Кіріспе

Италиялық жазушы
итальяндық кеме «Альфредо Ориани»

Өмірбаян

Альфредо Ориани 1852 жылғы 22 тамызда Фаенцада (Равенна) үш баланың кенжесі болып дүниеге келді. Оның әкесі Луиджи Ориани төмен дәрежелі жер иелеріне жатты. Ол Римдегі Сапиенца университетінде және Неаполь университетінде заң білімін алып, 1872 жылы заңгер дипломын алды. Бірақ ол ешқашан заң практикасына кіріспеді, керісінше, өмірінің көп бөлігін жазуға арнау үшін отбасының мүлігіне қайтып келді. Өмірінің соңғы он жылында ол театрға бет бұрып, 1902 жылы "L'invincibile" трагедиясымен біршама сәттілікке қол жеткізді. Ол 1909 жылғы 18 қазанда Касола Вальсеньодағы жеке үйінде 57 жасында қайтыс болды. Орианидің көптеген армандары мен идеалдары, көбінесе оның ең жақсы романы саналатын "La Disfatta" (1896) романында кездеседі. Бұл профессор Де Ниттистің, өмірін зерттеуге арнап, соңынан Бичеге үйленген және одан ұл тапқан трагедиясы. Де Ниттис ұлы мен достарының қаза тапқанын көреді, даңққа жете алмайды және алдағы өмірі туралы мұңайып ойлайды; оның жеңілісі – өмірінің мәнісіз, із қалдырмайтын екенін түсінуде.

Тарихи еңбектер

Орианидің тарихи және сындық еңбектерінің арасында ең жақсы есте қалғандары – «Фино а Догали» (1889), «Италиядағы саяси күрес» (1892) және «Идеалдық төңкеріс» (1908). Біріншісі Италияның Африкадағы миссиясына арналған (Догали осы құрлықта итальяндық апаттың орын алған жері болды). Екіншісі Еуропа тарихымен байланысты, орта ғасырлардан бастап Италияның біртүтастығы үшін күрестің тарихын қамтиды. Онда жарқын беттер көп, соның ішінде Италияның Римге кіруіне арналған:

1908 жылы жарық көрген «Идеалдық төңкеріс» («La rivolta ideale») еңбегінде Ориани батырлық пен халықтық Рисорджиментоның жоғалған өлшемдерін қайта жаңғыртуға тырысты. Ориани қазіргі Италия тарихын батыр тұлғалар арқылы қарастыруға бейімді болды, бұл Антонио Грамшиді оның тарихнамалық «титанизміне» сілтеме жасауға итермеледі. Ол ұлтты және халықты тарихи тағдырларын толыққанды іске асыруға бастайтын жаңа аристократияны көздеді және 19 ғасыр позитивизміне қарсы идеализмнің қажеттілігін жақтады. Ол «демократияның қарапайым халық материализміне» қарсы күресіп, Италияны түбірінен өзгерте алатын харизматикалық көшбасшының келуін тіледі.

Өлімнен кейінгі атақ

Ориани тек Бенедетто Кроченің кеш ашқаны арқасында өлімнен кейін ғана атақ-даңққа ие болды. Оның ең жақсы романы саналатын «La Disfatta» (1896) Крочеден жылы мақтау алды, бірақ Орианиге деген қызығушылықтың қайта жандануы оның өлімінен кейін болды, бұл негізінен оның 1892 жылғы «Италиядағы саяси күрес» сияқты тарихи және әлеуметтік шығармаларының сипатына байланысты. Ориани итальян саясатына үлкен ықпал етті (сондай-ақ, сол кездегі тарихнамаға жанама әсер етті), бұл оның фашизмнің алға құрлысы ретінде танылуымен аяқталды. Орианидің саяси ойлауы Джузеппе Маццинидің ықпалымен жетілді және оның фашизммен кешіктірілген мәртебесіне бірінші кезекте жауапты болған саяси очерктерінде көрініс тапты. Израиль тарихшысы Мейр Михаэлистің айтуынша, Ориани Маццинидің «миссия» ұғымын империализм тіліне аударды. Мысалы, «Fino a Dogali» (As Far as Dogali, 1889) еңбегінде ол Италияның Африкаға кеңеюін ақтады, Италияның әлемдегі өркениеттік миссиясын атап өтті. «La lotta politica in Italia» («Италиядағы саяси күрес», 1892) – Батыс Рим империясының құлдырауынан Рисоргиментоға дейінгі итальяндық саяси құлдыраудың себептерін жан-жақты баяндаған, ішкі араздықты өкініп, итальян ұлтын әлемдегі өркениеттік миссиясын жаңғыртып, қазіргі заманғы отарлық империяны құруға шақырған еңбек. Бұл еңбек Савойяның апологетикалық тарихнамасына қарама-қарсы ретінде Рисоргиментоның қазіргі заманғы ревизионизмінің прототипі болып саналады. Ориани Рисоргименто оқиғаларының нәтижесін күмәнге салды. Ол «патшалық жаулап алуды» жаңа мемлекет құру үшін біржақты әрекет ретінде сынға алды, өйткені ол күшті демократиялық қозғалыстың қолдауысыз оның іргетасы әлсіз болатынын дәлелдеді. ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарының мәдени ахуалында «Италиядағы саяси күрес» көптеген зиялыларға сол кездегі тыныштықсыздыққа және Жиолтиден өзгеше Италияға деген үмітке жауап берген сияқты көрінді. Он жылдан астам уақыт бойы кітап итальян мәдениетінің барлық салаларында талқыланды: Амендола, Преццолини, Джентиле сияқты танымал тұлғалар оның құштарлық пен айтыс құрылымын бағалады. Футуристикалық жазушы Джованни Папинидің айтуынша, Орианидің шығармашылығы Томас Карлайл, Жюль Мишелет және Джузеппе Ферраридің шығармаларымен салыстырылды. Орианидің идеялары радикалды интеллектуал Пьеро Гобеттидің жұмысына, әсіресе оның «Батырсыз Рисоргименто» (Risorgimento senza eroi, 1926) атты очерктер жинағына әсер етті. Бұл пост-унитариандық кезеңдегі либералды билеуші тапты қатаң сынға алған еңбек. Орианиді солшыл және антифашист Антонио Грамши де бағалады, ол ол туралы өзінің түрмедегі жазбаларында жазды. Грамши Орианиді «итальяндық ұлттық халықтық ұлылықтың» «ең адал және құлшынысты» қорғаушысы деп таныды. Орианидің атағы Италияның шекарасынан тыс жерлерге тез тарады. Жорж Сорел Орианиді романтикалық романдар жазушы және терең әлеуметтік философ ретінде бағалаған, оған «La rivolta ideale» (L'Indépendance, 15 сәуір, 1912) атты эссе арнады. Сорел Ориани эстетикалық интуицияны философиялық түсінікпен біріктірді деп сенді. Сорелдің айтуынша, оның еңбегі «[a] été assez clairvoyant pour prévoir le désastre des scientistes et [a] contribué à maintenir la noble tradition hégélienne» («Ғылымшылардың апатын болжау үшін өте көреген болды және адал гегельдік дәстүрді сақтауға ықпал етті»). Бенжамин Кремю Орианиді Италияда өмірін өзгерткен жалғыз саяси жазушы деп санайды.