Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақша экономикасындағы теория
Theory in monetary economics
Ақшаның сандық теориясы (жиі QTM деп қысқартылады) – ақша экономикасындағы гипотеза, онда тауарлар мен қызметтердің жалпы баға деңгейі айналыстағы ақша мөлшеріне (яғни ақша ұсынысына) тікелей пропорционалды екені және себеп-салдар байланысы ақшадан бағаға қарай бағытталатыны айтылады. Бұл теория инфляцияны түсіндіруге мүмкіндік береді. Ол 16 ғасырда пайда болды және экономикадағы ең көне теория деп есептеледі. Кейбір деректерге сәйкес, теорияны 1517 жылы Ренессанс дәуірінің математигі Николаус Коперник тұжырымдаған, ал басқалары Мартин де Азпилкуэта мен Жан Боденді теорияның тәуелсіз авторы ретінде атайды. Кейіннен бұл теорияны Джон Локк, Дэвид Юм, Ирвинг Фишер және Альфред Маршалл сияқты бірнеше көрнекті ойшылдар мен экономистер талқылап, дамытты. Милтон Фридман 1956 жылы теорияны қайта формулирледі және оны монетаристтік ойлаудың негізгі тасы етіп бекітті. Теория көбінесе MV = PY теңдеуі арқылы түсіндіріледі, мұнда M – ақша ұсынысы, V – ақша айналым жылдамдығы, ал PY – өнімнің номиналды құны немесе номиналды ЖІӨ (P – баға индексі, ал Y – нақты өнімнің мөлшері). Бұл теңдеу сандық теңдеу немесе айырбас теңдеуі деп аталады және оны есептік тепе-теңдік ретінде қарастыруға болады, себебі ол ақша айналым жылдамдығын номиналды өнімнің ақша ұсынысына қатынасы ретінде анықтайды. Егер Y экзогенді, яғни басқа факторларға тәуелсіз анықталса, V тұрақты болса және M экзогенді, яғни орталық банк бақылауында болса, онда бұл теңдеу инфляцияны (P-нің уақыт өте келе өзгеруін) M-нің өсу қарқынын реттеу арқылы бақылауға болатындығын көрсететін теорияға айналады. Дегенмен, бұл үш шарттың барлығы да күмәнді және уақыт өте келе сынға ұшырады. Өндіріс ақша-кредиттік саясаттың әсеріне, кем дегенде уақытша, түседі деп есептеледі, ақша сұранысы функциясының өзгеруіне байланысты айналым жылдамдығы тарихи түрде күтпеген өзгерістерге ұшырады, ал кейбір экономистер ақша ұсынысы эндогендік түрде анықталады және сондықтан ақша-кредиттік органдардың бақылауында емес деп санайды. QTM 1970 және 1980 жылдардағы ақша-кредиттік саясатта маңызды рөл атқарды, онда бірнеше жетекші орталық банктер (Федералды резерв, Англия банкі және Бундесбанк сияқты) өздерінің саясатын теорияға сәйкес ақша ұсынысының мақсатына негіздеді. Алайда, нәтижелер қанағаттандырмады және ақша-кредиттік агрегаттарға бағытталған стратегиялар 1980 және 1990 жылдары көбінесе тоқтатылды. Бүгінде көптеген ірі орталық банктер инфляцияны мақсатты түрде белгілеуді тиісті пайыздық ставкаларды өзгерту арқылы жүзеге асырады, ал ақша-кредиттік агрегаттар көптеген елдерде ақша-кредиттік саясатты жоспарлауда аз рөл атқарады.
The quantity theory of money (often abbreviated QTM) is a hypothesis within monetary economics which states that the general price level of goods and services is directly proportional to the amount of money in circulation (i. e., the money supply), and that the causality runs from money to prices. This implies that the theory potentially explains inflation. It originated in the 16th century and has been proclaimed the oldest surviving theory in economics. According to some, the theory was originally formulated by Renaissance mathematician Nicolaus Copernicus in 1517, whereas others mention Martín de Azpilcueta and Jean Bodin as independent originators of the theory. It has later been discussed and developed by several prominent thinkers and economists including John Locke, David Hume, Irving Fisher and Alfred Marshall. Milton Friedman made a restatement of the theory in 1956 and made it into a cornerstone of monetarist thinking. The theory is often stated in terms of the equation MV = PY, where M is the money supply, V is the velocity of money, and PY is the nominal value of output or nominal GDP (P itself being a price index and Y the amount of real output). This equation is known as the quantity equation or the equation of exchange and is itself uncontroversial, as it can be seen as an accounting identity, residually defining velocity as the ratio of nominal output to the supply of money. Assuming additionally that Y is exogenous, being independently determined by other factors, that V is constant, and that M is exogenous and under the control of the central bank, the equation is turned into a theory which says that inflation (the change in P over time) can be controlled by setting the growth rate of M. However, all three assumptions are arguable and have been challenged over time. Output is generally believed to be affected by monetary policy at least temporarily, velocity has historically changed in unanticipated ways because of shifts in the money demand function, and some economists believe the money supply to be endogenously determined and hence not controlled by the monetary authorities. The QTM played an important role in the monetary policy of the 1970s and 1980s when several leading central banks (including the Federal Reserve, the Bank of England and Bundesbank) based their policies on a money supply target in accordance with the theory. However, the results were not satisfactory, and strategies focusing specifically on monetary aggregates were generally abandoned during the 1980s and 1990s. Today, most major central banks in practice follow inflation targeting by suitably changing interest rates, and monetary aggregates play little role in monetary policy considerations in most countries.
1900 жылға дейін: Алғашқы үлестері
Экономикалық тарихшы Марк Блауг ақшаның сандық теориясын "экономикадағы ең көне сақталған теория" деп атады, оның бастауы 16 ғасырда жатыр. Николаус Коперник 1517 жылы ақшаның құны көбінесе оның шамадан тыс көп болған кезде төмендейтінін айтқан, кейбір тарихшылар осыны теорияның алғашқы айтылуы деп есептейді. Роберт Диманд "The New Palgrave Dictionary of Economics" сөздігіндегі ақша-кредит экономикасы тарихына арналған тарауда Мартин де Азпилькуэтаны (1536) және Жан Боденді (1568) Жаңа дүниеден Еуропаға күміс ағынынан кейін бағалар революциясы деп аталатын құбылыс кезінде бағалардың төрт есе өсуін түсіндіруге қолданылатын нақты теорияның бастаушылары деп атады. Джон Стюарт Милл Нақты вексельдер доктринасының жақтастарының пікірінше, ақша ұсынысы ақшаға деген сұранысқа жауап ретінде пассивті түрде өзгереді. Осылайша, ақшаның бағаларға себептік әсері болуы мүмкін емес; керісінше, байланыс кері бағытта жүреді: ақшаға деген сұраныс табыс пен бағалармен анықталады, ал оларға түрлі нақты (яғни ақшалай емес) себептерден туындаған инфляция әсер етеді.
Economic historian Mark Blaug has called the quantity theory of money "the oldest surviving theory in economics", its origins originating in the 16th century. Nicolaus Copernicus noted in 1517 that money usually depreciates in value when it is too abundant, which is by some historians taken as the first mention of the theory. Robert Dimand in the chapter on the history of monetary economics in The New Palgrave Dictionary of Economics identified Martín de Azpilcueta (1536) and Jean Bodin (1568) as the originators of a proper theory usable for explaining the observed quadrupling of prices during the phenomenon known as the Price revolution following the influx of silver from the New World to Europe. John Stuart Mill According to proponents of the real bills doctrine, money supply responded passively in response to money demand. Consequently, there could be no causal influence from money to prices; conversely, the connection ran in the opposite direction: Money demand was determined by income and prices, which were affected by inflation, caused by various real (i. e., non monetary) reasons.
1900-1950: Фишер, Уикселл, Маршалл және Кейнс
Белгілі экономист Ирвинг Фишер Ньюкомбтың жұмысына сүйене отырып, теорияны "Сан теориясының алтын ғасыры" деп аталатын кезеңде одан әрі дамытты. Викселл, керісінше, бағалардың өзгеруіне нақты шоктардың себеп болатынын баса көрсетті және ақша билігінің ақша мөлшеріне емес, пайыздық мөлшерлемені орнату арқылы тұрақтандыруын түсіндіретін табиғи пайыздық мөлшерлеме теориясын жасады – бұл позиция 21 ғасырда жаңа қызығушылыққа ие болды, мысалы, ықпалды Тейлор ережесінде көрініс тапты. Ол сондай-ақ, сол кездегі қалыпты ойлаудың керісінше, айналым жылдамдығы мен өнім тұрақты емес, өте өзгермелі екенін, сондықтан ақша мөлшері бағаны анықтауда аз маңызға ие екенін айтты. Керісінше, ақша ұсынымының өзгеруі өнім сияқты нақты айнымалыларға әсер етуі мүмкін. Кейнс және оның ізбасарлары, Кейнс экономикасының теориялық негізін қалыптастыруға үлес қосса, іскерлік циклдегі экономикалық құбылуларды тұрақтандыруда ақша-кредит саясатының рөлін қабылдады, бірақ іс жүзінде фискалдық саясаттың осы мақсатқа тиімдірек екенін сендірді, пайыздық мөлшерлемелердегі өзгерістер сұраныс пен өнімге аз әсер етеді деп санайды. Кейнс парадигмасы 1970 жылдарға дейін макроэкономикалық ойлауға басымдық берді, ақша-кредит саясатына шамалы назар бөлді.
The eminent economist Irving Fisher, building upon work by Newcomb, developed the theory further in what has been called "The Golden Age of the quantity theory", Wicksell instead emphasized real shocks as a cause of observed price movements and developed his theory of the natural rate of interest to explain why the monetary authority should stabilize by setting the interest rate rather than the quantity of money – a position that has received renewed attention during the 21st century, exemplified in the influential Taylor rule of monetary policy. and contended that contrary to contemporaneous thinking, velocity and output were not stable, but highly variable and as such, the quantity of money was of little importance in driving prices. Rather, changes in the money supply could have effects on real variables like output. At the same time as Keynes personally and his followers which contributed to the resulting theoretical foundation of Keynesian economics in principle recognized a role for monetary policy in stabilizing economic fluctuations over the business cycle, in practice they believed that fiscal policy was more efficient for this purpose, maintaining that changes in interest rates had little effect on demand and output. The Keynesian paradigm came to dominate macroeconomic thinking until the 1970s, assigning little attention to monetary policy.
Монетаризм
Алайда, 1950 жылдардан бастап және 1960 жылдары кейнсиандық көзқарас бастапқыда шағын, бірақ үнемі ықпалды азшылық – монетаристер тарапынан сынға ұшырады, олардың зияткерлік көшбасшысы Милтон Фридман болды. Олар оны монетаристік ойлаудың негізгі тасы ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, Фридман өндірісті тұрақтандыру үшін белсенді ақша-кредит саясатын қолдануға күмәнмен қарады, себебі экономика туралы білімнің жеткіліксіздігі осындай шаралардың жағдайды нашарлатуы мүмкін деп санады. Оның орнына ол ақша ұсынысының тұрақты өсу қарқынын сақтауды көздейтін қарапайым ақша-кредит саясатын ұсынды, бұл қысқа мерзімді тұрақтандыруды қамтамасыз етпесе де, сандық теорияға сәйкес, ұзақ мерзімді тұрақты инфляция деңгейін кепілдейтін еді. Бұл монетаристердің басты саяси ұсынысы болды. Осылайша, монетаристердің сандық теорияны қолдануы ақша-кредит саясатын макроэкономикалық тұрақсыздықтың көзі ретінде жоюға бағытталды, осы мақсатта ақша ұсынысының тұрақты, төмен өсу қарқынына қол жеткізуді көздеді. Монетаристердің ықпалы 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдары шарына жетті, бұл 1970 жылдардағы энергия дағдарысынан туындаған инфляцияның көптеген елдерде өсуінен және Батыс елдері арасындағы бекітілген валюта бағамы жүйесі – Бреттон-Вудс жүйесінің таратылуынан кейін болды. Осы жағдайда бірнеше орталық банктер инфляцияны төмендету мақсатында ақша ұсынысын бақылауға кірісті. Мысалы, АҚШ Федералдық резервтік жүйесінің төрағасы Пол Волкер 1979 жылдың қазан айынан бастап ақша ұсынысының өсуін мақсатты деңгейде ұстауды жариялады. Біріншіден, ақша ұсынысының өсуі мен инфляция арасындағы байланыс тіпті 10 жылдық кезеңдерде де тығыз болмады, екіншіден, ақша ұсынысы мен қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлеме арасындағы байланыс та сенімді емес болып шықты, бұл ақша ұсынысын сұраныс пен өндіріске әсер ету үшін сенімді құралға айналдырмады. Екі мәселенің де себебі сол кезеңде ақшаға деген сұраныстың жиі өзгеруі болды, бұл қаржылық делдалдық жүйенің өзгергенімен байланысты.
However, from the 1950s and increasingly during the 1960s, the Keynesian view was challenged by an initially small, but increasingly influential minority, the monetarists, the intellectual leader of which was Milton Friedman. and used it as a cornerstone for monetarist thinking. At the same time, Friedman was sceptical as to the use of active monetary policy to stabilise output, believing that knowledge of the economy was too little to ensure that such policies would improve rather than worsen the situation. Instead, he advocated a simple monetary policy rule of maintaining a steady growth rate in money supply, which would not result in perfect short run stabilisation, but in accordance with the quantity theory would ensure a steady long run inflation rate. This came to be the main policy recommendation of the monetarists. Consequently, the monetarist application of the quantity theory approach aimed at removing monetary policy as a source of macroeconomic instability by targeting a constant, low growth rate of the money supply. The zenith of monetarist influence came during the late 1970s and the 1980s, after inflation had risen in many countries during the 1970s caused by the 1970s energy crisis, and the fixed exchange rate system among major Western economies known as the Bretton Woods system had been dissolved. In that situation several central banks turned to a money supply target in an attempt to reduce inflation. For instance the U. S. Federal Reserve System led by chairman Paul Volcker announced a money growth target, starting from October 1979. Firstly, the relation between money growth and inflation turned out to be not very tight, even over 10 year periods, and secondly, the relation between the money supply and the interest rate in the short run turned out to be unreliable, too, making money growth an unreliable instrument to affect demand and output. The reason for both problems was frequent shifts in the demand for money during the period, partly because of changes in financial intermediation.
Жаңа классикалық экономистер
Кейнсиандар мен монетаристерден өзге соғыстан кейінгі макроэкономистердің үшінші тобы үшін ақшаның сандық теориясы да маңызды доктрина болды. Бірақ Роберт Э. Лукас және басқа да жетекші жаңа классикалық экономистер оның теориялық мағынасын анықтау және жетілдіруге күш салды. Бұл теориялық қарастырулар циклдық қарсы экономикалық саясаттың көлеміне қатысты маңызды өзгерістерге әкелді. Жаңа классикалық модельге сәйкес, тіпті қысқа мерзімде де ақша-кредиттік саясатты өндірісті тұрақтандыру үшін пайдалануға болмайды, себебі нақты айнымалыларға тек ақшаның күтпеген өзгерістері ғана әсер етеді. Дегенмен, бұл көзқарас кең қолдау таппады және эмпирикалық зерттеулермен расталмады. Эмпирикалық деректер ақша мен экономикалық белсенділік арасында қысқа мерзімді байланыс бар екенін көрсетеді.
For a third group of post war macroeconomists beside Keynesians and monetarists, the new classical economists, the quantity theory of money was also a doctrine of fundamental importance, but Robert E. Lucas and other leading new classical economists made serious efforts to specify and refine its theoretical meaning. These theoretical considerations involved serious changes as to the scope of countercyclical economic policy. The new classical model held that even in the short run, monetary policy could not be used to stabilize output as only unexpected changes in money could affect real variables. However, this view did not gain widespread support, failing to be confirmed by empirical tests. Empirically, evidence generally supports that there is a short run linkage between money and economic activity.
1990 жылдан кейін: ақша массасының төмендеуі
1980 жылдарда ақша ұсынысын бақылау арқылы қанағаттанарлық ақша-кредит саясатын жүргізудегі қиындықтардан кейін көптеген орталық банктер, АҚШ Федералдық резервтік жүйесі де оның ішінде, ақша-кредит агрегаттарына назар аударудан бас тартып, қысқа мерзімді пайыздық мөлшерлемелерді белгілеу арқылы саясатын іске асыра бастады. Ақша зерттеушілері арасында ақшаның саяси құрал ретіндегі маңызының төмендеуі Майкл Вудфордпен мойындалып, түсіндірілді. 1990 жылдан бастап инфляциялық мақсаттар елдің ақша-кредит саясатының негізі ретінде кең танымал бола бастады, бұл Жаңа Зеландиядан басталып, ақырында көптеген дамыған елдерге тарады. Инфляцияны бақылауға ұмтылған елдер ақшалай жіберу механизмі арқылы экономикалық белсенділікке әсер ету үшін пайыздық мөлшерлемелерді белгілейді, нәтижесінде инфляцияны өз мақсаттарына сәйкес деңгейде ұстауға тырысады. Инфляциялық мақсаттарды жария ету халықтың инфляциялық күтулерін тұрақтандыруға көмектеседі, орталық банктерді өз әрекеттері үшін жауапкершілікке тартады және экономика қатысушылары арасындағы экономикалық белгісіздікті азайтады. Ақша ұсынысы (М2) біраз уақыт бойы АҚШ-тағы маңызды экономикалық көрсеткіш болып келді, бірақ 1989 жылдан бері нашар көрсеткіш ретінде танылғаннан кейін 2012 жылы Конференциялық Кеңестің жетекші экономикалық индексінен шығарылды. Сондай-ақ, 1999 жылдан бастап Еуропалық Орталық Банктің саясатын қалыптастыруда бастапқыда ЕЦБ ақша-кредит саясатының екі тірегінің бірі ретінде маңызды рөл атқарған ақша-кредит агрегаттарына, банк мүшелерінің пайыздық ставкалар бойынша шешімдерін қалыптастыруға бағытталған көрсеткіштердің арасында біртіндеп екінші деңгейдегі рөл берілді.
Following the difficulties of the 1980s in conducting a satisfactory monetary policy by money supply targeting, most central banks, including the U. S. Federal Reserve, turned away from focusing on monetary aggregates, instead implementing their policies by setting short term interest rates. Among monetary researchers, the demise of the money supply as a policy variable was recognized and rationalized by Michael Woodford. From 1990, the new principle of inflation targets as the basis for a country's monetary policy gained popularity, starting with New Zealand and eventually spreading to most developed countries. Inflation targeting countries set interest rates to influence economic activity via the monetary transmission mechanism, eventually affecting inflation to fulfill their inflation argets. The communication of inflation targets helps to anchor the public inflation expectations, it makes central banks more accountable for their actions, and it reduces economic uncertainty among the participants in the economy. Money supply (M2) for some time remained a leading economic indicator in the United States, but lost its status as such in the Conference Board Leading Economic Index in 2012, after it was ascertained that it had performed poorly as a leading indicator since 1989. Also in the policy making of the European Central Bank from 1999, monetary aggregates, which were initially officially assigned a prominent role as one of two pillars upon which the ECB monetary policy rested, were assigned a graduately more peripheral role among the indicators informing the bank's interest rate decisions.
Негізгі ағымнан тыс экономистердің сын-пікірлері
1860 жылдары Карл Маркс сандық теорияны өзгертіп, еңбек құнының теориясы бойынша бағалар, тепе-теңдік жағдайында, тауарды өндіруге қажетті әлеуметтік тұрғыдан қажетті еңбек уақытымен анықталады және ақша мөлшері тауарлар санының, тауарлар бағасының және айналым жылдамдығының функциясы болып табылады деп сарқылып айтты. Маркс ақшаның сандық теориясының негізгі қағидасын жобамады, бірақ оның төрт элементінің тең болуы туралы пікірмен келіспеді, оның орнына тауарлар саны мен тауарлар бағасы шешуші факторлар екенін және ақша көлемі олардан туындайтынын айтты. 1912 жылы Людвиг фон Мизес сандық теорияда шындықтың белгілі бір бөлігі бар екенін мойындады, бірақ ақшаға деген сұранысты толыққанды түсіндірмей, ақша ұсынысына баса назар аударғаны үшін сынады. Оның сөзіне сәйкес, бұл теория "ақша құнының өзгеру механизмін түсіндіруден қателеседі". 1976 жылы жарық көрген "Ақшаны мемлекеттік бақылаудан шығару" кітабында Фридрих Хайек ақшаның сандық теориясын "шын мәнінде толыққанды түсіндірмеге пайдалы жуықтама ғана" деп сипаттады. Оның пікірінше, бұл теория "бір аумақта бірнеше түрлі ақша түрлері бір уақытта қолданылып жүрген жағдайда мүлдем күшін жояды".
In the 1860's, Karl Marx modified the quantity theory by arguing that the labor theory of value requires that prices, under equilibrium conditions, are determined by socially necessary labor time needed to produce the commodity and that quantity of money was a function of the quantity of commodities, the prices of commodities, and the velocity. Marx did not reject the basic concept of the Quantity Theory of Money, but rejected the notion that each of the four elements were equal, and instead argued that the quantity of commodities and the price of commodities are the determinative elements and that the volume of money follows from them. In 1912, Ludwig von Mises agreed that there was a core of truth in the quantity theory, but criticized its focus on the supply of money without adequately explaining the demand for money. He said the theory "fails to explain the mechanism of variations in the value of money". In his 1976 book The Denationalisation of Money, Friedrich Hayek described the quantity theory of money "as no more than a useful rough approximation to a really adequate explanation". According to him, the theory "becomes wholly useless where several concurrent distinct kinds of money are simultaneously in use in the same territory."