Кіріспе

Талмудта кездесетін еврей диалектілері Мишнейлік еврей (לשון חז"ל "Даналар тілі") – Талмуд мәтіндерінің еврей тілі. Мишнаик еврей тілін екіге бөлуге болады: нағыз Мишнаик еврей тілі (Таннайт еврей тілі, ерте раввиндік еврей тілі немесе Мишнаик еврей тілі I деп те аталады), ол тікелей сөйлеу тілі болған, және Аморай еврей тілі (кейінгі раввиндік еврей тілі немесе Мишнаик еврей тілі II деп те аталады), ол тек әдеби тіл ретінде қолданылған. Мишнаик еврей тілі немесе ерте раввиндік еврей тілі – Вавилон тұтқындығынан кейін сақталған және еврей даналары Мишнаны және осы заманғы басқа да құжаттарды жазғанда қолданған Киелі кітаптағы еврей тілінің тікелей ежелгі мұрагері. Тілдің ауысу кезеңіндегі нұсқасы Мишна аяқталғаннан кейінгі ғасырға жататын Таннайт әдебиетінің басқа да еңбектерінде кездеседі. Оларға халахтық мидраштар (Рабби Исмаилдің Сифрасы, Сифресі, Мехильтасы және т.б.) және Мишнаға қатысты материалдардың кеңейтілген жинағы – Тосефта жатады. Талмудта осы еңбектерден үзінділермен қатар, басқа жерде кездеспейтін Таннайт материалдары да бар; мұндай үзінділердің жалпы атауы – бараитот. Бұл еңбектердің тілі Мишнаик еврей тіліне өте ұқсас.

Тарихи оқиға

Мишнай еврей тілі негізінен бірінші-төртінші ғасырларда кездеседі, бұл Иерусалим қоршауындағы Екінші ғибадатхананың қирауынан кейінгі рим кезеңімен (70 ж.с.) сәйкес келеді. Ол орталық арамей тілінің күшті ықпалында дамыды. Сондай-ақ танайлық еврей немесе ерте раввиндік еврей тілі деп те аталады, ол Мишнаның (משנה, шамамен 200 ж.с.) және Талмудтағы Тосефтаның көп бөлігімен, сондай-ақ Өлі теңіздің кейбір шиыршықтарымен, әсіресе Мыс шиыршығы және Бар Кохба хаттарымен ұсынылған. Өлі теңіз шиыршықтарын зерттеуші Игаэль Ядин өзінің және командасының Хаттар үңгірінен тапқан үш Бар Кохба құжатының Мишнай еврей тілінде жазылғанын, ал Симон бар Кохбаның еврей тілін қайта жаңғыртып, Бар Кохба көтерілісі (132–135 ж.с.) кезінде мемлекеттің ресми тіліне айналдырғанын айтады. Ядин сондай-ақ Бар Кохба көтерілісі кезінде Яһудеяда арамей тілінен еврей тіліне ауысуды атап өтеді: Сигалит Бен Цион: «Бұл өзгеріс Бар Кохбаның еврей тілін қайта жаңғырту және оны мемлекеттің ресми тілі ету туралы бұйрығының нәтижесінде болған сияқты», - деп мәлімдейді. Дегенмен, Мишна жарияланғаннан кейін бір ғасырдың ішінде еврей тілі сөйлеу тілі ретінде қолданыстан шыға бастады. Гемара (גמרא, шамамен 500 ж.с., Төменгі Месопотамияда), сондай-ақ 350 мен 400 жылдар аралығында жарияланған Иерусалим Талмуды, әдетте Мишна мен Бараитотқа арамей тілінде түсініктеме береді. Дегенмен, еврей тілі кейінгі Аморалық еврей тілі түрінде діни және әдеби тіл ретінде сақталды, ол кейде Гемара мәтінінде кездеседі.

Фоналогия

Мишналық еврей тілінің көптеген ерекшеліктері Киелі кітаптың кейінгі кезеңінде де кездескен болуы мүмкін. Оны классикалық дәуірдегі Киелі кітап тілінен ерекшелендіретін маңызды ерекшелік – арамей тілімен ортақ болатын, дауыстыдан кейінгі жарық дауыстардың (b, g, d, p, t, k) спирантизациясы. Мишнада жаңа ерекшелік ретінде соңғы /м/ әрпі жиі соңғы /н/ әрпімен алмастырылады (Bava Kama 1:4, "מועדין"), бірақ бұл тек келісім сөздерінде ғана байқалады. Мүмкін, морфемалардың соңғы мұрындық дауысы айтылмаған, ал оған дейінгі дауыстылар мұрындықтанған. Басқаша айтқанда, келісім сөздері арамей тілінің ықпалымен өзгерген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Мишнаның сақталған кейбір қолжазбалары, әсіресе, ʾaleph (א) (көмекейлік тоқтау) және ʿayin (ע) (дыбыстық көмейлік үйкеліс) сияқты, тамақ дауыстарын шатастырады. Бұл олардың Мишналық еврей тілінде бірдей айтылғанын көрсетеді.

Морфология

Мишнаикалық еврей тілінде Киелі кітаптағы еврей тілінен әртүрлі өзгерістер бар, олардың кейбіреулері Өлі теңіз кітаптарында кездеседі. Кейбір, бірақ барлығы емес, қазіргі еврей тілінде сақталады. Иелiк білдіру үшін мишнаик ивритiнде көбiнесе конструкция жағдайын של 'of' деген сөзді қолданатын аналитикалық конструкциялармен алмастырады. Мишнаик еврей тілінде waw жалғауы жоқ. Өткен шақ қазіргі еврей тіліндегідей бір формада беріледі. Мысалы, Pirqe Avoth 1:1: משה קיבל תורה מסיני – «Мұса Тораны Синайдан алды». Ұзақ өткен шақ «болу» етісінің өткен шақ формасы + қатысушы арқылы білдіріледі, бұл Киелі кітаптағы еврей тілінен өзгеше. Мысалы, Pirqe Avoth 1:2: הוא היה אומר – «Ол жиі айтқан». Ағымдағы шақ қазіргі еврей тіліндегідей, (בינוני) қатысушы арқылы беріледі. Мысалы, Pirqe Avoth 1:2 על שלושה דברים העולם עומד – «Әлем үш нәрсеге сүйеніп тұрады», нақтырақ айтқанда «Әлем үш нәрседе тұр». Болашақ шақ עתיד + инфинитив арқылы білдіріледі. Мысалы, Pirqe Avoth 3:1: ולפני מי אתה עתיד ליתן דין וחשבון. Дегенмен, қазіргі еврей тілінен өзгеше, бірақ қазіргі арамей тіліндегідей, ағымдағы белсенді қатысушы болашақ шақты да білдіре алады. Ол осы функцияда жетілмеген (префиксті) форманы ығыстырады. Қазіргі еврей тілінде болашақ шаққа қолданылатын жетілмеген (префиксті) форма мишнаик еврей тілінде бұйрық, ниет немесе осыған ұқсас мағыналарды білдіреді (префиксті форма қазіргі еврей тілінде де бұйрық білдіру үшін қолданылады). Мысалы, Pirqe Avot 1:3: הוא היה אומר, אל תהיו כעבדים המשמשין את הרב – «Ол былай деді: «Раввинге қызмет ететін құлдар сияқты болмаңыздар», нақтырақ айтқанда «Сіздер құл болмайсыз». Міне, бір жағынан, мишнаик еврей тіліндегі форма болашаққа да қатысты деуге болады, бірақ ол негізгі сөйлемде міндеттілік (бұйрық, ниеттік және т.б.) мәнін міндетті түрде сақтайды.