашқы экспедиция және Збигневтің жер аударылуы

1107 жылы Болеслав III өзінің одақтасы, Венгрия королі Коломанмен бірге Чехия тағына ие болуға және оңтүстікте поляк мүдделерін қамтамасыз етуге Сватоплюкке көмектесу үшін Богемияға жорық жасады. Бұл жорық толық сәттілікке ие болды: 1107 жылдың 14 мамырында Прагада Сватоплюк Богемия герцогы болып жарияланды. 1107-08 жылдары Киев және Венгрия одақтастарының көмегімен Болеслав өзінің ағасы Збигневке қарсы жазалау жорығына шықты. Мұның бір себебі Збигневтің оның бұйрықтарын орындамауы және Пулави маңындағы Куровтың бірінші бекінісін өртеп жіберуден бас тартуы болды. Тағы бір себебі – Збигневтің Болеславқа Померанияға қарсы жорыққа әскери көмек көрсетуден бас тартуы, осылайша вассалдық міндеттерін орындамауы. Болеславтың әскерлері Мазовияға шабуыл жасап, Збигневті тез арада қарсыласудан бас тартуға мәжбүр етті. Осыдан кейін Збигнев елден қуылды және өзінің ізбасарларымен Прагаға қашып, онда Сватоплюктің қолдауын алды. Содан бері Болеслав поляк жерлерінің жалғыз билеушісі болды, бірақ оның билігі 1107 жылы Збигнев оған феодалдық құрмет көрсеткен кезде басталды. Сондай-ақ, Болеславқа таққа отыруы үшін міндетті болған Сватоплюк, өзінің алдыңғылары Польшадан тартып алған Силезия қалаларын (Рацибуж, Камениц, Козле және т.б.) қайтару туралы уәдесін орындамады. Болеслав содан кейін Боривой II-ні Богемия тағына қайтаруға шешім қабылдады, бірақ Богемияның Сватоплюк ұсынған чех сарбаздарының көмегімен оны іске асыра алмады. Соғыстың ресми себебі Збигневті бұрынғы лауазымына қайтару болды. Император Болеславқа ультиматум қойды: ол жорықты тек қана Болеслав Збигневке Польшаның жартысын билеуге берсе, Генрихті жоғары билеуші ретінде ресми мойындаса және тұрақты салық ретінде 300 дана таза күміс төлесе тоқтатар еді. Болеслав Генрихтің талаптарын қабылдамады. Империя мен Польша арасындағы келіссөздер кезінде поляк билеушісі Померанияға қарсы соғыс жүргізіп жатты. Одер өзенінің батыс жағында Генрих V Польшаға қарсы жорыққа сарбаздарды жинауға асықты. Әскери операциялар негізінен Польшаның оңтүстік-батысындағы Силезияда өтті, онда Генрих V әскері Глогов, Вроцлав және Битома Одраңскийдің маңызды қалаларын қоршауға алды. Қалаларды қорғаумен қатар, Болеслав Киелі Рим императоры мен оның одақтастарына қарсы партизандық соғыс жүргізді. Ол 1109 жылдың 24 тамызындағы Хундсфельд шайқасында жорыққа жеңіліс сыйғанын хабарлады, бірақ тарихшылар бұл шайқастың болғанына күмән келтіреді, өйткені ол туралы алғашқы жазбалар шамамен бір ғасырдан кейін пайда болды.

In 1107 Bolesław III along with his ally King Coloman of Hungary invaded Bohemia in order to aid Svatopluk in gaining the Czech throne and to secure Polish interests to the south. The expedition was a complete success: on 14 May 1107 Svatopluk was made Duke of Bohemia in Prague. In the winter of 1107–08, with the help of Kievan and Hungarian allies, Bolesław undertook a punitive expedition against his brother Zbigniew. One reason for this was that Zbigniew had not followed his orders and had refused to burn down one of the fortresses of Kurów near Puławy. Another reason was that Zbigniew had not performed his duties as a vassal by failing to provide military aid to Bolesław for a campaign against the Pomeranians. Bolesław's forces attacked Mazovia and quickly forced Zbigniew to surrender. Following this, Zbigniew was banished from the country and, with his followers, took refuge in Prague, where he gained the support of Svatopluk. From then Bolesław was the sole lord of the Polish lands, though in fact his over lordship began in 1107 when Zbigniew paid him homage as his feudal lord. and the fact that Svatopluk, who owed Bolesław his throne, didn't honor his promise to return Silesian cities seized from Poland (Racibórz, Kamieniec, Koźle among others) by his predecessors. Bolesław then decided to restore Bořivoj II to the Bohemian throne, but was unable to do so assisted by Czech warriors provided by Svatopluk of Bohemia. The alleged casus belli was to restore Zbigniew to his former position. The Emperor gave Bolesław an ultimatum: he would abandon the expedition only if Bolesław gave Zbigniew half of Poland to rule, formally recognized Henry as overlord and paid 300 pieces of fine silver as a regular tribute. Bolesław rejected Henry's demands. During the negotiations between the Empire and Poland, the Polish ruler was in the middle of a war against Pomerania. On the west side of the Oder river, Henry V hurriedly gathered knights for his expedition against Poland. The military operations mainly took place in Silesia in southwestern Poland, where Henry V's army laid siege to the major cities of Głogów, Wrocław and Bytom Odrzański. In addition to defending the towns, Bolesław conducted a guerrilla war against the Holy Roman Emperor and his allies. He reportedly defeated the expedition at the Battle of Hundsfeld on 24 August 1109, although the existence of this battle is doubted by historians because it was first recorded about a century later.

Богемияға екінші экспедиция

1110 жылы Болеслав Богемияға қарсы сәтсіз әскери жорық ұйымдастырды. Оның мақсаты Польшаға паналаған Собеслав І-ді Чехия тағына тағы бір талапкер ретінде орнату болатын. Жорық барысында ол 1110 жылдың 8 қазанында Трутина шайқасында чехтерге қарсы шешуші жеңіске жетті, бірақ осы шайқастан кейін әскерлеріне кері шегінуге бұйрық берді. Мұның себебі Собеслав І-нің чехтер арасында беделсіздігі болды деп есептеледі, сондай-ақ Болеславтың Киелі Рим империясымен қарым-қатынасын одан әрі нашарлатуға ниеті болмауы да себеп болуы мүмкін. 1111 жылы Польша мен Империя арасында Собеслав І-нің Богемияға, ал Збигневтің Польшаға оралуы туралы келісімге қол қойылды. Болеславтың келісімі 1108 жылы елден қуылған герцогтың көптеген қолдаушыларының қысымымен болған болуы мүмкін, Галл Анонимнің мәлімдемесіне сәйкес, оның айналасында жаман кеңесшілер (вероятно, Гнезно архиепископы Мартин I-ді қоса алғанда) болды. Польшаға келгеннен кейін кеңесшілері Збигневті бұрынғы иеліктеріне билік етуге итермеледі. Алғашқы қадам – ол қызметшілермен қоршалған, алдынан семсер ұсталып, әміршінің эксклюзивті құқығымен Адвент рәсіміне қатысуы болды. 1107 жылы Ленчицада Болеслав Збигневті өзінің үстемдігін мойындағандықтан, Болеслав мұны сатқындық деп есептеді, бұл олардың қарым-қатынасындағы түбегейлі үзіліске әкелді. Осы себептерге байланысты Збигнев 1112 жылы Болеславтың бұйрығымен соқырланды.

Қауымнан шығару

Збигневтің көзіне тию Болеславтың поддандыларының арасында күшті наразылық тудырды. Шығыстағыдай, ортағасырлық Польшада соқырлауды қызыл ыстық темір таяқ немесе пышақпен көзді жарып тастау арқылы емес, одан да қатыгез тәсілмен жасады. Сотталған адамды көзін ашуға мәжбүр етті, егер ол олай істемесе, оның қабақтарын да алып тастады. Заманауи дереккөздер Болеславтың шіркеу қауымынан шеттетілгені туралы нақты мәлімет бермейді. Бірқатар зерттеушілер Гнезно архиепископы Мартин I (Збигневтің жақтасы болған) Болеславты өзінің жартылай бауырын соқырлатқаны үшін қауымнан шығарды деп санайды. Бұл шеттету Болеславтың барлық поддандыларын адалдық сертінен босатты. Герцог Болеславтың биліктен құлатылуы сияқты көтеріліс болуы мүмкін еді. Өзінің қиын жағдайын сезіне отырып, Болеслав жоғары рухани қызметкерлермен келісу үшін, әдеттегідей, тәубе етуді іздеді. Галл Анонимнің сөзіне сүйенсек, Болеслав алдымен қырық күн ораза ұстады және кедейлерге садақа берді: ( ) Ол күл мен қара киімде, көз жасы мен зарлы еңіреудің арасында ұйықтады, адамдармен қарым-қатынастан және сөйлесуден бас тартты. Бұл Болеславтың әлсіреген билігін қайта жаңғырту және Збигневтің қолдаушыларының құрметін алу үшін жасаған қадамы болуы мүмкін. Жартылай бауырын соқырлатқаны Польша қоғамында билеуші әулет мүшелері арасындағы ынтымақ принципін бұзу ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл қоғамдық тәртіптің маңызды негізі болды. Галлдың мәлімдемесіне сәйкес, Болеслав өзінің жартылай бауырынан да кешірім сұрады және оны алды. Тәубесінің келесі кезеңінде герцог Венгрияға, Сомогивардағы Әулие Гилдің және Секешфехервардағы Әулие Стефанның аббаттықтарына саяхат жасады. Әулие Гил аббаттығына саяхаттың саяси мақсаты да болды; Болеслав Арпад әулетімен достық және одақтық қарым-қатынасын нығайтты. Польшаға оралғаннан кейін Болеслав тіпті Гнезногоға барып, Прагалық Әулие Адальберттің қабірінде қосымша тәубе етті, онда герцогтан кедейлер мен дін қызметкерлері көптеген қымбат сыйлықтар алды. Тек осыдан кейін ғана шеттету толығымен алынды. Тәубесінен кейін поляк герцогы шіркеуге қатысты белгісіз уәде берді. Збигневтің өлімі туралы ешқандай мәлімет сақталған жоқ. 1113 жылдың 8 шілдесінде Любиньдегі бенедиктин монастырының некрологында Тюньецте Збигнев есімді монахтың қайтыс болғаны туралы хабарланды. Тарихшылар оның Болеславтың жартылай бауыры болуы мүмкін деп есептейді. Оның жерленген жері Тюньецтегі бенедиктин монастырында екені белгілі.

The blinding of Zbigniew caused a strong negative reaction among Bolesław's subjects. Unlike in the east, blinding in medieval Poland was accomplished not by burning the eyes out with a red hot iron rod or knife, but employed a much more brutal technique in which the condemned's eyes were pried out using special pliers. The condemned was then made to open his eyes and if he did not do so, his eyelids were also removed. Contemporary sources don't provide clear information on whether Bolesław was excluded from the community of the Church. It is generally believed that Archbishop Martin I of Gniezno (who was a strong supporter of Zbigniew) excommunicated Bolesław for blinding his half brother. The excommunication exempted all Bolesław's subjects from their oaths of obedience. The duke was faced with a real possibility of an uprising of the sort that deposed Bolesław the Bold. Recognizing his precarious situation, Bolesław sought the customary penance that would reconcile him with the high priesthood. According to Gallus Anonymus, Bolesław first fasted for forty days and made gifts to the poor:

( )He slept in ashes and sackcloth, among the streams of tears and sobs, as he renounced communion and conversation with people. It's possible that Bolesław decided to do this to rebuild his weakened authority and gain the favor of Zbigniew's supporters. Blinding his half brother might have been perceived by Polish society as a breach of the principle of solidarity among the members of the ruling dynasty, a key foundation of public order. According to Gallus, Bolesław also sought and received forgiveness from his half brother. In the next part of his penance, the duke made a pilgrimage to Hungary to the Abbeys of Saint Giles in Somogyvár and Saint Stephen I in Székesfehérvár. The pilgrimage to the Abbey of Saint Giles also had a political goal; Bolesław strengthened his ties of friendship and alliance with the Arpad dynasty. Following his return to Poland, Bolesław even traveled to Gniezno to pay further penance at the tomb of Saint Adalbert of Prague, where poor people and clergy received numerous costly gifts from the duke Only after this was the excommunication finally lifted. Following his repentance the Polish duke made a vague commitment to the Church. No information survives about Zbigniew's death. In the obituary of the Benedictine monastery in Lubiń dated 8 July 1113 was reported the death of a monk in Tyniec called brother Zbigniew. Historians believed that he could be Bolesław's half brother. The information marked that his burial place was in the Benedictine monastery of Tyniec.

Померанияны жаулап алу және қайта құру

Казимир I қалпына келтіруші билік еткен кезеңде Померанияның жоғалтылуы Польша мемлекетін әлсіретті. 11 ғасырдың екінші жартысындағы келесі билеушілер Миешко I және Болеслав I Батылға бұрын тиесілі болған барлық жерлерді қайтаруға қол жеткізе алмады. Болеслав III 1109 жылы Збигневті жеңіп, Силезия үшін богемдік талаптарға сәтті қарсы тұрғаннан кейін ғана батысқа қарай кеңейе алды.

Польша-Померан шекарасын нығайту

Болеслав өмір бойы Померанияны бағындыруды көздеген. Оның саяси мақсаттары екі еді: Нотец өзені бойында Польша шекарасын нығайту және Померанияны қарату. Ол Польшаның Померания үстінен саяси билігін орнатуды жоспарлаған, бірақ Гданьск Помераниясы мен Нотец өзенінің оңтүстігіндегі жолақты есептемегенде, Померанияны толығымен қосып алуға ниеті болмаған. 1113 жылға қарай солтүстік шекара нығайтылып, Санток, Вилен, Накло, Чернков, Уйсте және Вышогрод қамалдары салынды. Кейбір дереккөздерде шекара батыста Варта және Одер өзендерінің құйылысынан басталып, Нотец өзені арқылы Вислаға дейін созылғаны айтылады. Болеслав III Гданьск Помераниясын (Померелияны) кеңейтуге кіріспес бұрын, 1114 жылы Ниса-Клодзка өзенінің жанындағы ірі жиында Богемиямен саяси қарым-қатынасын жақсартты. Ол Владислав I және Отто II-нің қарындасы, неміс ақсүйегі Саломея Бергпен бірге болды.

Гданьск Померанияны жаулап алу

Богемиямен қарым-қатынасын қалыпқа келтіргеннен кейін, Болеслав 1115 жылы Пруссияға қарсы сәтті әскери жорық ұйымдастырды. Бұл Польшаның солтүстік-шығыс шекарасын нығайтты, соның арқасында ол Гданьск Помераниясына шабуыл жасауға мүмкіндік алды. 1115 жылдан 1119 жылға дейін Померания жерлерінің осы бөлігін бағындыру, бұрынғы поляк билеушілерінің ұзақ жылдар бойы армандаған мақсатын орындады: Висла өзені бойындағы аумақтарды, соның ішінде Накло кастеланиясын Польша құрамына толық қосу. Польша княздығының солтүстік шекарасы, болжам бойынша, Гвда және Юниеста өзендерінің бойымен белгіленді (кейін бұл өзендер Померания мен Одер славяндары арасындағы шекараға айналды). Сонымен қатар, шекара Лёба өзені арқылы да өтуі мүмкін. Бағындырылған Гданьск және Слупск аймақтарының жергілікті билеушілері поляк ақсүйектерімен ауыстырылды. Болеслав сонымен қатар Польша шіркеу ұйымын енгізді, бұл оның аталған аймақтағы мүдделерін қорғауға бағытталған шара болды. Алайда, бұл аймақтар шіркеу ұйымының талаптарын қабылдаудан бас тартты. Польша шіркеуіне қосылу 1125-26 жылдары Папаның өкілі, Тускулумның кардинал епископы Жиль келген кезде ғана жүзеге асты.

Скарбимирдің көтерілісі

Болеславтың Померания жорығы кезінде Ауданиецтер әулетінен шыққан граф Палатин Скарбимир бастаған көтеріліс басталды. Көтеріліс 1117 жылы герцог тарапынан басып құйрылды, ал көтерілісшіл дворян жаза ретінде соқырланды. Болеслав пен Ауданиецтер әулеті арасындағы қақтығысты түсіндіру қиын, себебі жеткілікті дерек көздері жоқ. Бұл қақтығыстың себебі, әулеттің күшейіп бара жатқан ықпалы, Скарбимирдің амбициясы, Болеславқа деген қызғанышы және оның айқын танымалдылығы болуы мүмкін. Басқа ықтимал факторлар – Болеславтың тұңғыш ұлы Владыслав II-ні өлімінен кейін жалғыз билеуші етіп бекіту ниеті немесе Сицехпен болған қақтығыста болғандай, Болеславтың өзінің билігін жоғалтудан қорқуы болуы мүмкін. Орта ғасырлық тарихнама бұл көтерілісті Болеслав шығарған мұрагерлік заңымен байланыстырады. Мұрагерлік дау 1115 және 1116 жылдар аралығында, оның екінші әйелінен туған екінші ұлы Лесзек дүниеге келгеннен кейін туды. Бір гипотеза бойынша, Скарбимир дәстүрлі поляк мұрагерлік салтын өзгерткен заңның қабылдануына қарсы болды. Көтерілісті басуда Лабедцтер әулетінен шыққан Пьотр Влостович маңызды рөл атқарды, ол Скарбимирдің орнына граф Палатин болып тағайындалды. Скарбимирдің көтерілісі Гданьск Помераниясын бағындырудың маңыздылығын да көрсетті.

Киев Русының араласуы

Руриктер әулетінен шыққан Владимир II Мономах және оның ұлдары Скарбимирдің көтерілісіне араласқан деп саналады. 1118 жылы Мономах Волыньді өзінің билігіне қосып, билеушісі Ярослав Святополковичті Польшаға қуды. Ярославтың орнына Мономах өз ұлын Романды Волыньдің билеушісі етіп тағайындады. Роман 1119 жылы ерте қайтыс болғаннан кейін, оның орнына тағы бір ұлы Андрейді қойды, ол 1120 жылы қыпшақ тайпасының қолдауымен Польша жеріне шабуыл жасады. Бір жыл өткен соң Болеслав, күйеуінің інісі, қуылған Ярославпен бірге Чермноға қарсы жорық ұйымдастырды. Содан кейін бірнеше жыл бойы Болеслав Руриктер әулетінің династиялық таластарына араласты. 1122 жылы Володар князін тұтқынға алды. Бір жылдан кейін Болеслав тағы да Волыньге араласып, Ярославты қайта орнатуға тырысты. Экспедиция (богемиялық, венгрлік, Перемышль және Теребовль әскерлерінің көмегімен) Ярославтың қазасы мен Скарбимирдің жақтастарының көмегімен қоршаудағы Владимир-Волынскийдің қарсыласуына байланысты сәтсіз аяқталды. Бұл сәтсіз әскери жорық поляк-венгр Галич одағындағы жағдайды ушықтырды.

Батыс Померанияны жаулап алу

1121 (немесе 1119) жылы Померания герцогтары I Вартислав және I Свиетопельк Болеславтың әскерімен Грифице маңындағы Некладзь шайқасында жеңілді. Польша әскерлері Померанияны талқандап, жергілікті қалаларды қиратты және мыңдаған померандарды Польша жеріне қоныс аударуға мәжбүр етті. Болеславтың одан әрі кеңеюі Штецинге (1121–22) бағытталды. Ол бұл қаланың Одер өзенінің табиғи кедергісімен де, жақсы салынған бекіністерімен де қорғалғанын білді. Қабырғаларға жақындаудың жалғыз жолы – жақын маңдағы батпақтың мұздай сулары арқылы өту еді. Болеслав күтпеген шабуылды пайдаланып, дәл сол бағыттан шабуыл жасап, қаланы басып алды. Халықтың көп бөлігі қырғынға ұшырады, ал аман қалғандары Польша билеушісіне бағынуға мәжбүр болды. Болеслав, мүмкін, Одердің батыс жағында, сондай-ақ Моржице көлінің жанында (қазіргі неміс Мюриц) шайқастар өткізген, бұл жерлер техникалық тұрғыдан Помераниядан тыс жерде болған. Осы уақытта Саксония герцогы (болашақтағы Киелі Рим императоры) Лотар да осы аймаққа қарсы әрекет етті. Қазіргі деректерге сәйкес, саксон әскері Эльба өзенінен жоғары қарай, қазіргі Росток бағытында шабуылдады. Олар Варини, Цирципан, Кессиний және Толленсер тайпаларының бір бөлігін бағындырды. Бұл екі бағыттан жасалған кеңею, әрине, билеушілер арасындағы бұрын белгісіз келісімдердің нәтижесі болды. Бұл Померания жерлерін кейін христиандыққа айналдырудың алғашқы қадамы болды. 1122 жылы Болеслав Батыс Померанияны басып алып, оны Польшаның вассалдық жеріне айналдырды. Герцог Вартислав I Польша билеушісіне жыл сайын 500 марка таза күміс салық төлеуге және Болеславтың талабы бойынша әскери көмек көрсетуге міндетті болды. Кейінгі жылдары салық мөлшері 300 маркаға дейін төмендетілді. Бұл жетістік Болеславқа одан әрі жаулап алуға мүмкіндік берді. 1123 жылы оның әскерлері тіпті Ругенге жетті, бірақ оны бағындыра алмады.

Батыс Померанияны христиандыққа айналдыру

Помераниямен байланысты нығайту үшін Болеслав жаңадан иеленген аумақты христиандастыру мақсатымен миссия ұйымдастырды. Сонымен қатар, ол Померанияны Гнезно архиепископтығына бағындыруды жоспарлады. Өкінішке орай, белгісіз миссионерлердің алғашқы тыңистары күтілген нәтиже бермеді. 1122–23 жылдары Волинге сапар шеккен испан Бернард басшылығымен, Болеславтың ресми қолдауымен жасалған келесі әрекет те сәтсіз аяқталды. 1124–25 және 1128 жылдары келесі екі миссияны Бамберг епископы Отто (Померанияның елшісі деп аталды) жүргізді. Болеславпен тиісті кеңескеннен кейін, епископ Отто 1124 жылы аймақты христиандастырудың бірінші кезеңін бастады. Миссия барысында Отто алдымен Болеславтың сарайында болды, онда оған Померанияға сапары үшін қажетті жабдықтар, от және бірнеше дін қызметкерлері берілді. Епископқа миссиясының барлық кезеңінде Померания билеушісі Вартислав I сүйемелдеді, ол оны Санок қаласының жанындағы, өзінің иеліктерінің шекарасында күтіп алды. Вартислав I епископқа Померания қалаларында көмек көрсетуге және сапар барысында қолдау беруге уәде берді. Ол сондай-ақ епископтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін 500 қарулы атты әскерді күзетші ретінде тағайындады. Негізгі миссионерлік қызметтер Пиржицеге бағытталды. Бірінші екі қалада христиандастыру кедергісіз өтті. Каменьде Вартислав I-нің әйелі мен жоғары лауазымды тұлғаларының араласуы осы міндетті жеңілдетті. 1127 жылы алғашқы пұтқа табынушылардың көтерілісі басталды. Бұл Польшаның салған ауыр салығына және Померанияға келген обаға байланысты болды, оның себебі христиандық діні деп есептелді. Оттоның дипломатиялық шеберлігінің арқасында тікелей қақтығыстан аулақ болды және 1128 жылы ол Померанияға тағы бір миссияға аттанды. Вартислав I Оттоны Демминде поляк атты әскерлерімен бірге күтіп алды. Бұл жолы Одер өзенінің батысындағы, яғни Узедом, Вольгаст және Гютцков аймақтарына, Польшаның бағыныштылығында болмаған жерлерге күшті қысым көрсетілді. 1120 жылдардың соңында Болеслав Померанияның шіркеулік ұйымын құруға кірісті. Гданьск Помераниясы Влоцлавек епархиясына қосылды, ол сол кезде Куявия епархиясы деп белгілі болды. Нотечтің солтүстігіндегі шекаралық аймақ Гнезно және Познань епархиялары арасында бөлінді. Алайда, Померанияның басым бөлігі 1140 жылы Померания герцогтығының аумағында құрылған тәуелсіз Померания епископтығына айналды (оның алғашқы епископы Адалберт миссионерлік экспедицияға қатысушы және бұрынғы поляк корольдік капелланы болды), ал 1138 жылы Болеславтың қайтысынан кейін герцогтық Польшадан тәуелсіздік алды. Осы кері кетуге қарамастан, Норберт 1132–33 жылдары поляк шіркеуін бағындыруға талпынуын жалғастырды. Польша епископтарының атынан Курияға шақыру жіберілді. Польша епископтары Папа Иннокентий II алдында пайда болмады, нәтижесінде 1133 жылы "Sacrosancta Romana" бұқасы жарық көрді, ол Магдебург архиепископтығының Польша шіркеуіне және жоспарланған Померания епархияларына билігін растады. Норберттің күш-жігерінің шыңы – формальды privilegium maius болды. Болеслав Померания саясатындағы бұрынғы күш-жігерін сақтап қалуға тырысып, 1135 жылы Мерзебургте мойынсұнды.

In order to strengthen ties with Pomerania, Bolesław organized a mission to Christianize the newly acquired territory. At the same time he wished to subordinate Pomerania to the Gniezno Archbishopric. Unfortunately first attempts made by unknown missionaries did not make the desired progress. Another attempt, officially sponsored by Bolesław and led by Bernard the Spaniard, who traveled to Wolin during 1122–23, ended in another failure. The next two missions were carried out in 1124–25 and 1128 by Bishop Otto of Bamberg (called the Apostle of Pomerania). After appropriate consultation with Bolesław, Bishop Otto set out on the first stage of Christianization of the region in 1124. During the mission Otto stayed first at Bolesław's court, where he was provided with appropriate equipment, fire and several clergymen for his trip to Pomerania. The Bishop was accompanied throughout his mission by the Pomeranian ruler Wartislaw I, who greeted him on the border of his domains, in the environs of the city of Sanok. In Stargard the pagan prince promised Otto his assistance in the Pomeranian cities as well as help during the journey. He also assigned 500 armored knights to act as guards for the bishop's protection, Primary missionary activities were directed to Pyrzyce, In the first two towns the Christianization went without resistance. In Kamień the task was facilitated by the intercession of Wartislaw I's own wife and dignitaries. In 1127 the first pagan rebellions began to take place. These were due to both the large tribute imposed by Poland as well as a plague that descended on Pomerania, which was blamed on Christianity. Thanks to Otto's diplomacy, direct confrontation was avoided and in 1128 he embarked on another mission to Pomerania. Wartislaw I greeted Otto at Demmin with some Polish knights. This time more pressure was applied to the territories west of the Oder River, i. e. Usedom, Wolgast and Gützkow, which weren't under Polish suzerainty. At end of the 1120s Bolesław began to implement an ecclesiastical organization of Pomerania. Gdańsk Pomerania was added to the Diocese of Włocławek, known at the time as the Kujavian Diocese. A strip of borderland north of Noteć was split between the Diocese of Gniezno and Diocese of Poznan. The bulk of Pomerania was, however, made an independent Pomeranian bishopric (whose first bishop, Adalbert, was one of the participants in the missionary expedition and former Polish royal chaplain), set up in the territory of the Duchy of Pomerania in 1140, and, after Bolesław died in 1138, the duchy became independent of Poland. Despite this setback, Norbert continued to attempt to subdue the Polish Church during 1132–33. A call was made in the Curia on behalf of the Polish bishops. The Polish bishops didn't appear before Pope Innocent II, which resulted in the issuing of the Bull Sacrosancta Romana in 1133, which confirmed the sovereignty of the Archbishopric of Magdeburg over the Polish Church and the projected Pomeranian dioceses. The formal privilegium maius was the culmination of Norbert's efforts. Bolesław, trying to save his past efforts in Pomeranian politics, submitted at Merseburg in 1135.

Ругенді жаулап алу және I Вартиславпен одақтасу

Помераниядағы билігін нығайту үшін Болеслав 1130 жылы Руген аралына жорық ұйымдастырды. Осы мақсатта ол Дания герцогы Магнус Нильсонмен (оның күйеу баласы) одақ жасасты, ол швед тағына ие болуға жасаған әрекеттері үшін қолдау көрсеткеніне жауап ретінде оған флотты ұсынды. Флот поляк әскерлерін Ругенге жеткізді, бірақ аралдағы күтілген шайқас болған жоқ, себебі поляк-даниялық біріккен әскерлерін көрген қорғаныстағы рани тайпасы Болеславтың үстемдігін мойындады. 1134 жылы Дания астанасы Роскильдеге жасаған сәтті шабуылдан кейін Болеслав Император Лотар III-нің одақтасы, Дания королі Эрик II-ге қарсы Померанияның Вартислав I-мен одақ құрды. Польша герцогінің рөлі Гриффиндер әулетіне көмектесумен шектелді, Дания ісіне нақты қызығушылық таныту қажеттілігі болмады. Даниялықтар алғашқы шабуылды тойтарғаннан кейін, Померанияға қарсы сәтті жорық ұйымдастырып, кеңейді.

Саяси ахуал

1125 жылы Германия королі және Киелі Рим императоры Генрих V қайтыс болды. Оның мұрагері Суплинбургтік Лотар мұраға байланысты дауларға қатысып, папалық саясатқа араласты. 1130 жылы Апостолдық таққа екі рет сайлау өтті. Лотар өзінің тәж киюін қамтамасыз ету үшін папа Иннокентий II-ні қолдады. Күтілгендей болмағаннан кейін, Лотардың императорлық тәж киюі Германия тағына талапкерлермен болған дауларын аяқтаған жоқ. 1130 жылы Болеслав Одер өзенінің сол жағалауындағы және Рюген аралындағы жерлерді бақылады. Германияның осы жерлерге қатысты ниеттері болды, бірақ оның ішкі саяси жағдайы және Венгриядағы азамат соғысына қатысуы қарулы қақтығысты мүмкін етпеді. 1131 жылы Венгрия королі Стефан II қайтыс болғаннан кейін, таққа екі талапкер арасында соғыс басталды: Бела Соқыр (Хорватия герцогы Альмостың ұлы) және Борис (король Коломанның ұлы деп есептелді). Борис Польша билеушісінен көмек сұрады, ол Венгриямен жақын одақ құруға және Киев князьдерімен ынтымақтастық орнатуға үміттенеді (Борис Владимир II Мономахтың қызының ұлы еді). Алайда Болеслав өзінің күшін Белаға қарсы дұрыс бағаламады, оның барлық елінен қолдауы болды. Польша армиясы Сажо өзенінің шайқасында (22 шілде 1132 жыл) Венгрия, Богемия, Австрия және Германияның біріккен күштерімен кездесті, нәтижесінде коалиция Польша герцогынан толық жеңіске жетті, ол кері шегінуге мәжбүр болды. Сонымен қатар Бела II және Перемышль князі Володимир Польшаға қарсы әскери жорық ұйымдастырды. Біріккен күштер Кіші Польшаны басып алып, Вислицаға жетті. Біраз уақыттан кейін Болеслав 26 маусым 1135 жылы Магдебургте императорлық сотқа шақырылды. Ол уақытты ұзарту үшін өз орнына өкілдерін жіберді. Император тағы бір делегация жіберіп, оның 15 тамыз 1135 жылы Мерзебургте жеке түрде болуын талап етті. Болеслав Лотар III-мен келісімге келмесе, Одер өзенінің батыс жағындағы және Рюген аралындағы жаңадан бағындырылған жерлерді бақылауда ұстай алмайтынын түсінді.

In 1125 Henry V, Holy Roman Emperor and King of Germany, died. His successor, Lothair of Supplinburg, was embroiled in disputes over his inheritance, and became involved in papal politics. In 1130 there was a double election to the Apostolic See. Lothair supported Pope Innocent II, hoping in this way to secure his own coronation. Contrary to expectations, Lothair's Imperial coronation didn't end his disputes against the contenders for the German throne. In 1130 Bolesław controlled the areas situated on the left bank of the Oder river on the island of Rügen. Germany had designs on these lands, but its internal political situation and its involvement in a civil war in Hungary, made an armed conflict impractical. The death of King Stephen II of Hungary in 1131 had led to war between two claimants to the throne: Béla the Blind (son of Álmos, Duke of Croatia) and Boris (the alleged son of King Coloman). Boris sought the help of the Polish ruler, who hoped for a closer alliance with Hungary and cooperation with the Kievan princes (Boris was a son of a daughter of Vladimir II Monomakh). However, Bolesław overestimated his strength against Béla, who had the support of almost all his country. The Polish army faced the combined forces of Hungary, Bohemia, Austria and Germany in the Battle of the Sajó River (22 July 1132), where the coalition achieved complete victory over the Polish duke, who was forced to retreat. At the same time Béla II and Prince Volodymyrko of Peremyshl undertook a military expedition against Poland. The combined forces occupied Lesser Poland, reaching to Wiślica. Shortly after, Bolesław received a summons to the Imperial court at Magdeburg on 26 June 1135. He sent deputies in his stead in order to play for time. The emperor sent another delegation and requested his personal appearance on 15 August 1135, this time in Merseburg. Bolesław realized that without an agreement with Lothair III he couldn't maintain control over the newly conquered lands on the west side of the Oder and the island of Rügen.

Конгресстің ережелері

Конгресс 1135 жылы 15 тамызда өтті. Салтанатты рәсім барысында император Лотар III поляк билеушісінің Померанияға қатысты құқықтарын мойындады. Бұған жауап ретінде Болеслав Померания жерлері мен Руген княздігі үшін құрмет көрсетуге келісті, сондай-ақ осы жерлерден Киелі Рим империясына 6000 дана таза күміс төледі; алайда, ол өзінің негізгі мемлекеті Польшаның толық тәуелсіз билеушісі болып қалды. 1138 жылы Болеславтың қайтысымен Помераниядағы поляк билігі аяқталды, бұл аймақ үшін Киелі Рим империясы мен Дания арасында бәсекелестікке әкеп соқты. «Ex commisso nobis a Deo» арқылы Польша епархиялары үстінен Гнезнен архиепископтығының сөзсіз билігі расталды.

Көршілерімен қарым-қатынасты қалыпқа келтіру

Императорлық ықпал астына өткеннен кейін Польша 1137 жылғы 30 мамырда Клодско конгресінде (Клодско бейбітшілігі деп аталады) Богемиямен қарым-қатынасын жақсартты, бірақ осы келісімнің толық мәліметтері белгісіз. Бұл келісім Болеславтың үлкен ұлы Владиславтың Собэслав I-нің ұлы Вацлавтың крещениесінде куәгер ретінде болған Немца қаласында расталды. Өмірінің соңғы жылдарында Болеслав көрші елдермен қарым-қатынасын нығайту мақсатында балаларына саяси некелер жасауға баса назар берді. 1137 жылы Болеслав ұлы Болеславты Псков князі Всеволодтың қызы Виачеславаға үйлендіру арқылы Киев Русімен қарым-қатынасын күшейтті. Өлген жылы ол ұлы Миешконы король Бела II-нің қызы Елизаветаға үйлендіру арқылы Венгриямен қарым-қатынасын жақсартты. Оның қазасы туралы жазбалар жоқ, ал XII ғасыр деректері оның қайда жерленгені туралы мәлімет бермейді. Тек XV ғасырда Ян Длугош герцогтің қабірі Плоктағы Мазовиялық Қасиетті Мария соборында орналасқандығын жазды. Ол осы ақпараттың көзін көрсетпеді, бірақ бұл жоғалған Мазовия жылнамасынан (Rocznik mazowiecki) алынған болуы мүмкін. XVI-XVII ғасырлардағы Плок каноны Вавржинец Вшереч Болеславтың собордағы ортақ қабірде жатқанын, онда оның әкесі Владислав I Герман мен басқа да бірнеше Мазовиялық Пиаст билеушілерінің сүйектері де болғанын жазды.

Бірінші неке

Киевтік Збыслава (шамамен 1085/90 – шамамен 1114), оның бірінші әйелі, Рюриктер әулетінің мүшесі болды. Ол Киевтің Ұлы князі II Святополк II-нің қызы болды. Неке шамамен 1103 жылы Збигневке қарсы күрес кезінде Киевтен болашақ әскери көмек алу мақсатымен жасалды. Бұл одақ Галиция және Теребовлия князьдерінің Польшаға қарсы шабуылдарын да шектеді. Збыславаның өліміне дейін Польша мен Галисия-Волынь княздығы арасындағы қарым-қатынас достық болып сақталды. Осы некеден туған балалар:
Владислав II Куғынға шығарылған (1105 – 30 мамыр 1159), Болеслав пен Збыславаның жалғыз ұлы, Краков, Силезия, Сандомир, Шығыс Үлкен Польша, Куявия, Батыс Померания және Гданьск Помераниясының князі (1138–46) болды. Галл Аноним Польша тағының мұрагерінің 1107–08 жылдарының қысында дүниеге келгенін жазды, бірақ баланың жынысы мен атын атамады. Rocznik świętokrzyski және Rocznik kapitulny Владиславтың 1105 жылы туғанын көрсеткен. Қызы [Юдит?] (шамамен 1112 – 1124 жылдан кейін), 1124 жылы Муром князі Всеволод Давидовичке үйленді. Оның тегі күмәнді, себебі орыс жылнамаларында Всеволодтың әйелі Польшадан келгені ғана жазылған; ол Болеслав пен Збыславаның қызы немесе Скарбимирдің қызы ретінде Ауданец әулетінің мүшесі болуы мүмкін. Ескі тарихшылар Болеслав пен Збыславаның некесінен туған есімсіз екінші ұлын да атап өткен. Галл Аноним осы ұлдың 1107–08 жылдары туғанын жазды. Освальд Балзердің сөзіне сүйенсек, ол туылғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болған. Алайда, Кароль Малечинский оның ешқашан болмағанын айтты, себебі Владислав II-нің 1105 жылы туғаны туралы мәлімет берген дереккөздер (Rocznik świętokrzyski және Rocznik kapitulny) қателікке ұшыраған болуы мүмкін.

Екінші неке

Бергтік Саломея (шамамен 1093/1101 – 27 шілде 1144), оның екінші әйелі, неміс, Берг графы Генрихтің қызы. Неке 1115 жылдың қаңтар-ақпанында болды. Бұл одақ Польша мен Богемия арасындағы бейбіт келісімге қол қоюмен байланысты. Саломея күшті әулеттен шыққан, ол 1125 жылы император Генрих V қайтыс болғаннан кейін оппозицияны қолдағандықтан, Лотар III сарайында саяси ықпалын жоғалтты. Лешек (1115/16 – 1131 жылға дейін 26 тамыз), Болеслав пен Саломеяның үлкен ұлы. Ол нәресте кезінде қайтыс болған болуы мүмкін. Рыкса (1116 – 1156 жылдың 25 желтоқсанынан кейін), Болеслав пен Саломеяның үлкен қызы, 1127 жылы Данияның Германияға қарсы соғысында Данияның қолдауын алу үшін Данияның болашақ королі Магнус Нильсонға үйленді, бірақ 1134 жылы Дания Германия тарапына қосылды. 1134 жылы Магнус қайтыс болғаннан кейін Рыкса Польшаға оралды. Кейін ол Минск және Гродно князі Володар Глебовичке үйленді; бұл неке Венгрияға қарсы одақты нығайту мақсатымен жасалды. Ол үшінші рет Швеция королі Сверкер I-ге үйленді. 1117/22 – 1131 жылдан кейін) қызы, 1131 жылы Плоцк графы және Нордмарк маркграфы Конрадқа никелесуге немесе үйленуге берілді. Казимир, тарихнамада Үлкені ретінде белгілі (9 тамыз 1122 – 19 қазан 1131), деректерге сәйкес (мысалы, Rocznik kapituły krakowskiej), ол 9 жасында қайтыс болды. Ян Длугос өзінің хроникасында оның Болеслав пен Аделаиданың некесінен туғанын жазды. Гертруда (1123/24 – 7 мамыр 1160), Звифальтендегі монах (1139). Болеслав IV Керілген (шамамен 1125 – 5 қаңтар 1173), Мазовия және Куявия (1138–46), Краков, Гнезно және Калиш (1146–73), Сандомир (1166–73) князі, 12 жасында Псков князі Всеволодтың қызы Вячеславаға үйленді. Ян Длугос оның 1127 жылы Болеслав пен Аделаидадан туған екінші ұлы ретінде туғанын хабарлады. Миешко III Ескі (1126/27 – Калиш, 13 наурыз 1202), Ұлы Польша (1138–1202), Краков (1173–77, 1190, 1199–1202), Калиш (1173–1202), Жоғарғы Гданьск Помераниясы (1173–1202) және Куявия (1195–98) герцогы, шамамен 1136 жылы Венгрия королі Бела II-нің қызы Елизаветаға үйленді. Неке Мерзебург конгресінің шарттарының бірі ретінде жасалды. 1146–48 жылдары Лузатия маркграфы Теодорих I-ге үйленді, ол кейіннен оны жоққа шығарды. Генрих (1131 – 18 қазан 1166), Сандомир герцогы (1146–66), Ян Длугос айтуынша, ол 1132 жылы туған. Ол туралы елтірігінде 1139 жылы елдің аудандарға бөлінуі туралы баяндалған. Кароль Малечинский оның тууын 1127 және 1131 жылдар аралығында деп есептейді. Әкесінің өмірінде Генрих маңызды саяси рөл атқармады. 1166 жылы пруссиялықтарға қарсы шайқаста, үйленбеген және баласыз қайтыс болды. Соңында, неке болған жоқ және ол шамамен 1149–51 жылдары Переяславль князі және 1168 жылдан бері Киевтің ұлы князі Мстислав II-ге үйленді. Казимир II Әділ (1138 – 5 мамыр 1194), Вислица (1166–73), Сандомир (1173–94), Краков (1177–94), Мазовия және Куявия (1186–94) герцогы, ұзақ уақыт бойы өлімнен кейінгі бала деп есептелді және осы себепті әкесінің өсиетіне енбеді. Аделаида (шамамен 1114 – 25 наурыз 1132 жылға дейін), Австрия маркграфы Леопольд III-нің үлкен ұлы, Адалберт II-нің бірінші әйелі. Қазіргі тарихшылар оның Болеславтың қызы болғанын жоққа шығарады. София (10 қазан 1136 жылы қайтыс болған), бәлкім, Матеуштің, Краков епископының анасы болған. Ескі тарихнамада Болеславтың тағы бір әйелі деп қате түрде Аделаида саналды. Бұл туралы мәліметте Збислава қайтыс болғаннан кейін Болеслав оны 1110 жылы Бамбергте үйленді деп жазылған. Бұл баяндаманы Ян Длугос және Архиекон Сулгер ұсынды. Бұл көзқарасты Освальд Балзер сынға алды.

Salomea of Berg (c. 1093/1101 – 27 July 1144), his second wife, was German, the daughter of Count Henry of Berg Schelklingen. The marriage took place in January or February 1115. This union was connected with the signing of a peace treaty between Poland and Bohemia. Salomea came from a powerful family, who, having supported the opposition after the death of Emperor Henry V in 1125, lost its political influence at the court of Lothair III. Leszek (1115/16 – 26 August before 1131), the eldest son of Bolesław and Salomea. He probably died in infancy. Ryksa (1116 – after 25 December 1156), eldest daughter of Bolesław and Salomea, in 1127 she married Danish prince Magnus Nilsson, future King of Västergötland, in order to obtain Danish support in the war against Germany, but in 1134 Denmark sided with Germany regardless. After Magnus' death in 1134, Ryksa returned to Poland. Later she married Volodar Glebovich, Prince of Minsk and Hrodno; this marriage was concluded in order to cement an alliance against Hungary. Her third marriage was with King Sverker I of Sweden. A daughter (before 1117/22 – after 1131), betrothed or married in 1131 to Conrad, Count of Plötzkau and Margrave of Nordmark. Casimir, known in historiography as the Older (9 August 1122 – 19 October 1131), according to sources (like Rocznik kapituły krakowskiej), he died aged 9. Jan Długosz in his chronicle wrote that he was born from the marriage of Bolesław and Adelaide, the Prince's supposed second wife. Gertruda (1123/24 – 7 May 1160), a nun at Zwiefalten (1139). Bolesław IV the Curly (c. 1125 – 5 January 1173), Prince of Masovia and Kuyavia (1138–46), of Kraków, Gniezno and Kalisz (1146–73), of Sandomierz (1166–73), married aged 12 with Viacheslava, daughter of Vsevolod, Prince of Pskov. Jan Długosz reported his birth in 1127 as the second son born from Bolesław and Adelaide. Mieszko III the Old (1126/27 – Kalisz, 13 March 1202), Duke of Greater Poland (1138–1202), of Kraków (1173–77, 1190, 1199–1202), of Kalisz (1173–1202), of Upper Gdańsk Pomerania (1173–1202) and Kuyavia (1195–98), around 1136 married to Elizabeth, daughter of King Béla II of Hungary. The marriage was concluded as one of the provisions of the Congress of Merseburg. around 1146–48 to Theodoric I, Margrave of Lusatia, who later repudiated her. Henry (1131 – 18 October 1166), Duke of Sandomierz (1146–66), according to Jan Długosz he was born in 1132. Further mention of him was made in his chronicle by 1139, describing the division of the country in districts. Karol Maleczyński placed his birth between 1127 and 1131. During his father's lifetime Henry didn't play an important political role. He died in 1166 in battle against the Prussians, unmarried and childless. At the end, the marriage never took place and she married around 1149–51 to Mstislav II, Prince of Pereyaslavl and Grand Prince of Kiev since 1168. Casimir II the Just (1138 – 5 May 1194), Duke of Wiślica (1166–73), of Sandomierz (1173–94) of Kraków (1177–94), of Masovia and Kuyavia (1186–94), for a long time considered a posthumous child, and for this reason not included in his father's testament. Adelaide (c. 1114 25 March before 1132), was the first wife of Adalbert II the Pious, eldest son of Leopold III, Margrave of Austria. Modern historians deny that she was a daughter of Bolesław. Sophia (d. 10 October 1136), was probably the mother of Mateusz, Bishop of Kraków. In older historiography Adelaide, a supposed daughter of Emperor Henry IV, was erroneously considered to be another wife of Bolesław. The information about this stated that after the death of Zbyslava, Bolesław married her in Bamberg in 1110. This report is provided by Jan Długosz and Archdeacon Sulger. This view was challenged by Oswald Balzer.

Ағалық қағидаты

Болеславтың жастық шағындағы өмірі оны өзінің иеліктерін сақталған ұлдары арасында бөлуге итермелеген болуы мүмкін. Осы қадамды орындау үшін адал граф Пётр Влостович тағайындалды. Болеслав өсиетімен, сондай-ақ «Мұрагерлік туралы заң» деп белгілі болған заңмен, Польшада «ағалық қағидасын» енгізді. Мұрагерлік туралы осы ереже Болеславтың қайтысынан кейін күшіне енді, бірақ оның нақты қабылданған күні белгісіз. Оның жасалуы 1115 немесе 1116 жылдары, оның ұлы Лешек туғаннан кейін, немесе Скарбимирдің бүлігі басылғаннан кейін (1117 жылы) болған болуы мүмкін деп саналады. Көптеген деректер мұрагерлік туралы бастапқы құжаттың 1137 жылы жасалғанын көрсетеді. Заң 1180 жылы жойылды, бірақ 1210 жылы Силезия билеушілерінің тілегі бойынша Папа Иннокентий III оны қайта жаңартып берді; алайда, тарихшылар басқа мәліметтердің болмауына байланысты осы мәлімдемеге күмәнді қарады. Бас герцогтың құқықтарына сондай-ақ Киелі Рим империясының вассалы болған Померанияны басқару да кірді. Дереккөздер бас герцогтың билігінің көлемі мен сипатындағы қарама-қайшылықты көрсетті. Папа Иннокентий III тұңғыштық туралы жазса, Винсент Кадлубек ағалық және тұңғыштық екеуі туралы айтады. Кадлубек екі жүйені бір сөйлемде біріктірді, яғни, тұңғыштық қолданылған жекелеген аймақтардағы жоғары биліктің мұрагерлігі. Тарихшылар арасында Болеславтың ағалық емес, тек Владыслав II және оның ұрпақтарына ғана тиесілі тұңғыштықты орнатқаны туралы пікір бар. 1146 жылы Болеслав IV Керлінің билігінің сипаты мен ауқымы осы гипотезаны қолдайды.

Польшаның феодалдық бөлінісі

"Сениорлық принцип" көп ұзамай бұзылып, Польшаның шамамен 200 жылға созылған ыдырау кезеңіне алып келді, бұл феодалдық фрагментация деп те аталады, және бұл ортағасырлық Еуропада жиі кездесетін құбылыс еді. Бұл құбылыс Ресей, Венгрия және Германия сияқты елдерге де әсер етті. Бұл Польша мемлекетінің әлсіреуіне және ішкі дамудың, мәдениеттің өркендеуіне, сондай-ақ халықтың әл-ауқатының жақсаруына себеп болған ішкі тартыстардың кезеңі болды. Сол кездегі княздық құқықтардың таратылуының қазіргі тарихнамада да пайдалы жақтары бар деп есептеледі, олардың ішінде: жаңа экономикалық негізде саяси жүйені қайта құру және елдің тағдырына жоғары билік эшелондарына үлкен жауапкершілікті жүктеу.

Болеслав билігі кезіндегі поляк тарихнамасы

Болеслав өзінің билігі кезінде Пьяст әулетінің тарихын жазылсын деп тіледі. Бұл міндетті есімсіз бенедикттік монахқа (бұрыс Gallus Anonymous деп аталған) жүктеді. Дегенмен, қазіргі зерттеулер көрсеткендей, монах венециялық болған. Оның латын тілінде жазылған "Хроника полонорум" шығармасы 1112 және 1116 жылдар аралығында жазылған. Мемлекет тарихы (лат. gesta ducum) – билеушілердің тағдырын баяндайтын жазба. Хроникада мифтік дәуірден бастап 1114 жылға дейінгі оқиғалар қамтылған. Үш бөлімнен тұратын, аяқталмаған бұл әдеби туынды Пьясттардың Польша билеу құқығын негіздеді. Хроника сонымен қатар билеушілердің жауапкершілігінде болған көптеген даулы оқиғаларды түсіндіреді және олардың саясатын толық ашады.

Онлайн көздер

Марчин Биелски: Kronika polska (поляк тілінде), Краков 1597, [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Август Биеловский (ред.), Monumenta Poloniae Historica (поляк тілінде), т. II, Lwów 1872, [2014 жылғы 28 шілдеде алынған]. Паптың бұйрығы Ex commisso nobis a Deo in: Codex diplomaticus majoris Polonia (латын тілінде), т. 1, № 7, [2014 жылғы 28 шілдеде алынған]. Паптың бұйрығы Sacrosancta Romana in: Codex diplomaticus majoris Polonia (латын тілінде), т. 1, № 6, [2014 жылғы 28 шілдеде алынған]. Gallus Anonymous: Kronika polska (поляк тілінде), Вроцлав 2003, [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Ян Длугош: Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście (поляк тілінде), т. I, Kraków 1867, [2014 жылғы 28 шілдеде алынған]. Г. Х. Перц: Annales Magdeburgenses (Monumenta Germaniae Historica) (Monumenta Germaniae Historica) (латын тілінде), т. XVI, Ганновер 1859, [2011 жылдың 1 шілдесінде алынған]. Г. Х. Перц: Annalista Saxo w: Chronica et annales aevi Salici (Monumenta Germaniae Historica) (латын тілінде), т. VI, Ганновер 1844, [2014 жылғы 28 шілдеде алынған]. Ұжымдық еңбек: Monumenta Poloniae Historica (поляк тілінде) (Польша тарихының ескерткіштері), т. III, Lwów 1878, [2014 жылғы 28 шілдеде алынған].

Онлайн кітаптар тізімі

М. Андралойч, В. Андралойч: Bulle księcia Bolesława Krzywoustego (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. М. Андралойч, В. Андралойч: Nie śniło się historykom (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. О. Балзер: Genealogia Piastów (поляк тілінде), Краков 1895 [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Р. Дроги: Państwo Czeskie Przemyślidów (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. М. Фолварняк: Pierwsze polskie brakteaty. Poglądy na ich temat w ujęciu historycznym (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. В. Гарбачевский: Polska: Epoka denarowa w mennictwie polskim (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. В. Гарбачевский: Polskie monety kruszcowe od X wieku (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. М. Гроновский: Opactwo Benedyktynów w Tyńcu. Założenie klasztoru. Spór o fundatora Opactwa (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. К. Кмок: Wojna polsko niemiecka 1109 (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. К. Коллингер: Ruskie posiłki dla Bolesława III Krzywoustego w 1109, śmierć Zbysławy i trwałość sojuszu polsko ruskiego w latach 1102–1114 (поляк тілінде) [2009 жылдың 13 қыркүйегінде алынды]. Б. Козловский: Śmierć księcia Zbigniewa, oślepionego przez Bolesława Krzywoustego (поляк тілінде) [2009 жылдың 2 қыркүйегінде алынды]. В. Мишке және басқалар: Kronika życia naukowego (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. В. Мишке: Polska korona królów czeskich (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Ł. Пьерникарчик: Palatyn Sieciech (1080–1100) (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. H. Подолинска: Kościół grodowy (I) na Ostrowie Tumskim – historyczny świadek Obrony Głogowa (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Я. Прайзнер: Numizmatyka: Katalog polskich monet obiegowych. Monety 1916–2010 (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. S. Orgelbranda encyklopedja powszechna (поляк тілінде), том 12, Od Polska do Rohan, Варшава 1902, [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Я. Серафин: Pomniki Głogowa (поляк тілінде) [in:] Я. Садовский (ред.): Encyklopedia Ziemi Głogowskiej, том XLIII, Głogów 2001, [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. Р. Сидорский: Kierunek: Wenecja!. Wywiad z Tomaszem Jasińskim (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. С. Суходолский: Nowe (mazowieckie) znalezisko bulli Bolesława Krzywoustego i problemy ołowianych pieczęci we wczesnośredniowiecznej Polsce (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды]. А. Шмех: Testament Bolesława Krzywoustego (поляк тілінде) [2014 жылдың 28 шілдесінде алынды].

M. Andrałojć, W. Andrałojć: Bulle księcia Bolesława Krzywoustego (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. M. Andrałojć, W. Andrałojć: Nie śniło się historykom (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. O. Balzer: Genealogia Piastów (in Polish), Kraków 1895 [retrieved 28 July 2014]. R. Drogi: Państwo Czeskie Przemyślidów (historia Czech, cz. III. 1) (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. M. Folwarniak: Pierwsze polskie brakteaty. Poglądy na ich temat w ujęciu historycznym (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. W. Garbaczewski: Polska: Epoka denarowa w mennictwie polskim (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. W. Garbaczewski: Polskie monety kruszcowe od X wieku (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. M. Gronowski: Opactwo Benedyktynów w Tyńcu. Założenie klasztoru. Spór o fundatora Opactwa (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. K. Kmąk: Wojna polsko niemiecka 1109 (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. K. Kollinger: Ruskie posiłki dla Bolesława III Krzywoustego w 1109, śmierć Zbysławy i trwałość sojuszu polsko ruskiego w latach 1102–1114 (in Polish) [retrieved 13 September 2009]. B. Kozłowski: Śmierć księcia Zbigniewa, oślepionego przez Bolesława Krzywoustego (in Polish) [retrieved 2 September 2009]. W. Mischke and others: Kronika życia naukowego (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. W. Mischke: Polska korona królów czeskich (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. Ł. Piernikarczyk: Palatyn Sieciech (1080–1100) (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. H. Podolińska: Kościół grodowy (I) na Ostrowie Tumskim – historyczny świadek Obrony Głogowa (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. J. Prajzner: Numizmatyka: Katalog polskich monet obiegowych. Monety 1916–2010 (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. S. Orgelbranda encyklopedja powszechna (in Polish), vol. 12, Od Polska do Rohan, Warsaw 1902, [retrieved 28 July 2014]. J. Serafin: Pomniki Głogowa (in Polish) [in:] J. Sadowski (ed. ): Encyklopedia Ziemi Głogowskiej, vol. XLIII, Głogów 2001, [retrieved 28 July 2014]. R. Sidorski: Kierunek: Wenecja!. Wywiad z Tomaszem Jasińskim (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. S. Suchodolski: Nowe (mazowieckie) znalezisko bulli Bolesława Krzywoustego i problemy ołowianych pieczęci we wczesnośredniowiecznej Polsce (in Polish) [retrieved 28 July 2014]. A. Śmiech: Testament Bolesława Krzywoustego (in Polish) [retrieved 28 July 2014].