Кіріспе
Фламанд суретшісі Бернард ван Орли (1487 және 1491 жылдар аралығында – 6 қаңтар 1541), сондай-ақ Баренд немесе Барент ван Орли, Бернарт ван Орли немесе Баренд ван Брюссель деп аталған, фламанд суретшісі және голланд және фламанд Ренессанс кезеңінің суреттерінің өкілі. Ол гобелендердің дизайнымен де, өмірінің соңында – боялған шынымен де бірдей белсенді айналысты. Италияға ешқашан бармағанына қарамастан, ол итальяндық Ренессанс суретінен, әсіресе Рафаэльдің суреттерінен әсерленген, «римдіктер» деп аталатын фламанд суретшілерінің тобына жатты. Ол Брюссельде дүниеге келіп, сонда қайтыс болды және «Брюссель қалалық кеңесі үшін өнер жөніндегі комиссар қызметін атқарды». Ол Габсбургтер әулетінің сарай суретшісі болды. Ол өте өнімді болды, жұмыстарының дизайнына ден қойып, олардың орындалуын көбінесе басқаларға тапсырды – сурет салуда, ал гобелендер мен боялған шыны жасауда толығымен. Мүмкін, ол бұл тәжірибені Рафаэльден үйренген, өйткені Римдегі Рафаэльдің шеберханасы бұрын-соңды болмағандай үлкен болған. Шеберханада орындалуға көп сенгендіктен, сақталған көптеген туындылары сапасы жағынан айтарлықтай ерекшеленеді. Көптеген суреттер, көбінесе гобелендер мен боялған шынылардың дизайнына жасалған эскиздер сақталған. Ол немесе оның шеберханасы гобелендерге толық көлемді эскиздер жасаған болар, бірақ олар әдетте тоқу кезінде жоғалып, жолақтарға бөлінетін. Оның суреттерінің басым бөлігі діни көріністер мен портреттерді бейнелейді, ал мифологиялық және аллегориялық сюжеттердің саны шектеулі. Оның портреттері көбінесе Габсбургтер әулетінің мүшелерін бейнелейді және оның шеберханасында бірнеше нұсқада жасалды. Гобелендерінің сюжеттері әртүрлі болды, бұл ортаның қалыпты диапазонын көрсетеді – библиялық циклдардан аллегорияларға, шайқас және аң ауру көріністеріне дейін. Оның әкесі Брюссельде гобелен дизайнымен айналысқан, ал Бернардтың бірнеше ұрпағы суретші болған. Олардың кейбіреулері XVIII ғасырға дейін белсенді қызмет еткен.
Bernard van Orley (between 1487 and 1491 – 6 January 1541), also called Barend or Barent van Orley, Bernaert van Orley or Barend van Brussel, was a versatile Flemish artist and representative of Dutch and Flemish Renaissance painting, who was equally active as a designer of tapestries and, at the end of his life, stained glass. Although he never visited Italy, he belongs to the group of Italianizing Flemish painters called the Romanists, who were influenced by Italian Renaissance painting, in his case especially by Raphael. He was born and died in Brussels and "served as a sort of commissioner of the arts for the Brussels town council". He was the court artist of the Habsburg rulers. He was extremely productive, concentrating on the design of his works, and leaving their execution largely to others, in the case of painting, and entirely so, in the case of the tapestries and stained glass. This he may have learned from Raphael, whose workshop in Rome was unprecedentedly large. Due to his reliance on workshop execution, his many surviving works vary considerably in quality. Many drawings, mostly studies for designs for tapestries and stained glass, also survive. He or his workshop would have produced full scale cartoons for the tapestries, but these were normally lost in the course of weaving, when they were cut into strips. The prevalent subject matter of his paintings are religious scenes and portraits, and he painted only a limited number of mythological and allegorical subjects. His portraits mostly depict members of the Habsburg dynasty and were produced in multiple versions by his workshop. The subject matter of his tapestries was more varied, reflecting the normal range of that medium, from biblical cycles to allegories, battle and hunting scenes. His father had been a tapestry designer in Brussels, and several of Bernard's descendants were artists. A number of them were still active in the 18th century.
Отбасы
Оның отбасы бастапқыда Люксембургтен шыққан, Seigneurs d'Ourle немесе d'Orley ұрпақтары. Кейін оның отбасы Брабант герцогтығына көшіп, онда оның әкесі Валентин ван Орли (шамамен 1466, Брюссель – 1532) заңсыз туған бала ретінде дүниеге келді. Бернард пен оның інісі Эверард (олар да суретші болды) екеуі де Брюссельде туды. Салуццо алтарьлық кескіндемесінің қанаттық панельдері Валентин ван Орлиге жатқызылады, ол Әйетті Иосифтің өмірін бейнелейді (шамамен 1510 жыл). Алтарь өзі готикалық стильде жасалған, бірақ бұл қанаттық панельдерде Ренессанс стилінің белгілі бір ерекшеліктері көрінеді (Брюссель қалалық мұражайы). Антверпендегі Сент-Джеймс шіркеуіндегі Әйетті Рохтың өмірінен алынған панельдер Эверард ван Орлиге жатқызылған. 1512 жылы Бернард ван Орли Агнес Сегерске үйленді, ал 1539 жылы Агнес қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай Катерина Хелинкске үйленді. Оның тоғыз баласы болды. Оның төрт ұлы әкесінің жолын жалғап, суретшілер болды.
Үйреншік
Кейде Бернард ван Орли өзінің өнер білімін Римде Рафаэль мектебінде аяқтады деп есептеледі, алайда мұны растайтын сенімді деректер жоқ. Ол кезде Брюссельде Ван Латем және Конинкслоу отбасының суретшілері сияқты белгілі бір дәрежеде танымал болған бірнеше суретші болды. Сондықтан, оның бастапқыда әкесінің шеберханасында оқығаны әлдеқайда мүмкін, әкесі – Антверпендегі Киелі Лука гильдиясының "Liggere" (тізілімдерінде) "шебер" деп тіркелген және бірнеше шәкірттері болған белгісіз суретші. Бернард ван Орли өзінің Ренессанс стиліндегі білімін 1516 және 1520 жылдар аралығында Брюссельде болған Рафаэльдің Расулдардың істерінен жасалған гобелендерге арналған эскиздері мен гравюралары арқылы алды; қазір олар Лондонда сақталуда. Олар папа Лео X үшін Пьетр ван Аальст жасаған гобелендерге тоқымаға арналған еді.
Суреттер
Оның қолтаңбаланған ең алғашқы туындыларының бірі 1512 жылға жатады: "Брюссельдің ағаш шеберлері мен тас қадушылар корпорациясының триптихі", сондай-ақ Апостол алтары деп те аталады. Орталық бөлігі Венадағы Көркем-тарихи мұражайда, ал бүйірлік бөліктері Бельгияның Көркем өнерлердің Корольдік мұражайларында, Брюссельде сақталады. Онда екі апостол – Томас және Матфейдің өмірі баяндалады. Бұл туынды бастапқыда Брюссельдегі Біздің сүйікті ханым шіркеуінің қапталына тапсырыс берілген. Алғашқы туындыларында ол Ян ван Эйк, Рожиер ван дер Вейден және олардың ізбасарларының дәстүрлерін жалғастырды, бірақ кейіннен қайта өрлеу дәуірінің итальяндық мотивтерін біртіндеп енгізе бастады, фигуралардың түрлерін және кеңістіктік қатынастарды бейнеледі, мысалы, Рафаэльдің туындыларында көрінетіндей. 1515 жылы ол Веурндағы Синт Вальбурга шіркеуінің қапталындағы Қасиетті Крест бауырластығы үшін триптихтің тапсырысын қабылдауды сұрады. Ол оны 1522 жылы аяқтап, тапсырды. Сол жақ панелі Бельгияның Көркем өнерлердің Корольдік мұражайында қойылған. Алдыңғы жағында Ренессанс ғимараттары мен итальяндық мотивтермен безендірілген сәулеттік ортада Папаны қарсы алған Әйгерім бейнеленген. Артында – айқышқа ілінген Иса Мәсіхтің сұр бояумен салынған суреті бар. Оң жақ панелі Туриндегі Сабауда галереясында сақталады, онда Ұлы Карлдың азап шегудің реликвияларын қабылдауы бейнеленген. 1515 жылдан бастап ол және оның шеберханасы патша отбасынан және сарайға байланысты адамдардан портреттерге көптеген тапсырыстар алды. 1516 жылы ол Испанияның патшасы болып жаңадан тағайындалған Карлдың жеті портретін, оның інісі Фердинандтың, кейіннен Венгрияның патшасы болған Фердинандтың және оның төрт қарындасының (Дания патшасына арналған) портреттерін салды. 1516 жылы салынған Турин шүберегінің көшірмесі, көбінесе Альбрехт Дюрерге жатқызылатын, кейде Бернард ван Орлиге де жатқызылады. 1517 жылы ол Антверпендегі Киелі Лука гильдиясының шебері ретінде танылды. 1518 жылдың 23 мамырында ол Жакопо де Барбаридің орнына Нидерланд регенті Маргарет Австрияның ресми сарай суретшісі болып тағайындалды. Осы лауазымда ол маңызды шеберхананың басшысы болды, бұл оны Солтүстік Еуропадағы алғашқы кәсіпкер суретшілердің біріне айналдырды. Осы шеберханада ол суреттер салды және, әсіресе 1525 жылдан кейін, гобелендердің эскиздерін және боялған шыны терезелердің жетекші дизайнері болды. Ол 1527 жылға дейін осы лауазымда болды, содан кейін ол, оның отбасы және басқа да бірнеше суретшілер протестанттық көзқарастары үшін жазаға тартылды. Отбасы Брюссельден қашып, Антверпенге қоныстанды. Бес жылдан кейін ол Нидерландтың жаңа регенті Мария Австрия оны қызметіне қайта орнатқанда Брюссельге оралды. 1541 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның орнын оның шәкірті Майкл Коксие иеленді. Оның ең маңызды туындыларының бірі – Сабырлық қасиетінің триптихі (Бельгияның Көркем өнерлердің Корольдік мұражайлары, Брюссель), 1521 жылы Маргарет Австрия сабырлық қасиеттері туралы өзі жазған өлеңін бейнелеу үшін тапсырыс берген. Ішкі панельдерде Әйүптің сынақтары бейнеленген, ал сыртқы панельдерде Лазар мен Див туралы нақыл айтылады (қасиеттілердің әдеттегі сұр бояумен салынған суреттерінің орнына). Бұл триптихтің барлық бөліктерін Бернард ван Орли өзі салған. Ол өз еңбегімен ерекше мақтан тұтқандықтан, оған екі рет қол қойып, өзінің гербін, сондай-ақ BVO монограммасын және "ELX SYNE TYT" ("әркімнің өз уақыты") деген ұранын қосты. Бұл суретшінің өз заманының толыққанды адамы болуы керек деген пікірімен байланысты. Сол мұражайда сол суретшінің тағы бір триптихі орналасқан: Ханетон триптихі. Бұл триптихті Карл V құпия кеңесінің бірінші хатшысы Филипп Ханетон тапсырыс берген. Орталық панельде фламандтық примитивтер мен Альбрехт Дюрердің ықпалымен өте жеке стильде салынған алтын фонға қарсы әсерлі піета бейнеленген. Бернард ван Орли Ян Госсертпен бірге фламанд суреттерінде мықты дене бітімін алғаш енгізгендердің бірі болды. Сол жақ панельде Филипп Ханетон мен оның ұлдары, ал оң жақ панельде оның әйелі мен қыздары бейнеленген. 1525 жылы Антверпендегі біздің әйелдің соборының қайырымдастырушыларының тапсырысы бойынша салынған "Соңғы үкім" триптихі (Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen) түпнұсқалығы мен шеберлігімен оның ең үздік туындыларының бірі болып табылады. Артындағы сұр бояумен салынған суреттерді сол кезде Ван Орлидің шеберханасында шәкірт болған Питер де Кемпенер салған. Брюггедегі Onze Lieve Vrouwekerk шіркеуіндегі Голгофа алтарының кескіні 1534 жылы салынған. Ол Австрияның Маргарет патшасы Бурга-ан-Бресседегі шіркеудегі қабірлік ескерткіш үшін бастапқыда тапсырыс берген. Бүйірлік панельдерін Маркус Герардс ересек кісісі аяқтады және Нидерланд регенті Филипп II Испанияның бұйрығымен Брюггеге әкелді. Орталық бөлігі Голгофаны, сол жақ панелі – Қияметке дейінгі азаптарды, ал оң жақ панелі – Піетаны және Ұлылардың тозағын бейнелейді. Оның портреттері көбінесе тыныш және ойлы болды, мысалы, Карл V және Маргарет Австрияның портреттері. Ол өз суреттеріндегі адамдарды көбінесе отырып, қозғалмайтын күйде бейнелейтін, олардың бет-пішіндерінде көп эмоциялар мен психологиялық тереңдік болмайтын. Оның шеберханасы осы портреттердің көптеген көшірмелерін жасады, әсіресе Карл V және Маргарет Австрияның портреттерін. Олар қонақтарға немесе сарайлықтарға сыйлық ретінде ұсынылды. Ол қасиеттілерді толық бойынан бейнелейтін, мысалы, Баласымен және Жақындығымен бірге Әйгерім (Museo del Prado, Мадрид) сияқты суреттер салды, олардың фонында ашық галерея, шатыр немесе ағаштар жиынтығы бейнеленген. Мұндай композицияны 16 ғасырдың көптеген суреттерінде кездестіруге болады. Бернард ван Орли өзінің суреттеріне, әсіресе 1521 жылға дейінгі алғашқы кезеңінде, Орли мырзаларының гербімен – қызыл түсті екі жолақты күміс фонмен жиі қол қойған. Бұл оның әкесі Валентиннің қолымен қойылған деген пікірлер де болды. Альбрехт Дюрер 1520 жылы Нидерландқа жаңа император Карл V-нің тағына отыру рәсіміне қатысу үшін келгенде, Бернард ван Орлиді "Нидерландтың Рафаэлі" деп атады. Дюрер 1520 жылдың 27 тамызы мен 2 қыркүйегі аралығында ван Орлидің үйінде қонақ болды және сондай-ақ ван Орли екенін кейбір ғалымдар анықтаған портреттің суретін салды. Дюрер ван Орлиге зор ықпал етті, ол кейінгі туындыларында Дюрер мен тағы бір қайта өрлеу дәуірінің шебері Рафаэль арасында синтез табуға тырысты. Бернард ван Орли жастық шағында гобелендерді жобалауды бастаған, бірақ 1530 жылдан кейін ол мүлдем сурет салуді тоқтатқандай көрінеді, гобелендердің эскиздерін және боялған шыны терезелердің дизайнына толыққанды берілді. Оның алғашқы гобелендерінің бірі – Завельдегі Біздің ханымның аңызы (1516–1518), Франс ван Таксистен тапсырыс алған. Олардың бірі меценат пен екі император – I Максимилиан және оның әкесі III Фридрихті бейнелейді. Бұл Франс фон Таксистің Брюссель мен империяның қалған бөліктері арасындағы почта жүйесіне монополия берген почталық келісімшартына сілтеме жасайды. Бұл гобелендердің стилі дәстүрлі, екі өлшемді жазықтықта орналасқан тығыз композициямен ерекшеленеді. 1520 жылдардан бастап, Римдегі Лео X папасы үшін тоқылған Рафаэль гобелендерінің ықпалымен ван Орлидің гобелендері суреттерге ұқсас бола бастады, қайта өрлеу дәуірінің эстетикасына сәйкес келді, мысалы, оның "Күшін жоғалтқан" сериясында – бірі Мадридтегі Корольдік сарайда, екіншісі бірнеше мұражайларға таратылған және Вашингтон қаласындағы Ұлттық өнер галереясындағы "Айғай" гобеленінде. Бұл гобелендер, соның ішінде Питер де Паннемакер тоқыған гобелендер, Рафаэльдің гобелендер эскиздерінің және Дюрердің фигуралар бейнелеуінің ықпалын анық көрсетеді. Дюрер гобелендерге тапсырыс берілген кезде ван Орлидің үйінде болғандықтан, екі суретшінің дизайнды талқылауы мүмкін. "Күшін жоғалтқан" гобелендерінде алғаш рет…
Кейінгі өмірі
Ван Орли Сент-Гаугерик шіркеуіндегі Сент-Себастьян бауырластығының мүшесі болды. Осы бауырластықтың көп бөлігі тоқымашылар еді. Кейінгі жылдары (1521–1530) ол ең танымал туындысы – «Максимилианның аңшылығы» (Лувр, Париж) тоғыс сериясы үшін он екі кішкентай эскиз (француз тілінде *petits patrons* деп те аталады) жасады, мүмкін Ян Гетельстің көмегімен. Әрбір тоғыс жылдың әр айын бейнелейді. Бұл тапсырысты император Карл V немесе императорлық сарайдағы біреу берген. Оларды жасауға екі жыл және алпыс тоқымашы жұмыстандырылды. Аң аулау Брюссель маңында немесе Сония орман аймағында өтті. Эскиздерде композицияның қатаңдығы орынды динамикаға жол береді. Ол нақты, көркем және егжей-тегжейлі ландшафт аясында үлкен көлемдегі ойдағыдай аң аулау көріністерін бейнелеудегі шеберлігін көрсетті. Бұл жоба үшін ван Орли аң аулау саласындағы мамандардың көмегіне жүгінді және Гастон Фобтың «Аң аулау туралы нұсқаулық» (*Livre de Chasse*) кітабын зерттеді. Осы эскиздер арқылы ол, сондай-ақ Йоханнес Страданус, итальяндық стильдегі жаңа бағыттарды ашып, классикалық кеңдігімен және ландшафтты бейнелеуді өзгертудегі шеберлігімен ізбасарларына үлгі көрсетті, оны голландтық дәстүрлі тәсілдерімен үйлестіре білді. Бұл динамизм барокко стилінде және Питер Пауль Рубенстің туындыларында ең жоғары деңгейге жетті. Аң аулау сахналарының иконографиясы Лейнерлер отбасының, әсіресе Эверарт Лейнердің (1597–1680) жұмыстарында кеңінен қолданылды, олар Брюссельдегі төрт жүз жылдан астам уақыт бойы жетекші бояушылар мен тоқымашылар болды. 1528–1530 жылдары Нассау-Бреданың Генрих III-і тағы бір танымал тоғыс сериясын тапсырыс берді. Олар Нассау үйінің ата-бабаларын дәріптеу мақсатымен жасалды. Тоғыстар 1760 жылы өртте жойылды, бірақ эскиздер сақталды және қазір Нью-Йорктегі Метрополитен мұражайының қорында сақталуда. Бұл тоғыстар атты портреттерді бейресми топтық портреттермен біріктірген алғашқы туындылардың бірі болды. «Павия шайқасы» – Каподимонте мұражайында (Неаполь, Италия) қойылған жеті тоғыстан тұратын тағы бір серия, ал жеті кішкентай эскиз Париждегі Луврге тиесілі. Бұл тоғыстарда Бернард ван Орли қиял желісіндегі ортада өмірлік өлшемдегі кейіпкерлерді бейнелей отырып, тарихи дәлдіктің керемет деңгейін көрсетті. 1530 жылы Португалия королі Жоан II тапсырыс берген «Аспан сферасын көтеріп алып жүрген Геркулес» тоғысын Мадридтегі Корольдік сарайда көруге болады. Армилляр Португалия королінің символы болды.
Боялған шыны
Өмірінің соңында ол боялған шыны терезелерді де жобалай бастады. Брюссельдегі Санкт-Михаил және Гудула соборының солтүстік трансептісіндегі терезелерде Габсбургтер әулетінің мүшелері (Португалияның Изабелла әйелімен бірге Карл V), Карл Ұлы мен Венгрияның Елизаветасы, сондай-ақ Кереметті Хост туралы аңыздың көріністері бейнеленген. Оңтүстік трансептісіндегі терезелерде Венгрия және Богемияның Людовик II мен оның әйелі, Карл V-нің қарындасы Мария Австрия, Сент-Луи және Балалы Мәрияммен бірге тік Троица алдында тізе бүгіп отырған жағдайда көрсетілген. Бұл терезелер стильдегі өзгерісті білдіреді. Патшалық әулет әлі де діни аяға енгенімен, садақа берушіге, қастерлі әулиеге қарағанда, көбірек мән берілді. Карл V-нің әкесі Филипп Ұлының генеалогиялық ағашы арқылы билігін заңдастыру қажеттігі де болмады, себебі ол бейнеленбеген. Бұл терезелер Бернард ван Орлидің суреттеріне сенімді түрде жатқызылады. Оларды шыны шебері Жан Хек орындаған. Ол Малинс қаласындағы Санкт-Румбольдс соборы үшін Австрияның Маргарет, оның үшінші күйеуі Савой герцогы Филип II және Иерусалимге кіретін Мәсіхті бейнелейтін боялған шыны терезелерді де жобалады. Бұл терезелер 1566-1585 жылдар аралығындағы діни қақтығыстар кезінде қирады. 2004 жылы Валенсиен қаласында осы терезелердің бұрын жарияланбаған түсті суреті табылды. Голландияның Харлем қаласындағы Синт-Бавокерк шіркеуінде ван Орли салған, Утрехт епискобы Йорис ван Эгмонт және оның қамқоршысы Мартин бейнеленген боялған шыны терезелер жиынтығы бар.
The Sint Bavokerk in Haarlem, Holland, also has a set of stained glass windows designed by van Orley, depicting the donor Joris van Egmont, bishop of Utrecht and his patron saint Martin.