Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Либералды демократиядағы сөз бостандығының негіздемесі
Rationale for freedom of expression in a liberal democracy
Идеялар нарығы – еркін нарықтың экономикалық түсінігіне аналогиялық сөз бостандығының негіздемесі болып табылады. Идеялар нарығы шындықтың еркін, ашық қоғамдық пікір-таласта идеялардың бәсекелесуінен туындайтынын және идеялар мен идеологиялардың олардың артықшылығы немесе кемшілігіне және халық арасындағы кең таралуына сәйкес іріктелетінін айтады. Бұл тұжырым көбінесе патенттік құқық, сондай-ақ баспасөз бостандығы және либералды демократиядағы бұқаралық ақпарат құралдарының жауапкершілігі туралы талқылауларда қолданылады.
The marketplace of ideas is a rationale for freedom of expression based on an analogy to the economic concept of a free market. The marketplace of ideas holds that the truth will emerge from the competition of ideas in free, transparent public discourse and concludes that ideas and ideologies will be culled according to their superiority or inferiority and widespread acceptance among the population. The concept is often applied to discussions of patent law as well as freedom of the press and the responsibilities of the media in a liberal democracy.
Тарих
Бәсекелестік идеялар мен күшті пікір таласын қолдау Джон Милтонның 1644 жылғы «Ареопагитика» еңбегінде және Джон Стюарт Миллдің 1859 жылғы «Еркіндік туралы» кітабында философиялық тұрғыдан қарастырылған. Сөз бостандығын қабылдау керек, себебі ол шындыққа жетелейді деген жалпы түсінік ұзақ уақыттан бері қалыптасқан. Ағылшын ақыны Джон Милтон «еркін және ашық кездесуде» шындықтың жеңіске жететінін айтып, сөйлеуге шектеу қоюдың қажеті жоқ екенін көрсеткен. Президент Томас Джефферсон «ақыл еркін күреске мүмкіндік берілгенде пікір қателігіне» төзімділікпен қарау қауіпсіз деп санайды. Фредерик Сиберт «Баспасөздің төрт теориясы» еңбегінде сөз бостандығы туралы осы ойды қайталады: «Өздерін айтуға ниетті барлығына еркіндік берілуі керек. Шындық пен дұрыс нәрсе сақталады. Жалғандық пен бұрыс нәрсе жойылды. Үкімет бұл тартысқа араласпауы керек және бір жаққа немесе екінші жаққа артықшылық бермеуі керек». Бұл авторлар экономикалық аналогияға сүйенген жоқ. Экономикалық тарихшы Джоэл Мокир өзінің 2017 жылғы «Өсу мәдениеті: Заманауи экономиканың пайда болуы» кітабында Еуропадағы саяси фрагментация (Еуропалық мемлекеттердің көп болуы) гетеродоксалды идеялардың гүлденуіне мүмкіндік берді деп мәлімдейді, себебі кәсіпкерлер, инноваторлар, идеологтар және еретиктер өз идеялары мен қызметтерін басуға тырысатын мемлекеттен көрші мемлекетке оңай қашып кетуге болатын. Осы фактор Еуропаны Қытай мен Үндістан сияқты технологиялық жағынан дамыған, ірі біртұтас империялардан ерекшелендірді. Қытайда баспа машинасы да, жылжымалы шрифттер де болды, ал Үндістанда 1700 жылға қарай Еуропамен салыстырылатын ғылыми және технологиялық жетістіктерге қол жеткізді, бірақ өнеркәсіптік революция Қытайда немесе Үндістанда емес, Еуропада болды. Еуропадағы саяси фрагментация «идеялардың біріктірілген нарығымен» үйлесім тапты, онда Еуропаның зиялылары латын тілін лингва франка ретінде қолданды, Еуропаның классикалық мұрасында ортақ зиялылық негіздерге ие болды және жалпы еуропалық институт – Әріптер Республикасы болды. Алайда, «идеялар нарығы» метафорасы АҚШ Жоғарғы Сотының сот практикасынан туындады. «Нарықтағы бәсекелестік» аясында «идеялардың еркін саудасына» жасалған алғашқы сілтеме 1919 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Оливер Венделл Холмс-тың Абрамс пен АҚШ арасындағы дау бойынша даулы пікірінде пайда болды. «Идеялар нарығы» деген тіркес алғаш рет Құрама Штаттар Жоғарғы Сотының Румелиге қарсы шешімінде судья Уильям О. Дугластың пікірінде қолданылды: «Газеттерді, журналдарды немесе кітаптарды басып шығарушылар сияқты, бұл баспагерлер адамдардың санасын идеялар нарығында сатып алуға тырысады». 1969 жылы Бранденбург пен Огайо ісі бойынша Жоғарғы Соттың шешімі идеялар нарығын американдық сөз бостандығы заңнамасындағы басым мемлекеттік саясат ретінде бекітті (яғни, сөз бостандығына қатысты тар ерекшеліктер нақты қарсы мемлекеттік саясаттармен негізделуі керек). Бұрынғы істер жеке тұлғаларға қатысты болса, 1976 жылғы Вирджиния штатының дәріханалар кеңесі Вирджиния азаматтарының тұтынушылар кеңесіне қарсы шешім корпорацияларға оны кеңейтіп, корпоративтік коммерциялық сөйлеу құқығын шектеді, соның салдарынан жарнаманы мемлекеттік реттеуді жойды. Бұл шешімнің салдары АҚШ сот жүйесінде одан әрі күдік тудырмады, бірақ бұл шешімдер «Citizens United v. FEC» сияқты кейінгі шешімдерге әкелді, бұл үкіметтің корпоративтік сөйлеуді реттеу қабілетін шектеді. Егер діндер сияқты сенімдер идеялар ретінде қарастырылса, идеялар нарығы түсінігі (мысалы) мемлекеттік дінді міндеттеуден гөрі, қалыптасқан шіркеуді жақтаудан немесе «үйлеспейтін» сенімдерді тыйым салудан гөрі діни салаға бәсекелестікке ұшыраған діндердің нарығын қолдайды. Осы мағынада идеялар нарығы дін бостандығына негіз береді.
Support for competing ideas and robust debate can be found in the philosophy of John Milton in his work Areopagitica in 1644 and also John Stuart Mill in his book On Liberty in 1859. The general idea that free speech should be tolerated because it will lead toward the truth has a long history. English poet John Milton suggested that restricting speech was not necessary because "in a free and open encounter" truth would prevail. President Thomas Jefferson argued that it is safe to tolerate "error of opinion where reason is left free to combat it". Fredrick Siebert echoed the idea that free expression is self correcting in Four Theories of the Press: "Let all with something to say be free to express themselves. The true and sound will survive. The false and unsound will be vanquished. Government should keep out of the battle and not weigh the odds in favor of one side or the other". These writers did not rely on the economic analogy to a market. Economic historian Joel Mokyr argues in his 2017 book A Culture of Growth: The Origins of the Modern Economy that political fragmentation in Europe (the presence of a large number of European states) made it possible for heterodox ideas to thrive, as entrepreneurs, innovators, ideologues, and heretics could easily flee to a neighboring state in the event that the one state would try to suppress their ideas and activities. This is what set Europe apart from the technologically advanced, large unitary empires such as China and India. China had both a printing press and movable type, and India had similar levels scientific and technological achievement as Europe in 1700, yet the Industrial Revolution would occur in Europe, not China or India. In Europe, political fragmentation was coupled with an "integrated market for ideas" where Europe's intellectuals used the lingua franca of Latin, had a shared intellectual basis in Europe's classical heritage and the pan European institution of the Republic of Letters. However, the more precise metaphor of a marketplace of ideas comes from the jurisprudence of the Supreme Court of the United States. The first reference to the "free trade in ideas" within "the competition of the market" appears in 1919 within US Supreme Court Justice Oliver Wendell Holmes Jr.'s dissent in Abrams v. United States. The actual phrase "marketplace of ideas" first appears in a concurring opinion by Justice William O. Douglas in the Supreme Court decision United States v. Rumely: "Like the publishers of newspapers, magazines, or books, this publisher bids for the minds of men in the market place of ideas." The Supreme Court's 1969 decision in Brandenburg v. Ohio enshrined the marketplace of ideas as the dominant public policy in American free speech law (that is, against which narrow exceptions to freedom of speech must be justified by specific countervailing public policies). While the previous cases dealt with natural persons, the 1976 decision Virginia State Pharmacy Board v. Virginia Citizens Consumer Council expanded it to corporations by creating a curtailed corporate commercial speech right, striking down a government regulation of advertising in the process. It has not been seriously questioned since in United States jurisprudence, but the legacy of those decisions have led to subsequent decisions like Citizens United v. FEC that curtailed the government's ability to regulate corporate speech
If beliefs such as religions are regarded as ideas, the marketplace of ideas concept favors a marketplace of religions with competition in the religious sphere to win hearts and minds rather than (for example) forcing a state religion, favoring an established church, or forbidding "incompatible" beliefs. In this sense, the marketplace of ideas provides a rationale for freedom of religion.
Сенімділік
Соңғы жылдары идеялар нарығының бар екендігі туралы сұрақтар туындады. Бірнеше ғалым идеялардың өндірілу және қолданылу жолдары мен дәстүрлі тауарлардың өндірілу және қолданылу жолдары арасындағы айырмашылықтарды атап өтті. Сонымен қатар, идеялар нарығын дінге қатысты қолданғанда, ол "діндер арасында тең мүмкіндіктердің болуын дұрыс емес деп есептейді" деген пікір айтылды. Бұған қоса, идеялар нарығының тұжырымы әлеуметтік институт ретінде ғылыми зерттеулерді зерттеуде қолданылды. Кейбір ғалымдар сөз бостандығын жақтаушылардың идеялар нарығы туралы түсінікке сүйенгеніне күмәнданып, сөз бостандығының маңыздылығын түсіндіру үшін басқа да себептерді келтірді.
In recent years, questions have arisen regarding the existence of markets in ideas. Several scholars have noted differences between the way ideas are produced and consumed and the way more traditional goods are produced and consumed. It has also been argued that the idea of the marketplace of ideas as applied to religion "incorrectly assumes a level playing field" among religions. Additionally, the idea of a marketplace of ideas has been applied to the study of scientific research as a social institution. Some scholars have also questioned whether free speech advocates have relied upon the idea of the "marketplace of ideas," offering other reasons for the importance of free speech.