Кіріспе

Фламанд суретшісі (шамамен 1605–1638)

Адриан Браувер (шамамен 1605 – 1638 қаңтар) – Фламанд және Голландия Республикасында XVII ғасырдың бірінші жартысында шығармашылықпен айналысқан суретші. Браувер шаруалардың, сарбаздардың және басқа да "төменгі топқа" жататын адамдардың ішімдік ішу, темекі шегу, карта немесе ойын ойнау, ұрысу, музыкамен шұғылдану сияқты көріністерін жанды бейнелеу арқылы жанрлық суреттің маңызды жаңашылы болды. Бұл көріністер мейрамханаларда немесе ауылдық жерлерде орын алатын.

Өмір

Адриан Браувердің ерте өмірі мен мансабына қатысты әлі де шешілмеген бірқатар мәселелер бар. Голландиялық ертедегі өмірбаяншы Арнольд Хубракен 1718–19 жылдардағы «Голландия суретшілерінің ұлы театры» атты еңбегінде Браувер туралы бірнеше қате ақпараттар мен ойдан шығарылған әңгімелерді қамтыды. Хубракеннің ең көзге түсетін қателіктері – Браувердің туған жерін Голландия Республикасындағы Харлем қаласында көрсетуі және оның ұстазы ретінде Франс Халсты атауы. Қазіргі таңда Браувердің 1605 немесе 1606 жылы Фландриядағы Оденаарде қаласында дүниеге келгені қабылданған. Оның әкесі, сондай-ақ Адриан аталған, сол кезде Фландрияда гобелен өндірісінің маңызды орталығы болған Оденаардеде гобелен суретшісі болып жұмыс істеген. Әкесі кіші Адриан 15-16 жасқа толғанда кедейлікте қайтыс болды. Браувер сол кезде әкесінің үйінен кетіп үлгерген еді. Браувер 1622 жылы Антверпенде жұмыс істеді. 1625 жылдың наурыз айында Адриан Браувер Амстердамда, голландиялық суретші Баренд ван Сомереннің қонақ үйінде тұрғандығы тіркелді. Бұл Баренд ван Сомерен Голландия Республикасына қоныс аударған тағы бір фламанд суретшісі еді. 1626 жылдың 23 шілдесінде Браувер нотариус куәсі ретінде Баренд ван Сомерен мен Адриан ван Ниуланттың Амстердамда суреттер сату туралы мәлімдемесіне қол қойды. Ол сол кезде Харлемде тұрған болуы мүмкін. Ван Краесбиктің ерте туындыларындағы стильдік ұқсастықтар оның шәкірті болғандығын растайды. 1634 жылдың 26 сәуірінде Адриан Браувер белгілі гравюрашы Паулюс Понтиус үйінде тұрып қалды, себебі екеуі жақын дос болған. Сол жылы олар жергілікті риторикалық палатаға – Violieren қатысты. Ертедегі өмірбаяншылар Адриан Браувер мен оның суретші достарының көп уақытын жергілікті таверналарда өткізгенін айтады. Браувер «Шылым шегушілер» деп аталатын таверна көрінісін салған, онда Ян Коссиерс, Ян Ливенс, Жоос ван Краесбик және Ян Давидс де Хемнің портреттерімен қатар өзінің де бейнесі бейнеленген (шамамен 1636 жыл, Нью-Йорк Метрополитен өнер мұражайы). Достар үстелге отырып, темекі шегеді. Браувер – көрерменге қарап тұрған ортадағы тұлға. Бұл топтық портрет бес сезімнің бірін бейнелеу ретінде қызмет етеді (бұл жағдайда – дәм сезімі). Оның босқимдыққа бейімділігіне және қарапайым өмірлік тақырыптарға құштарлығына қарамастан, Браувер әріптестері арасында жоғары құрметке ие болды. Рубенс қайтыс болған кезде оның 17 туындысы болғандығы дәлелдейді, олардың кем дегенде біреуі Рубенс Брауверді жеке танысқанға дейін сатып алынған. Браувердің негізгі тақырыбы – шаруалар, солдаттар және басқа да «төменгі топқа» жататын адамдардың ішімдік ішуі, темекі шегуі, карта немесе ойын ойнауы, төбелес және т.б. көріністер, көбінесе таверналарда немесе ауылдық жерлерде бейнеленген. Қазіргі атауына қарамастан, бұл сурет Адриан Браувердің Антверпенде тұратын суретші әріптестерінің топтық портреті. Олардың барлығы да нақты анықталмаған. Браувер – сол жақтағы екінші тұлға, көрерменге қарап тұр. Ол көзін кең ашқан, оң қолында сыра құмырасын ұстап, түтін шығарып тұр. Оң жақтағы тұлға Ян Давидс де Хем ретінде танылған. Басқа суретшілер нақты анықталмаған, бірақ Ян Ливенс сол жақтағы адам, Жоос ван Краесбик ортадағы, ал Ян Коссиерс оң жақтағы екінші адам болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл топтық портрет «достық портрет» түріне жатады. Рубенс бұрынғы «Достар шеңберінен» және Симон де Вос «Шылым шегушілер мен ішушілердің жиналысы» сияқты ұқсас достық портреттерді жасаған. Соңғы екі достық портрет салыстырмалы түрде дәстүрлі болса, Браувер «Шылым шегушілерде» бұл түрін жаңартты. Ол портреттерді толық бойға дейін кеңейту, көріністі тавернада бейнелеу, бет-әлпеттердің экспрессивтілігі және модельдердің бейжай мінез-құлқы мен киімдері арқылы оған қол жеткізді. Композицияның динамикасы топтық портретті заманауи портреттік суреттерге қарағанда Браувердің таверна көріністеріне жақындатады. Жанрлық суретшілер бес сезімнің аллегориясының ежелгі тақырыбына жиі оралып, бес сезімді немесе жеті өлімдік күнәларды бейнелейтін трон серияларын жасады.

Ықпал

Брауэр көптеген фламанд және голланд суретшілеріне әсер етті, оның ішінде Адриан ван Остаде және оның інісі Исак, Корнелис Сафтлевен, Дэвид Тениерс кіші, Джос ван Крейсбик, Дэвид Райкаерт, Гиллис ван Тилборх, Мэттеус ван Гельмонт, Хендрик Мартенсзон Сорг, Хораций Болонжие, Джакомо Франческо Чиппер, Даниэль Буне және Йозеф Данхаузер.

Әдебиетте

Фишердің 1837 жылғы "Drawing Room Scrap Book" кітабында Летиция Элизабет Лэндон Брауэрдің "Кейірханада карточка ойнап отырған шаруалар" картинасына негізделген "Голландия интерьері" атты өлеңін жариялады.