Кіріспе

Бен Траверс (12 қараша 1886 – 18 желтоқсан 1980) – ағылшын жазушысы. Оның туындыларына 20-дан астам пьеса, 30 сценарий, 5 роман және 3 томдық естелік кіреді. Ол 1920-1930 жылдары Алдвич театрында алғаш рет қойылған, ұзаққа созылған фарстар сериясымен танымал. Олардың көптегені фильмге, кейін теледидарға түсірілді. Отбасының бөлтір дүкенінде жұмыс істеген жылдарды жек көретін Траверске 1911 жылы баспагер Джон Лейн жұмыс берді. Бірінші дүниежүзілік соғыста ұшқыш болып қызметтенгеннен кейін, ол роман мен пьеса жазуға кірісті. 1921 жылы жазған «The Dippers» романын 1922 жылы Вест-Эндте алғаш рет сахнаға қойды. Оның үлкен жетістігі 1925 жылы актер және режиссер Том Уоллз «Алдвич» театрында бір жылдан астам уақыт бойы көрсетілген «Қонақ құс» пьесасының қою құқығын сатып алғанда болды. Ол бұл сәттіліктен кейін Уоллз бен оның командасы үшін тағы сегіз фарс жазды; серияның соңғысы 1933 жылы жабылды. Көптеген фарстар 1930 және 1940 жылдары фильмге бейімделді, ал Траверс олардың сегізіне сценарий жазды. 1935 жылы «Алдвич» сериясы аяқталғаннан кейін ол діни тақырыптағы бір маңызды пьеса жазды. Бірақ ол сәтті болмады, ол комедияға қайта оралды. Кейінгі фарстардың ішінде тек біреуі, «Бананды қырқа» (1938) 1920 жылдардағы хиттерімен теңестірілді; ол 1942 жылы түсірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Траверс Корольдік әуе күштерінде барлау қызметінде, кейін Ақпарат министрлігінде қызмет етті, сонымен қатар екі жақсы қабылданған пьеса жазды. Соғыс және әйелінің қазасынан кейін Беннің шығармашылыққа деген қызығушылығы төмендеді, бірақ ол өзінің ерте туындыларының бірнеше қайта қоюлары мен бейімделулеріне қатысты. 1968 жылы ол пьеса жазуға қайта оралды. 1970 жылдардың басында Ұлыбританияда театр цензурасы жойылғаннан кейін, ол өзінің сүйікті тақырыптарының бірі – жыныстық қатынастар туралы ашық жазуға мүмкіндік алды, соның нәтижесінде жаңа комедия жазды. «Кешегі төсек» (1975) атты пьеса, ол 89 жасында сахнаға қойылды, оның барлық пьесаларының арасында ең ұзақ сахналанып, «Алдвич» фарстарынан асып түсті.

Алғашқы жылдар

Траверс Лондонның Хендон ауданында дүниеге келді. Ол саудагер Уолтер Фрэнсис Траверс пен оның әйелі Маргарет Бурджестің үш баласының екіншісі еді. Ол Бекенхэмдегі аббат мектебінде және Чартерхауста білім алды. Ол мектепте оқыған күндерін ұната қоймады және кейіннен «мектепте толық сәтсіздікке ұшырадым» деді. Траверс 1904 жылы Чартерхаустың қатарын тастап, ата-анасының тілегімен бірнеше айға Дрезденге неміс тілін үйренуге жіберілді. Ол онда жүргенде француз актерлерінің, Сара Бернхардтың «Ла Тоска» және Люсьен Гитридің «Істер – істер» спектакльдерін тамашалады, бұл оның театрға деген құштарлығын оятып, жанына күш берді. Оның актер болу арманы ата-анасын қызықтырмады; оны отбасылық бизнеске, ұзақ жылдар бойы орныққан Joseph Travers & Sons Ltd көтерме азық-түлік фирмасына жіберді, онда оның әкесі директор болып жұмыс істеді. Ол коммерциялық өмірді жалықтыратын және түсініксіз деп санады: «Мен бұл не екенін қазір де, керісінше де білмеймін». Ол алдымен Лондон қаласындағы Кэннон-стриттегі фирманың бас кеңсесінде жұмыс істеді, онда қабақты сақалды Виктория дәуірінің патриархтары үстемдік құрды. Одан кейін, өзінің де, патриархтардың да қуанышына орай, ол жақын арада Сингапур мен Малаккадағы компания кеңселеріне ауыстырылды. Малаккада Траверстің жұмысы аз, демалысы көп болды; жергілікті кітапханада ол Пинероның пьесаларының толық жинағын тапты. Кейін ол оларды зор қуанышпен оқып, әр томды «сахна өнерінің техникасына арналған нұсқаулық» деп атады. Олар оның театрға деген қызығушылығын қайта жақтандырып, актер болу арманынан бас тартып, драматург болуға бейімдеді. Кейін ол Пинероға өзінен басқа барлық драматургтерден гөрі одан көбірек үйренгенін айтты. Пинеродан алған ең маңызды сабағы – «ойынның оқиғалары қаншалықты абсурдты болса да, олар шындық негізінде туындауы керек. Адамдар ешқашан жалған болмауы керек. Идеалды жағдайда олар көшедегі адамдар сияқты, немесе солай көрінуі керек». Траверс үш жыл Лэйн үшін жұмыс істеді, осы уақыт ішінде ол жұмыс берушісімен бірге АҚШ пен Канадаға шаруалық сапарлар жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Траверс Корольдік әскери-әуе қызметіне (RNAS) қосылды. Оның қызметі оқиғаларға толы болды. Ол бірнеше рет апатқа ұшырады және «Цеппелин» дирижаблін атып түсіруден мүжілді. Ол эскадрилья командирі болды, ал RNAS Корольдік ұшу корпусымен біріккенде, ол 1918 жылы майор шенімен жаңа Корольдік әуе күштеріне ауысты. Ол 1919 жылы Ресей азаматтық соғысына одақтас күштердің араласуы кезінде Оңтүстік Ресейде қызмет етті және 1920 жылы Әуе күштерінің кресімен марапатталды. 1916 жылдың сәуір айында Траверс Виолет Мунсиге (1951 жылы қайтыс болған) үйленді, ол Лестершир полкінің капитаны Д.В.Б. Мунсидің жалғыз қызы және сэр Джеймс Лонгденнің немересі еді.

Романшы және драматург

Әйелінің табысымен қамтамасыз етілген Траверс, RAF-тен демобилизацияланғаннан кейін жазушы ретінде өмір күрішін табуға бел буды. Ол әйелімен Сомерсетке қоныстанды және жазуға кірісті. Оның алғашқы тәжірибесі – шетелдіктерге толы шағын үйde өзін күйеу-әйел джаз бишілер жұбының бір бөлігі деп қателескен заңгер туралы фарс болды. Оны жазып жатқанда, оны «The Dippers» романына айналдыруға шешім қабылдады, ол Джон Лейннен қабылданды және 1921 жылы жарияланды. Пікірлер жақсы болды. «Daily Chronicle» газеті «кейіпкерлерді зерттеу және ақылды жазудың молдығы, мұндай әзіл-қалжың романы сирек кездесетін комедияның өте ақылды үлгісі» деп жазды. Содан кейін Траверс романды қайтадан фарсқа айналдырып, актер және режиссер сэр Чарльз Хаутриге жіберді. Сегіз ірі қала мен қала бойынша гастрольдік сапардан кейін Хаутри 1922 жылы пьесаны Вест-Эндке қойды. Пікірлер әртүрлі болды: «Manchester Guardian» пьесаны және оның жұлдызы Сирил Модты мақтады, ал «The Observer» екеуінің де кемшіліктерін айтты. «The Times» пьесаны «шебер ойластырылған және көбінесе керемет тіркестермен айқын» деп бағалап, актерлер мен авторды – «өте жақсы компания және қызықты ойын» деп мақтады. Пьеса Лондон сахнасында 173 қойылым көрсетіліп, орташа табысқа жетті. Бұл қойылым үш айдан астам уақыт бойы сахнада болды. Траверс «The Dippers» романынан кейін тағы бір күлкілі роман, «Ұядағы қонақ» романын 1922 жылы жариялады. Сыншылар тағы да оның әзіл-қалжыңын мақтады, және тағы да Траверс оны пьесаға айналдырды. Актер Лоуренс Гроссмит осы оқиғаның драмалық мүмкіндіктерін байқап, пьесаны қою құқығын сатып алды. Гроссмит пьесаны өндіріске дайындауға үлкермей тұрып, актер және режиссер Том Уоллзден құқықтарды сатып алу туралы ұсыныс алды. Уоллз өзінің қазіргі хит-фарсы «Жарнамаға төлеу тиімді» пьесасын ауыстыру қажеттілігіне тап болды, ол Олдвич театрындағы ұзақ қойылымның соңына жақындап қалған еді.

Олдвичтің әзіл-оспақтары

Траверстің келісімімен Гроссмит «Күктегі құқа» пьесасының құқықтарын Уоллзке сатты, ал пьеса 1925 жылдың шілдесінде Олдвич театрында сахналанды. Басты рөлде Ивон Арно болды, ал екі басты ер рөлді Уоллз мен Ральф Линн сомдады. Оларды 1920-шы жылдардың соңы мен 1930-шы жылдарға дейін Олдвичте тұрақты труппаның құрамына кірген актерлер тобы қолдады: Робертсон Хейр, Мэри Броу және Гордон Джеймс, ал кейінгі қойылымдарға Виннифред Шоттер (Арноның орнына) және Этель Колридж қосылды. Актерлер тізімі премьерадан кейін The Times газетінде жарияланды, онда Траверстің есімі жоқ. Олдвичтегі пьесалардың басты рөлдері тұрақты труппа мүшелеріне сай жазылғанмен, Траверс бірқалыптылықтан сақтау үшін рөлдерді өзгертіп отырды. Сондай-ақ ол сюжеттерінің тақырыптарын да түрлендірді. «Thark» пьесасы қорқынышты үйлер туралы мелодрамалардың пародиязы болды; «Plunder» ұрылық пен зорлық-зомбылықпен аяқталды (бұл Джо Ортонның кейінгі туындыларын еске түсірді), ал «A Bit of a Test» даулы «Bodyline» сериясы кезінде крикет тақырыбын қамтыды. Траверстің өмірбаяуын жазған Х. Монтгомери Хайд 1926 мен 1932 жылдар аралығында Олдвич кассасынан 1,500,000 фунт стерлинг түскенін, ал тоғыз Траверс фарсының жалпы саны 2700-ге жуық қойылымды құрағанын мәлімдеді.

1930 жылдардың аяғы

Олдвич сериясы аяқталғаннан кейін Траверс өзінің алғашқы маңызды пьесасын жазды, Қасиетті Пауылдың өміріне негізделген «Тазалық, менің бауырым» (1936). Өкінішке орай, ол тек екі апта ғана сахнада болды. Пьесаның авторы аталмады, бірақ Траверс жазғаны жасырын емес еді. The Times осы себепті оны сынға алды; ал The Observer газетіндегі Айвор Браун Траверсті құттықтап, табысты фарстардың авторы діни мәселелерде сөзді қозғауға лайық емес дегеніне қарсы шықты. Траверс өмір бойы берік діни нанымдарымен өмір сүрді және Англия шіркеуінің тұрақты қауымдасы болды; алайда, оның пәктікке қатысты көзқарастары дәстүрлі емес еді: «Жыныс – табиғаттың ісі, Құдайдың еркі», – деп мойындады және ол еркін қарым-қатынасқа баруын жасырмады. «Тазалық, менің бауырым» пьесасы сәтсіз аяқталғаннан кейін Траверс комедияға қайта оралды, бірақ бірден фарс емес. 1936 жылдың соңында оның «О, ханым-мине» пьесасы Ивонн Принтемпс үшін жеңіл руритандық қойылым болды. Ол «Банан қырқасы» (1938) фарсына Робертсон Хейр және Альфред Дрейтонмен бірге ойнап оралды. Оқиға Малайяда өрбітіп, Империяның екі орта жастағы тірегінің қайсысы жас батырдың әкесі екенін анықтауға бағытталды. Траверс өзі қызметші Вун рөлін ойнады; Малаккада өткен күндерінен есте қалған, Малай тіліндегі оның сөздері импровизацияланып, кейде әріптестерін таңқалдырды. Пьеса 291 рет қойылды, бұл соңғы алты «Олдвич» фарсысының көрсетілімдерінен асып түсті.

Шығармалары

Көзді: Гейл заманауи авторлар онлайн.

Мемуарлары

Күлкі аңғары, Джон Лейн, 1930, Блес, 1957. Қақпада отыру, В. Х. Аллен, 1978. 94-ке жарияланды: Крикет естеліктері, Брайан Джонстонның сөз басы, Elm Tree Books, 1981.

Пьесалары

Премьерасы жарияландыШығарулар «Дипперлер» 1922 ж., Траверстің 1921 ж. сол аттас романынан алынған «Үш грация» 1924 ж., Карло Ломбардо мен А. М. Уиллнердің пьесасынан алынған «Ұядағы құқық» 1925 ж. Бикерс, 1939 ж., сол аттас романынан алынған «Rookery Nook» 1926 ж. Бикерс, 1930 ж., сол аттас романынан алынған «Торк» 1927 ж. Самуил Француз, 1927 ж., 2013 ж. Клайв Фрэнсис бейімдеген, «Оберон кітаптары» баспасы «Талау» 1928 ж. Бикерс, 1931 ж. «Жамандық» 1928 ж., сол аттас романынан алынған «Жарампаздықтың тостағаны» 1929 ж. Бикерс, 1934 ж. «Бұл сияқты түн» 1930 ж. «Түркия уақыты» 1931 ж. Бикерс, 1934 ж. «Кір жұмыс» 1932 ж. «Біршама сынақ» 1933 ж. «Тазалық, бауырым» 1936 ж. «О, менің сүйіктімім» 1936 ж. «Банан төбесі» 1938 ж. Бикерс, 1939 ж. «Дик Спэтр» 1939 ж. «Ол менің артымнан келеді» 1943 ж. Самуил Француз, 1945 ж. «Аса қауіпті жағдай» 1947 ж. Самуил Француз, 1948 ж. «Қашқан жеңіс» 1949 ж. (Брайтон) «Жабайы жылқылар» 1952 ж. Самуил Француз, 1953 ж. «Келіннің жамылғысы» 1953 ж. (Бромли) Самуил Француз, 1956 ж., «О, менің сүйіктімім» пьесасының қайта жаңартылған нұсқасы «Коркердің соңы» 1968 ж. (Гилдфорд) «Кешегі төсек» 1975 ж. Самуил Француз, 1975 ж. «Сүтпен кейін» Самуил Француз, 1985 ж. «Малакка Линда»