Кіріспе

Бұл мақалада ағылшын тіліндегі қарыз сөздерді қарастырамыз, яғни парсы тілінен тікелей немесе көбінесе аралық тілдер арқылы алынған ағылшын сөздерін. Парсы тілінен шыққан көптеген сөздер ағылшын тіліне әртүрлі, көбінесе қиын жолдармен енген. "Жәннат" сияқты кейбір сөздер парсы халқы мен ежелгі гректер мен римдіктер арасындағы мәдени байланыстарға дейін барып жетеді және грек және латын тілдері арқылы ағылшын тіліне келген. Исламның екінші маңызды тілі ретінде парсы тілі араб және түрік тілдері сияқты мұсылман әлеміндегі көптеген тілдерге әсер етті, ал оның сөздері сол аймақтан тысқары да тарады. Иран (Персия) 19 ғасырдың соңына дейін ағылшын тілді саяхатшылар үшін жабық болып келді. Иран Еуропадан шетелдіктерге қолайсыз аймақтардан өтетін құрлықтағы сауда жолдары арқылы қорғалған, ал Персия шығанағындағы ирандық порттардағы сауда жергілікті тұрғындардың бақылауында болды. Керісінше, батыл ағылшын саудагерлері 1570 жылдан бері Леванттың Жерорта теңізі портында жұмыс істеп, Осман мәдениетінің ерекшеліктерін сипаттайтын сөздер ағылшын тіліне енді. Осылайша, төмендегі тізімдегі көптеген сөздер, бастапқыда парсы тілінен шыққан болса да, Осман түркі тілі арқылы ағылшын тіліне келді. Көптеген парсы сөздері британдық отаршылдық кезінде урду тілі арқылы да ағылшын тіліне енді. Парсы тілі Үндістанда британдық билік орнағанға дейін Моғол сарайының тілі болды, бірақ Солтүстік Үндістандағы жергілікті тұрғындар хиндустани тілінде сөйледі. Парсы тілінен шыққан басқа сөздер орта ғасырларда Иберия түбегіндегі мавр-христиан мәдени байланысы арқылы араб тіліне ауысып, содан кейін еуропалық тілдерге, ал одан ағылшын тіліне келді.

H

Халалкор – хинди тілінде халалкор, парсы тілінен, араб тілінен «халал» сөзінен + парсы тілінен «khor» – жеу. Иран мен Үндістанда кез келген тағамға құқығы бар адам. :
Хаш – парсы тілінде «өсімдіктерден алынған есірткі» деген мағынаны білдіретін «хашиш» (حشیش) сөзінен шыққан.
Хавильдар – хинди тілінде хавальдар, араб тілінен «хавала» – міндет + парсы тілінен «дар» – иелену. Үнді армиясындағы сержант шеніне сай келетін офицер.
Хилег – парсы тіліндегі «хаиладж» – «материалдық дене» сөзінің өзгеруі. Планеталардың туған кездегі астрологиялық орны.
Хинди – парсы тілінен алынған, «Синдху» – Синдх өзенінің санскрит тіліндегі атауынан туындаған. Солтүстік Үндістанның әдеби тілі, әдетте деванагари әліпбиінде жазылады және Үндістан Республикасының ресми тілдерінің бірі.
Хинду – ортағасырлық парсы сөзі, «Хинди» (хинди), ежелгі авеста тіліндегі «hendava» сөзінен, түпкілікті санскрит тіліндегі «saindhava» сөзінен шыққан. «Индиялық».
Хиндустан – хинди тілінде Хиндустан, парсы тілінде Хиндустан (мод. Хиндустан) – Үндістан.
Hircarrah – парсы тіліндегі «harkara», «har» – әрбір, барлық (ежелгі парсы тіліндегі «haruva» сөзінен) + «kaar» – жұмыс, іс-әрекет, орта парсы тілінен, ескі парсы тіліндегі «kar» – жасау, өндіру сөзінен шыққан.
Хома – парсы тіліндегі «хом», авеста тіліндегі «хаома» сөзінен. Месопотамияда пайда болған, өмір ағашының символы ретінде, әсіресе парсы маталарында қолданылатын стилделген ағаш өрнегі.

L

Lac парсы тілінде لک, хинди тілінде लाख, lak. Лак жәндіктері бөліп шығаратын, негізінен шеллак түрінде қолданылатын шайырлы зат. Лак пен шелакқа ұқсас қатты жабындар беретін әртүрлі өсімдік немесе жануарлық заттардың кез келгені. Ламазерь – француз тілінен lamaserie, лама + серия (парсы тілінде سرای sarāi – сарай, үлкен үй). Ларин этимологиясы: парсы тілінде لاری lārī. Азияның кейбір аймақтарында ақша ретінде қолданылған күміс сымның екіге бүктелген, кейде балық ілгішіне ұқсас бұралған бөлігі. Ласкар – урду тілінде lashkarī, парсы тіліндегі لاسخار lashkar (армия) + ī қосымшасынан шыққан. Шығыс Үндістан теңізшісі. Англо-үнділік сөзі – артиллериялық. Ласк этимологиясы: мүмкін парсы тілінде لاشک lashk (кесек, бөлік) сөзінен. Әдетте, нашар сапалы тастан кесілген, индустардың қолөнерінде жиі қолданылатын жалпақ, жұқа алмаз. Лимон – шығу тегі: 1350–1400; 1905–10 (4-анықтама үшін). ML lemōnium сөзінен, ME lymon < ML līmō, (s. līmōn) < парсы тілінде لیمو، لیمون līmū – субтропикалық цитрус ағашының сары, қышқыл жемісі (Citrus limon). www.dictionary.com бойынша: Лимон алғаш қайда өсіп, Еуропаға қашан келгенін білмейміз, бірақ оның аты Таяу Шығыстан келгенін көрсетеді, себебі оның этимологиялық жолын анықтауға болады. Біздің сөзіміздің ең ерте кездескен мысалы 1420–1421 жылдарға жатқан орта ағылшын кеден құжатында кездеседі. Орта ағылшын тіліндегі limon сөзі көне француз тіліндегі limon сөзінен шыққан, бұл Англияға Франция арқылы келген тағы бір дәмді тағам екенін көрсетеді. Көне француз сөзі итальяндық limone сөзінен келген, бұл араб сөзіне қайта оралатын кезең. ليمون، ليمون laymūn немесе līmūn, парсы сөзі لیمو līmū сөзінен. Персиядан келген көк түсті. لیلک lilak, نیلک nilak (көк түсті) сөзінің нұсқасы, नील nil (индиго) сөзінен. Lungī – хинди тілінде लुंगी lungī, парсы тілінен. Әдетте мақтадан жасалған, Үндістан, Бангладеш, Пәкістан және Бирмада киім ретінде (саронг, юбка, тюрбан) қолданылатын мата. Лари этимологиясы: ықтимал Дивехи (Мальдив аралдарының индо-арий тілі) ލާރި сөзінен, парсы тіліндегі lr – ақша ретінде қолданылатын күміс сым, Оңтүстік Персиядағы Лари қаласында алғаш соғылған. Мальдив ақша бірлігінің 1/100 бөлігі – руфия. Бір лариді көрсететін монета.

О

Миландық нарандардан (ескі француз тілінен алынған orenge, итальяндық arancia және испандық naranja сөздерінен), ортағасырлық латын тіліндегі pomum de orange, араб тілінде نارنج nāranj, парсы тілінде نارنگ nārange, санскрит тілінде नारङ्ग nāraṅga, тамил тілінде narrankai, "иісті жеміс": "Orange" (түсі) парсы тіліндегі "nāranjy" сөзінен шыққан, ол "нарға сияқты боялған" дегенді білдіреді, ал мандарин жемісі nārangy (نارنگی) деп аталады.

Х

Ксеркс – грекше түрі (Ξέρξης) ежегі Орта Парсы 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠𐎠 Кшаяршан, сөзбе-сөз "патшалардың арасында еркек (яғни "батыр")", Кшая ("патша", Қ. "шах") + аршан ("еркек, адам") сөздерінен құралған.

Y

Ярак: Парсы тілінен یارِگی yaraki – күш, қабілет. Жақсы ұшу жағдайы: FETTLE – бүркіт немесе аң аулауға қолданылатын басқа құстың жағдайы, Дуглас Каррутерс айтқандай, оны жараққа келтіру қиын. Яшт: Авестадан келген қазіргі парсы тіліндегі یشت. Авеста тіліндегі yashtay – құлшылық. Авестаның бір бөлігін құрайтын періштелерге немесе кіші құдайларға арналған мадақтардың бірі. Юфт: Этимологиясы: орыс тіліндегі Йуфт, Йухт yuft', yukht', болжам бойынша парсы тіліндегі جفت juft – жұп сөзінен шыққан.