Кіріспе

АҚШ-Жапония қарым-қатынастарындағы өзгерістер және одақтас әскерлерінің оккупациясы кезіндегі қайта құру. "Кері бағыт" (逆コース) – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапонияны реформалау және қайта құруға бағытталған АҚШ үкіметінің саясатындағы және АҚШ басшылығымен жүргізілген одақтас әскерлерінің оккупациясындағы өзгеріске берілген атау. Кері бағыт 1947 жылы, суық соғыстың шиеленісі күшейген кезде басталды. Кері бағыттың нәтижесінде оккупациялық саясаттың басымдығы Жапонияны әскерилендіруден арылу және демократияландырудан Азиядағы АҚШ-тың суық соғыс мақсаттарын қолдауға бағытталған экономикалық қайта құруға және қайта әскерилендіруге ауысты. Бұл 1945 және 1946 жылдары оккупация жүргізген реформаларды жеңілдетуді, кейбір жағдайларда тіпті жартылай жоюды білдірді. АҚШ Мемлекеттік департаментінің ресми тарихында айтылғандай, "осы 'кері бағыт' суық соғыстың маңызды одақтасы болатын елдерді жазалау емес, нығайтуға бағытталған".

Өмірбаян

1945 жылғы 15 тамызда Жапония одақтас державаларға бас иді. 2 қыркүйекте Токио шығанағында бағыну туралы құжаттар ресми түрде алмастырылды. Осыған дейін мыңдаған одақтас оккупациялық күштер Жапония жеріне қонуды бастаған еді. Оккупацияны американдық генерал Дуглас Макартур басқарды, оның кеңсесі Одақтас державалардың Жоғарғы Бас қолбасшылығы (SCAP) деп белгіленді. 1945-1946 жылдар аралығындағы оккупацияның бастапқы кезеңінде SCAP Жапонияның әлемдік бейбітшілікке қауіп төндірмеуін қамтамасыз ету мақсатында әлеуметтік және саяси реформалардың ауқымды бағдарламасын іске асырды. Басқа реформалармен қатар, SCAP жапондық басшылармен бірлесіп жапондық әскерді таратып, соғыс кезеңіндегі басшыларды үкіметтік лауазымдардан шеттетуге, сондай-ақ Азиядағы империялық саясатын қолдаған қуатты зайбацу индустриалдық конгломераттарын таратуға жұмыстанды. Сонымен қатар, SCAP жер реформасын жүзеге асырды, оның нәтижесінде бұрын жерді жалға алған шаруалар енді сол жерлердің иелеріне айналды. Бұл соғыс режимін қолдаған бұрынғы қуатты жер иелерінің тобына қарсы соққы болды, және ұлттық полиция күшін жергілікті деңгейде бақыланатын, американдық үлгідегі шағын полиция күштеріне бөлу арқылы соғыс кезеңіндегі жапондық полициялық мемлекеттің құрылымын бұзуға тырысты. SCAP сонымен қатар, болашақтағы милитаризмге тежеу салатынына сенген, бұрын шеттетуге ұшыраған топтарды күшейтуге ұмтылды, коммунистік және социалистік партияларды заңдастырды, еңбек одақтарының құрылуын ынталандырды және әйелдерге дауыс беру құқығын берді. Оккупацияның алғашқы кезеңіндегі маңызды жетістік – 1947 жылы SCAP-тың ұсынысымен Жапонияның жаңа Конституциясының қабылдануы болды. Жапон Конституциясының 9-бабында соғыс мемлекеттік саясаттың құралы ретінде қарастырылмайды және Жапония ешқашан әскери күштерді ұстамайды деп уәде беріледі. Алайда, сол кезде Еуропадағы шиеленіс күшейіп, Совет Одағының Шығыс Еуропа елдерін оккупациялауы Уинстон Черчилльді 1946 жылы «Темір перде» сөйлеуіне итермеледі, ал Азиядағы Қытай азаматтық соғысында коммунистердің ықпалы артып келе жатқан еді. Геосаяси жағдайдағы осы өзгерістер АҚШ үкіметі мен одақтас оккупациялық күштерінің Жапонияға қатысты көзқарасын түбірінен өзгертті. Жапонияны соғыс кезіндегі жасаған қылмыстары үшін жазалау мен әлсіретуден гөрі, назар аударылған нәрсе – Жапонияны жаңадан құру және нығайту, оны пайда болатын жаһандық суық соғыстағы ықтимал одақтас ретінде қарастыру болды. Ал Жапония ішіндегі жағдайда, инфляцияның өсуі, аштық пен кедейліктің жалғасуы, сондай-ақ солшыл партиялар мен еңбек одақтарының қарқынды өсуі оккупациялық биліктің өкілдерін Жапонияның коммунистік үгітке бейім немесе тіпті коммунистік революцияға ұшырауы мүмкін деген қорқынышқа түсірді, және Жапониядағы консервативті және антикоммунистік күштерді нығайту қажет деген сенімге келді. SCAP-тың ойлауының өзгеруінің алғашқы белгісі 1947 жылдың қаңтарында Макартурдың 1 ақпанға жоспарланған еңбек одақтарының жаппай жалпыұлттық ереуіліне рұқсат бермейтінін жариялауымен болды. Осыдан кейін оккупациялық саясаттың ауқымды өзгерісі көріне бастады.

Кері бағыт саясаты

"Артқа қарай" бағытының аясында мыңдаған консервативті және ұлтшыл соғыс кезеңінің лидерлері тазаланып, саясатқа және үкімет министрліктеріне қайта оралуға мүмкіндік алды. Өнеркәсіп секторында ескі заибацулардың қалдықтарына қарсы антимонополиялық шаралар жоспарлары тоқтатылып, кейбір бұрынғы антимонополиялық саясаттар ішінара өзгертілді. МакАртур бастапқыда 325 жапон компаниясын таратуды жоспарлаған, бірақ соңында тек 11 компания таратылды. Өзін-өзі қорғау саласында АҚШ Жапонияға 9-бапты жою және қайта әскерилендіру үшін қысым көрсетуді бастады. Осы мақсатта SCAP 1950 жылы Ұлттық полиция резервін (NPR) және 1952 жылы Жағалау қауіпсіздік күштерін (CSF) құрды. Олар кейіннен 1954 жылы Жапонияның Өзін-Өзі Қорғау Күштерінің (JSDF) құрлық және теңіз бөлімдеріне айналды. SCAP сондай-ақ олардың жақында күшейткен еңбек одақтарын әлсіретуге тырысты, ең бастысы мемлекеттік сектор қызметкерлерін ереуілге шығу құқығынан айыратын жарлық шығарды. "Артқа қарай" бағытының шыңы 1950 жылғы "Қызыл тазалау" болып табылды. 1949 жылы Қытайда коммунистердің жеңісі және 1950 жылы Корея соғысының басталуы консерваторлардың Азияда коммунизмнің күшейіп бара жатқаны туралы қорқыныштарын арттырды. Осы аяда, SCAP-тың ынталандыруымен, Жапония үкіметі мен бизнес лидерлері ондаған мың коммунистерді, коммунист деп күдіктенгендерді және басқа да солшылдарды мемлекеттік қызметтерден, жеке сектордағы жұмыстардан және мектептер мен университеттердегі оқытушылық лауазымдардан тазалады. Көп жағынан, "Артқа қарай" бағыты Еуропадағы Маршалл жоспарына ұқсас, әсіресе экономикалық жаңаруға басымдық беріп, сонымен бірге коммунизмнің ықпалын шектеуге тырысқандығында.

Кері бағыттың соңы

Жапонияны оккупациялау ресми түрде 1952 жылдың 28 сәуірінде Сан-Франциско бейбіт шартының қабылдануымен аяқталды. Бұл АҚШ басқарған оккупацияның жапон басшыларына саясатты тікелей диктаттап тағайындау мүмкіндігінен айырылғанын білдірді. Дегенмен, оккупацияны тоқтатудың алғы шарты ретінде АҚШ Жапония үкіметінен АҚШ-Жапония қауіпсіздік шартына келісуін талап етті, бұл АҚШ-қа Жапония аумағында әскери күштерін сақтап тұруға рұқсат берді. Осы арқылы Жапония жаңадан құрылған АҚШ-Жапония одағына еніп, АҚШ-тың Жапонияның сыртқы және ішкі саясатына күшті ықпал етуін қамтамасыз етті. Тарихшы Ник Капур кері бағыттың 1952 жылдан кейін де АҚШ-тың ашық және жасырын қолдауымен, Жапониядағы консервативті үкіметтермен бірлесіп жалғасқанын айтады. 1954 жылы Ұлттық полиция резерві Жапонияның Өзін-Өзі Қорғау Күштеріне қайта құрылды, ол іс жүзінде әскери күш болғанымен, формальды түрде әскери емес еді. Сол жылы, АҚШ-тың ынталандыруымен, полиция күштерін Ұлттық полиция агенттігінің бағынысына қайта орталықтандырған полиция заңы қабылданды. Соңында, 1955 жылы АҚШ-тың шақыруымен және ЦРУ-ның жасырын қолдауымен, бұрын тазартылған консервативті саясатшылар бірігіп, Либералды-Демократиялық партияны құрды, ол сол кезден бері Жапонияны дерлік үздіксіз басқарып келеді.

Мұралар мен салдары

Кері курс кең ауқымды салдарға әкелді. Әлемдік қауіпсіздік тұрғысынан алғанда, ол Жапонияның өзін-өзі қорғау күштері түріндегі де-факто қайта әскериленуіне жол ашты және АҚШ-Жапония одағының негізін қалады, соның арқасында Жапонияның барлық Суық соғыс кезеңінде американдық лагерде қалуы қамтамасыз етілді. Шындығында, қайта әскериленген және нығайтылған Жапония Шығыс Азиядағы АҚШ қауіпсіздік саясатының тірегіне айналды. Экономикалық жағынан алғанда, «Зайбацу» өнеркәсіптік конгломераттарын толыққанды тарату мүмкін болмағандықтан, олар «кейрецу» деп аталатын бейресми бірлестіктер ретінде ішінара реформаланды. Жапонияның ішкі саясатында кері курс солшыл күштерді айтарлықтай әлсіретіп, консерваторларды күшейтті, нәтижесінде ондаған жылдар бойы консервативтік үкіметтің негізі қаланды. Сонымен қатар, оккупацияның бастапқы кезеңдерінде қасақана қолдау көрсетілген солшыл күштер толыққанды жойылған жоқ, бұл 1950 жылдары аса қақтығысты саяси күрес пен еңбек дауларына жағдай жасады, бұл 1960 жылы өткен масштабты Анпо наразылықтары мен Миике көмір шахтасындағы ереуілмен аяқталды.