Кіріспе

Испан зерттеушісі және жазушысы (1532–1592)

Педро Сармиенто де Гамбоа (1532–1592) – испандық саяхатшы, автор, тарихшы, математик және астроном. Оның туған жері нақты белгісіз, мүмкін Галисиядағы Понтеведра қаласында, оның әкесінің туған жері, немесе Кастилиядағы Алькала-де-Энарес қаласында болған, онда ол кейін оқыған. Оның әкесі Бартоломе Сармиенто Понтеведрада, ал анасы Мария Гамбоа Баск еліндегі Бильбаода дүниеге келген.

Ерте өмір

18 жасында Сармиенто де Гамбоа Еуропа соғыстарына қатысты. 1550-1555 жылдары болашақ теңізші император Карл V әскерінде күресті. 1555 жылы ол Атлант мұхитын кесіп өтіп, зерттеушілік қызметін бастады. Алғашқы бағыты – Жаңа Испания (қазіргі Мексика) болды, онда ол екі жыл өмір сүрді. Осы кезең туралы көп мәлімет жоқ, тек инквизициямен қиындыққа тап болғаны белгілі. Содан кейін ол Перуге аттанды, онда жиырма жылдан астам өмір сүрді және теңізші ретінде танылды. Лимада инквизиция оны екі сиқырлы жүзік және сиқырлы бояу қорына ие болуда және Мұса заңдарын ұстануда айыптады. Одан кейін ол Альваро де Менданяның Оңтүстік Тынық мұхиты арқылы жасаған экспедициясына қатысты, мақсаты – Terra Australis Incognita құрлығын табу болатын. Менданя Сармиентоның көрсеткен жолын ұстанғанда, Жаңа Зеландияға немесе Австралияға жете алатын еді, бірақ олар 1568 жылы Соломон аралдарын ашты. Экспедиция алтын табуға қол жеткізе алмады және Соломон аралдарында қоныс құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Менданя өзіне бұл жаңалықтардың еңбегін иелену үшін Педро Сармиенто де Гамбоаның күнделіктері мен карталарын теңізге тастап, оны Мексикада тастап кетті. Бірақ, кейін Лимада сот өтті, нәтижесінде Сармиенто жаңалықтар үшін мақтау алды. 1572 жылы Перудың бесінші вице-королі Франсиско де Толедо оған инкалардың тарихын жазуды тапсырды. Толедо мұндай тарих инкалардың зорлық-зомбылық тарихын ашып, испан отарлауын ақтауға көмектеседі деп үміттенеді. Сармиенто инка ақпарат көздерінен ауызша мәліметтер жинап, олардың аймақты басып алуын баяндайтын тарих (көбінесе «Инка тарихы» деп аталады) жазды.

Инкалардың тарихы

Инка империясының астанасы Кускода алғашқы испандықтар келгеннен кейін қырық жыл өткен соң жазылған Сармиентоның "Инка тарихы" кітабында инка тарихы мен мифологиясы егжей-тегжейлі сипатталған. Патшалық демеушілік Сармиентоға Кускодағы жоғары испан шенеуніктеріне тікелей қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл сонымен қатар, инка империясының құлауын көрген ықпалды жергілікті тұрғындарды шақыруға да мүмкіндік жасады, олар өз әңгімелерін айта алды. Сармиенто көп саяхаттап, көптеген жергілікті басшылар мен иелермен, инка патшалық отбасының мүшелерімен және Кускода әлі де тұратын азазды испан конкистадорларымен сұхбаттасты. Тарихтың алғашқы нұсқасы аяқталғаннан кейін, еңбектің күмәндісіз нақтылығын қамтамасыз ету мақсатында, қолжазбасы соңынан қырық екі жергілікті билік өкіліне тараулар бойынша оқылып, түсіндірмелер мен түзетулер алынды. 1572 жылғы 29 ақпан мен 1 наурыз күндері оқылып болғаннан кейін, қолжазба вице-корольдің жеке күзетшісіне тапсырылды. Ол осы қолжазбаны Испанияға апарып, патша Филипп II-ге, сондай-ақ инка тарихын бейнелейтін төрт суреттелген мата және Толедо жинаған басқа да көптеген заттармен бірге жеткізуі керек еді. Дегенмен, бірқатар ерекше оқиғалардың нәтижесінде, инка тарихының бұл құжаты ғасырлар бойы белгісіз күйде қалды.

Магеллан бұғазы

1578 жылы сэр Фрэнсис Дрейк Перу мен Мексика жағалауларына шабуыл жасағанда, ол Тынық мұхитындағы теңіз базасының командирі болды. 1579 жылы Сармиенто де Гамбоа 11 кемемен Кальяо портынан Дрейкті қолға түсіру үшін шықты. Ол Тынық мұхиты арқылы батысқа қарай кеткен Дрейкті таба алмады, бірақ Оңтүстік Американың оңтүстік Тынық мұхиты жағалауын зерттеді, Магеллан бұғазын батыстан шығысқа қарай екінші рет кешіп өтті, бұғаздың көптеген нүктелерінің құнды карталарын жасады және оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Атлант мұхитын керемет сапармен кезіп өткеннен кейін 1580 жылдың соңында Испанияға жетті. Ол экспедициясының нәтижелерін Испания королі Филипп II-ге баяндағаннан кейін, соңғысы бұғаздарды нығайтуды шешті және 1581 жылы Сармиенто де Гамбоа мен Диего Флорес Вальдестің басшылығымен Кадистен 2500 сарбазбен 24 кемеден тұратын экспедиция жіберді. Экспедиция дауылда 8 кемені жоғалтты, ал Флорес, Сармиенто де Гамбоамен бәсекелестікке байланысты, оны 12 кемемен бірге бұғазға кіре сала Испанияға қайтарды. Тек 4 кемемен ғана Сармиенто де Гамбоа саяхатын жалғастырып, 1583 жылдың қаңтарында қолайлы жерге жетіп, 300 сарбаздан тұратын бекініс және колония құрды, оны Рей Дон Фелипе деп атады. Ол кеткеннен кейін көп ұзамай елді мекен құлдырады, ал Томас Кавендиш 1587 жылы қираған жерді зерттегенде, оны Порт-Фамин деп атады. 1584 жылы Сармиенто де Гамбоа Еуропаға бет бұрды, бірақ сэр Уолтер Рэлидің ағылшын флоты оны тұтқындап, Англияға алып кетті, онда ол Англия королевасы Елизавета I-ге ұсынылды. Олар латын тілінде, жалғыз ортақ тілдерінде сөйлесті, және Испанияның барлық теңіздік ақпаратты құпия ұстау саясатына қарамастан, ол карталарын британдық картографтармен бөлісті. Елизавета оған Испания королі Филиппке жеткізу үшін «Бейбітшілік хаты» берді. Бірақ Испанияға қайтып бара жатқанда француз гугеноттары оны тұтқындап, 1588 жылға дейін түрмеде ұстады. Осы уақытта Испания «Испан армадасын» құрып, ағылшын флотына шабуыл жасады. Егер Елизаветаның «Бейбітшілік хаты» Испанияға уақытында жеткізілгенде, соғыс болмас еді. Темірқасық, оның колониясы тарап, аштықтан біртіндеп құрып кетті; аман қалғандардың біреуін 1587 жылы Кавендиш флоты құтқарып алды, ал екіншісін 1589 жылы Мерише құтқарып алды. Бостандыққа шыққаннан кейін Сармиенто де Гамбоа өзінің тәжірибесін баяндап, Флореске қарсы шағымын король Филипп II-ге жолдады; шағымы назарсыз қалған сияқты.

Кейінгі өмірі

Педро Сармиенто де Гамбоа өмірінің қалған бөлігін өзінің жазбаларына арнап, поэзияны редакциялаумен айналысты. Патша қызметіндегі соңғы теңіз сапарында ол Үндістанға бет алған галеондар флотының адмиралы болып тағайындалды. Ол миссия кезінде, Лиссабон жағалауында қайтыс болды.

Мұра

Өзінің басынан өткен оқиғалардың нәтижесінде Сармиенто жаман ықпалға теңелді; Ризенберг мырза "адамдар оны "Педро де Сармиентоның бақыты осындай" деп әжуалайтын" дейді. Сармиенто де Гамбоа есімі Оңтүстік Американың лиолаэмус сармиентои түрінің ғылыми атында сақталған. Испанияның "BO Sarmiento de Gamboa" зерттеу кемесі де оның атымен аталады.