Кіріспе

Рим-католик архиепископы Гераклий немесе Эраклий (1128 – 1190/91), Кесария архиепископы және Иерусалимнің латын патриархы болған.

Шығуы және ерте мансабы

Гераклий Франциядағы Оверньдегі Геваданнан шыққан. Кейінгі бәсекелесі Вильгельм Тир сияқты, ол Болонья университетінде құқық оқыды: оның замандастары мен достарының арасында Турнайлық Стефан мен Грациан болды. Ол 1168 жылға дейін Иерусалим Корольдігіне келді, онда ол алғаш рет патриархалық актілерге куә болған магистр Гераклий ретінде танылды. 1169 жылы ол Иерусалимнің архидиаконы болып тағайындалды. Осы қызметінде ол Папа Александр III-ті Гилберт д’Айсайлиді Госпитальдық орденінің Ұлы Мастері етіп қайта тағайындауға көндіруге тырысты, бірақ Папа оның істің баяндамасы үшін мақтады. 1175 жылы ол Кесария архиепископы болды (Вильгельм Тир архиепископы қызметін атқарған кезде). Архиепископтар ретінде Гераклий мен Вильгельм 1179 жылы өткен үшінші Латеран кеңесіне қатысты. 1180 жылы Вильгельм өзін Иерусалим патриархатының ең лайықты үміткері деп есептеді, бірақ король Бальдуин IV 1157 жылғы бұрынғы сайлау үлгісіне сәйкес, таңдауды анасы Агнес Куртенэйге, Сидон ханымға және оның қыздарына тапсырды. Агнес және оның комиссиясы Гераклийді таңдады. Гераклий туралы көптеген ақпараттар оның бәсекелесі Вильгельмнен және оның 13 ғасырғы Көне француз тіліндегі хроникасының жалғасынан, кейде Эрнульге жатқызылатын, алынған. Сондықтан Гераклий көбінесе патриарх лауазымына тағайындалған жемқор және дүниелік тұлға ретінде қарастырылады. Ол Агнеспен жақын қарым-қатынаста болғандықтан тағайындалғаны айтылды, бірақ бұл оның жеңілген қарсыласының тарапынан туған жаман ниеттің көрінісі болуы мүмкін. Ол Наблус қаласынан келген мата сатушының жесірі Паск де Риверимен ашық өмір сүрді, оны «Мадам Патриархесса» деп атады, және олардан кем дегенде бір қызы болды. Дегенмен, 12 ғасырда дін қызметкерлерінің әйелдермен заңсыз қарым-қатынаста болуы сирек емес еді. Көне француз тіліндегі жалғастыруда ол 1183 жылы Вильгельмді шіркеуден шеттетуге, оны Римде Папаның көмегін іздеу үшін Корольдіктен кетуге мәжбүр еткені және оны сол жерде улануға тырысқаны туралы айтылады, бірақ бұл мәлімдеме жалған екені дәлелденді. Егер бұл шын болса, онда үлкен шіркеулік дау-жанжал туындар еді, бірақ Батыс елдерінің ешбір тарихшысы оны тіркемеген. Вильгельм 1185 немесе 1186 жылдары қайтыс болды және өмірінің соңына дейін архиепископтық міндеттерін орындады.

Саяхат

1184 жылы Гераклий, Роджер де Молинс, Госпитальерлер орденінің ұлы магистрі және Торрожалық Арнольд, Темплерлер орденінің ұлы магистрі, патшалықтағы алда тұрған мұрагерлік дағдарысты шешу үшін Еуропаға көмек іздеуге сапар шекті. Олар Иерусалим қаласының кілттерін, Қасиетті қабірді және Дәуіт мұнарасын, сондай-ақ басқа да естелік заттарды алып жүрді. Бұл миссия Италияға (Арнольд Торрожа Веронада қайтыс болды), содан кейін Франция мен Англияға барды. Олар онда Генрих II-мен бірнеше рет кездесті, бастапқыда Редингте, кейін Лондонда (жаңа Госпитальерлер орденінің монастырындағы және Клеркенвеллдегі бас кеңседегі шіркеуді қадірлеу рәсімі). Король содан кейін миссияны Францияға ертіп барды, онда 1185 жылдың мамыр айының басында Филипп II-мен тағы бір кездесу өтті және Киелі жерге адамдар мен ақша жіберу туралы келісімге келді. Бұл Гераклийді қанағаттандырмады, өйткені ол Генрихтің өзін немесе оның ұлдарының біреуін алып кетуді үміттенген еді. Генрих Томас Бекеттің өлтірілуінен кейін жылдар бұрын крест жорығына баруға уәде берген еді; Гераклий оған берген антын еске салып, Генрих үйде қалуды шешкенде, оны және оның балаларын шайтанның құлы деп айыптады.

Англия

Англияда болғанда Гераклий Лондондағы Храм шіркеуін, Тамплиерлер орденінің ағылшын штаб-пәтерін қадірледі; осы ісі үшін ол бүгінде Англияда ең жақсы есте сақталады. Хроникер Ральф Нигердің мәлімдемесінше, осы миссия барысында Гераклий Иерусалим патшалығын Франция патшасы Филипп II-ге және Англия патшасы Генрих II-ге ұсынған (бірақ екеуі де бас тартысқан), сондай-ақ ол кездескен кез келген ханзадаға ұсынған. Ральф Гераклийдің көптеген сүйектестері мен әсем киімдері батыстықтардың сезімталдығын қынжырлатқанын айтты, олар мұны патриархқа лайық емес деп санады; шығыс мұншалықты бай болса, батыстан көмекке мұқтаж емес еді. Дегенмен, ол Амалрих I Мария Комнинаға үйленгеннен кейін Иерусалим сарайында бағаланатын Византия стиліндегі киімге дайын болмаған болуы мүмкін. Басқа шежірешілер, Пётр Блуалық, Джеральд Уэльский, Герберт Босхамдық және Ригорд Патриархтың рухани қасиеттеріне көбірек әсерленді, оны "vir sanctus et prudens", "vir sanctus" және "vitae sanctitatae non inferior" сияқты тіркестермен сипаттады.

Қайту

1185 жылдың соңында Гераклий Иерусалимге қайтып келді. Осы уақыт аралығында Бальдуин IV қайтыс болып, оның орнына жас сіңлісі Бальдуин V патша болды. Мұрагер оның анасы Сибилла болды, бірақ оның күйеуі, Лузиньян Гуйі, патшалыққа жақында келгендіктен, ақсүйектер арасында кеңінен ұнамайтын еді. Сибилла Гуйден ажырасқаннан кейін ғана тәж кигізілетіні туралы келісімге келді; ал ол өзінің жаңа күйеуін өзі таңдап алуын талап етті, оның таңдаған күйеуі патша болатыны түсінікті болды. Гераклий оны патша етіп коронациялады. Жиналған ақсүйектердің таңғалысына қарай, ол тәжді алып, Гуйдің басына қойды, сонда (Роджер Хоуденнің айтуынша) "Мен сені патша, менің господинім және Иерусалим жерінің господині ретінде таңдаймын, себебі Құдай біріктіргенді ешкім бөле алмайды" деді. Ешкім қарсылық таныса алмады, сондай-ақ Гераклий Гуйді Иерусалим патшасы деп тағайындады.

Иерусалимді қорғау

1187 жылы Саладин патшалыққа басып кірді, ал Гай онымен кездесуге шыққанда, Гераклиден әскердің басында Шын Кресттің қасиетті қалдығымен бірге жүруін сұрады. Геракли ауырып қалғандықтан, оның орнын Акра епископы алды. Саладин 4 шілдеде Хаттин шайқасында оларды ауыр жеңіліске ұшыратып, патшаны тұтқынға алды. Гераклидің шайқас туралы және оның тікелей салдары туралы есебі, Папа Урбан III-ге жолданған, сақталған; Ернульдің жылнамасына сәйкес, «Феррарада болған Папа Урбан бұл жаңалықты естігенде қайғыдан көз жұмды». Ол хатта Иерусалим мен Тирдің алты ай ішінде түсуі мүмкін екенін жазды. Иерусалимде Геракли Ибелиннің Балианы қаланы Саладинге қарсы қорғауға жетекшілік етуге шақырды. Ол Қасиетті Қабір шіркеуіндегі эдикуладан күміс жолап, қаланың қорғаушыларына жалақы төлеу үшін монеталар соғуды бұйырды. Бірақ Иерусалим 2 қазанда капитуляциялауға мәжбүр болды. Гераклий Балианға өлімге дейін күресудің орнына келісімге келуді кеңес берді, өйткені ол қаланың әйелдері мен балаларын құлдыққа және дінге мәжбүр етуге әкелуі мүмкін екенін айтты. Гераклий Балианға Саладинмен капитуляция туралы келіссөздер жүргізуге көмектесті, ол оған және көптеген басқа христиандарға қаладан зиянсыз шығуға рұхсат берді. Ол Балианмен бірге кедей азаматтарды құтқару үшін 30 000 безант жинады. Бұл шамамен 18 000 адамның құнын төледі, бірақ тағы 15 000 адам үшін төлем жасау қажет болды. Гераклий мен Балиан олардың орнына кепілдік беруді ұсынды, бірақ Саладин бас тартты, сондықтан қалған азаматтар құлдыққа түсті. Екі адам 40 күндік кепілдік мерзімі аяқталғаннан кейін (қарашаның ортасы) қаладан соңғы қашқындар тобын шығарды. Саладиннің хатшысы Имад әд-Дин әл-Исфахани Гераклийдің Ибдана тауындағы шіркеулерден алтын қасиетті заттарды алып, өзімен бірге көптеген қазынаны алып кеткенін мәлімдеді. Иерусалимді басып алғаннан кейін Гераклий патшайыммен бірге Антиохияға қашты. Содан кейін ол Акраны қоршауға қатысты, оның келуі әскерге күш берді. Көптеген басқалар сияқты, ол 1190-1191 жылдардың қысында Үшінші крест жорығы кезінде аурудан қайтыс болды.

Көркем әдебиет

Бүгінгі күнге дейін Гераклийдің көркемдік бейнелерінің барлығы Вильгельм Тирдің ескі француз тіліндегі жалғасындағы теріс сипаттамаға негізделген: Готтольд Ефрем Лессингтің "Натан дер Вайзе" шығармасы, Зофия Коссак-Щуцканың "Кроль тредовати" ("Жұқпалы дертпен ауырған патша"), Мануэль Мухика Лаинестің "Эль уникорнио" ("Келген бір мүйіз"), Грэм Шелбидің "Қара атақты рыцарлары" және Ян Гийюдің "Темплиер рыцары". 2005 жылғы "Көк патшалығы" фильмінде Джон Финч ойнаған рөлінде ол толығымен қорқақ және көзқарасы шеуілген тұлға болып бейнеленген. Режиссерлік нұсқасында Балдуин IV тіпті одан соңғы қасиетті тағамды (виатикум) қабылдаудан бас тартады.