Франческо Нити: Итальян экономисі мен саяси қайраткері

Кіріспе

Италиялық экономист және саяси қайраткер (1868–1953)

Франческо Саверио Винченцо де Паола Нитти (19 шілде 1868 – 20 ақпан 1953) – итальяндық экономист және саяси қайраткер. Италиялық Радикалдық партияның мүшесі Нитти 1919 және 1920 жылдар аралығында Италияның премьер-министрі қызметін атқарды. Италиядағы фашистік режимге қарсылас болған ол өмірі бойында кез келген диктатураға қарсы тұрды. Католик энциклопедиясының «Адам санының артуы туралы теориялар» мақаласына сәйкес, Нитти ағылшын экономисі Томас Роберт Мальтустың және оның «Халық принципі» еңбегінің қатал сыншысы болды; Нитти «Халық және әлеуметтік жүйе» (1894) атты кітабын жазды. Ол маңызды меридионалист болды және Италияның бірігуінен кейін туындаған Оңтүстік Италияның мәселелерінің тарихын зерттеді.

Мансап

Базиликатаның Мелфи қаласында туған Нитти Неапольде заң оқыды, кейін журналист ретінде қызмет етті. Ол Gazzetta Piemontese (Ағылшын тілінде: Piedmontese Gazette) газетінің тілшісі және Corriere di Napoli (Неаполь хабаршысы) газетінің редакторларының бірі болды. 1891 жылы ол христиандық социализм туралы «Il socialismo cattolico» (Католик социализмі) атты еңбек жазды. 1898 жылы, 30 жасқа толғанда, Неаполь университетінде қаржы ғылымының профессоры болды. Нитти 1904 жылы Италия Радикалдық партиясынан Италия Парламентіне сайланды. 1911 жылдан 1914 жылға дейін ол сол кездегі премьер-министр Джованни Джолитти басшылығымен ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және сауда министрі болды. 1917 жылы Витторио Эмануэле Орландо үкіметінде қаржы министрі болып тағайындалды және 1919 жылға дейін қызмет етті. 1919 жылғы 23 маусымда Орландо Париж бейбіт келісімдерінде Италияның үміттері көңілін қалдырғаннан кейін, премьер-министр және ішкі істер министрі болды, бұл Италияда жеңіліске ұшыраған жеңіс туралы кең тараған ашу-ызаға әкелді. Бір жылдан кейін Нитти колониялар министрі болды. Оның кабинеті үлкен әлеуметтік толқулармен және бейбіт келісімдерге наразылықпен күресуге мәжбүр болды. Габриэле Д'Аннунцио басқарған Фьюмедегі қозғалыс ерекше қиындық тудырды. Коммунистер, анархистер және фашистердің өте әртүрлі саяси топтары арасындағы антагонизмнің салдарынан Нитти әкімшіліктің жұмыс істеуіне қиындықтар туды. Үкімет басшысы лауазымында бір жылдан кейін ол отставкаға кетті және 1920 жылғы 16 маусымда оның орнына тәжірибелі Джолитти келді. Әлеуметтік саясатта Нитти үкіметі жұмыссыздық, мүгедектік және қарттыққа міндетті сақтандыруды енгізетін заң қабылдады. 1901 жылдан 1924 жылға дейін Нитти елдің депутаттар палатасының мүшесі болды, алдымен Италия Радикалдық партиясынан, содан кейін Италия демократиялық-либералдық партиясынан. Италия Парламентінің мүшесі ретінде Нитти итальян фашизмінің пайда болуына қарсылық көрсетті және Бенито Муссолиниді ашық жек көрді. 1924 жылы Нитти эмиграцияға кетіп, тек Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана Италияға оралды. Ол Ұлттық демократиялық одаққа қосылды және 1948 жылдан 1953 жылы қайтыс болғанға дейін Тәуелсіз солшыл топта Республика Сенатының мүшесі болды. Ол христиан демократиясына қарсы болды және НАТО-ға мүше болуға қарсылық танытты. 1927 жылы жарық көрген «Большевизм, фашизм және демократия» кітабында Нитти фашизмді большевизммен байланыстырып, «Екеуінің арасында көп айырмашылық жоқ, ал кейбір жағдайларда фашизм мен большевизм бірдей» деді. Сонымен қатар, позитивист ретінде Нитти үшін саясат пен тарих фактілерге толыққанды негізделген. Екінші дүниежүзілік соғыс сияқты, Ресей революциясы да факті болды. Жорж Клемансоның орыстарды жетілдіруге болатын надан варварлар, ал немістерді толыққанды білім алмаған варварлар деп есептеген пікіріне қарсы, Нитти олардың большевиктік Ресеймен жақсы қарым-қатынас орнатуларына не кедергі келді деп ойлады, егер олар патшалық Ресеймен жақсы қарым-қатынаста болғанда. Жаңаруға қатысты ол былай деп жазды: «Италия сияқты елге Ресей революциясының қағидалары мен әдістерін көшіру – сөзсіз құлдырауға әкеледі. Бірақ орыс революциясының рухында Италия да елемейтін нәрсе бар екенін қосуға болады».

Born in Melfi, Basilicata, Nitti studied law in Naples and was subsequently active as journalist. He was correspondent for the Gazzetta Piemontese (English: Piedmontese Gazette) and was one of the editors of the Corriere di Napoli (Courier of Naples). In 1891, he wrote a work about Christian socialism, titled Il socialismo cattolico (Catholic Socialism). In 1898, when he was only 30 years old, he became professor of finance at the University of Naples. Nitti was chosen in 1904 for the Italian Radical Party to serve in the Italian Parliament. From 1911 to 1914, he was minister of agriculture, industry, and trade under the then prime minister Giovanni Giolitti. In 1917, he became minister of finance under Vittorio Emanuele Orlando and held it until 1919. On 23 June 1919, Nitti became prime minister and interior minister, after Orlando had resigned following the disappointed Italian gains at the Paris Peace Conference, resulting in widespread indignation within Italy about an alleged mutilated victory. A year later, Nitti was also minister of the colonies. His cabinet had to deal with great social unrest and dissatisfaction over the peace treaties. Particularly troublesome was the agitation over Fiume led by Gabriele D'Annunzio. Nitti had great difficulty keeping the administration functioning at all, thanks to the enmity between the extremely divergent political factions of communists, anarchists, and fascists. After less than a year as head of government, he resigned and was succeeded by the veteran Giolitti on 16 June 1920. In social policy, Nitti's government passed a law setting up compulsory insurance for unemployment, invalidity and old age. From 1901 to 1924, Nitti was a member of the country's Chamber of Deputies, first for the Italian Radical Party and then for the Italian Democratic Liberal Party. Still a member of the Italian Parliament, Nitti offered resistance to the nascent power of Italian fascism and openly despised Benito Mussolini. In 1924, Nitti decided to emigrate, and returned to Italy only after World War II, and joined the National Democratic Union and was a member of the Senate for the Republic in the Independent Left group from 1948 until his death in 1953. As a secularist and anticlerical, he opposed Christian Democracy and staunchly opposed NATO membership. In his 1927 book Bolshevism, Fascism and Democracy, Nitti correlated fascism with Bolshevism, saying: "There is little difference between the two, and in certain respects, Fascism and Bolshevism are the same." At the same time, as a positivist, for Nitti both politics and history boiled down to facts. Like World War II, the Russian Revolution was a fact. Against the opinion of Georges Clemenceau, who considered the Russians to be perfectible ignorant barbarians and the Germans to be imperfectly educated barbarians, Nitti wondered what would have prevented them from getting along with Bolshevik Russia, once they had got along well with the Russia of the Tsars. Referring to modernisation, he wrote: "Transplanting the principles and methods of the Russian Revolution into a country like Italy would be certain ruin. But it can be added that there is something in the spirit of the Russian Revolution that even Italy cannot ignore."