Кіріспе
Кябже Наванг Гелек Римпоче – тибеттік буддалық лама, 1939 жылғы 26 қазанда Тибеттің Лхаса қаласында дүниеге келген. Оның жеке аты Гелек болды; Кябже және Римпоче – тиісінше «ұстаз» (сөздік мағынасында «пана иесі») және «қымбатты» деген мағына беретін атақтар; ол тибеттіктерге Ньякре Хентрул Ринпоче деп белгілі. Далай-ламаның ағылшын тіліндегі бас аудармашысы Тхптен Джинпаның айтуынша, ол «Тибеттің ұлы шеберлерінің, әсіресе Гелюк мектебінің ұлы дәстүрлеріне байланысты маңызды тірек болды». Тибеттіктерге Ньякре Хентрул Ринпоче ретінде танымал болған Ринпоче 1970-ші жылдары көптеген Гелюк мәтіндерін қайта басып шығаруға зор үлес қосты, сондай-ақ Кябже Линг Ринпоче мен Кябже Трижан Ринпоче үшін де құрмет пен сүйіспеншіліктің нышаны болды. Әрине, Батыстағы ұлы тибеттік ұстаздардың бірі ретінде танылуы көптеген адамға шабыт берді. Есте сақтау қабілетімен, зиялылық шешімдерімен, қазіргі заманғы мәдениетпен таныстығымен және батыстық буддалық тәлімгерлерге тиімді үйретуімен белгілі Римпоче аудармашысыз ағылшын тілінде сабақ берді, ол «Ағылшын тілін ‘Days of Our Lives’ телесериалын көріп үйрендім» деді.
Ерте өмір және білім
Гелек Римпоче төрт жасында тулку, яғни қайта туған лама ретінде танылды. Ол "Гюто Тантрикалық колледжінің Таши Намгьял атымен белгілі абаттарының бірінің жаңа өмірге келгені ретінде танылды. Мені марқұм Пабонгка Дечен Ньингпо таныды – атақты Пабонгка" деді. Оның әкесі 10-шы Демо Ринпоче, ал ағасы 13-ші Далай-лама Тхубтен Гьяцзо болды. Гелек Римпоче төрт жасынан жиырмаға дейін білім алған Дрепунг монахтар университетінде ерекше жасқа – жиырмаға келгенде Геше Лхарампаның ең жоғары академиялық дәрежесін алды, бұл дәреже докторлыққа тең. Ол 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцзомен бірге оқыды, ол: "Қытайдың Тибетті басып алуына дейін Тибетте монах ретінде дәстүрлі буддалық білімін толыққанды алғанмын" деді. Римпошені Тибеттің көптеген көрнекті ұстаздары оқытты, олардың ішінде 14-ші Далай-ламаның аға және кіші ұстаздары Кябже Линг Ринпоче мен Кябже Трижанг Ринпоче, оны батысқа оқытуға жіберген, сондай-ақ Денма Лочо Ринпоче мен Сонг Ринпоче де тәрбиеледі.
Жер аудару
1959 жылы Далай-лама Үндістанға қашқаннан кейін он күн өткен соң Гелек Римпоче көптеген тибеттіктерді Тибеттен Үндістанға жер аударып әкелді. "Олар Гималай тауларының етегінде тоқтап қалды. Бірнеше шақырым қашықтықта төрт шыңның ар жағында Үндістанның Аруначал Прадеш штаты мен бостандық жатыр. Күндіз бойы топ мүшелері қайта-қайта қауіпті тауға көтерілуге тырысты, бірақ жол таба алмады. Оларға жету үшін қытай ұшақтарынан атқыштардың шабуылына ұшырағанда мильдермен жалпы таулы жерді кезіп өткен. Қайтудың жолы болмады. Шаршап, ашқан және суықтап, олар олардың қашқандарына қосылған түскен ламадан кеңес сұрады – он тоғыз жасар Наванг Гелек Ринпоче. «Мен сол жерде отырып, жағдайды қарадым, бұл кездейсоқтық па, тұмаудың салдары ма, әлде ақыл-ойымның жұмысы ма, білмеймін, бірақ менің алдымда төрт шыңы бар екенін көрдім және біз оң жақтағы ең алысқа зигзаг жолмен өтуіміз керек деп ойладым. Сөйтіп, мен осы бағытты ұсынған адам болдым және адамдар менің артымнан ерді». Ол ұсынған жол алдағы онжылдықтарда он мыңдаған адамдар үшін маңызды жолға айналды. Содан кейін ол Буксада (Үндістан) басқа ламалар мен монахтармен бірге уақытша лагерьде орналасып, білімін жалғастырды, бірақ «кітаптар болмады және сабақтарды тек жатқа айту арқылы оқытуға тура келді». Ол «Жас ламалар үйі» мектебінің алғашқы студенттерінің бірі болды. Кейіннен ол монахтық өмірден бас тартты. «Көптеген басқа Ринпочелер, соның ішінде Кябже Трижанг Ринпоче және Кябже Линг Ринпоче маған: «Монах болып қалмасаң да, бұл Ринпоче ретінде отставкаға кеткеніңді білдірмейді. Сен буддизмнің туын көтеруің керек. Осылай болды», – деді. 1964 жылы ол Корнелл университетінде студенттік алмасу бағдарламасымен оқыды. Ол алғаш рет 1985 жылы Энн-Арборда сабақ берді. Ол Кливлендте екі жыл бойы Case Western Reserve профессорына тибет тарихы туралы кітап жазуға көмектесті, содан кейін Энн-Арборға көшіп келді. 1988 жылы Глейзер және Финкельмен бірге ол Энн-Арборда «Жүрек мұражайын» құрды және оның президенті болды – бұл «тибет буддизмінің ежелгі даналығын қазіргі өмірге аударатын рухани, мәдени және гуманитарлық коммерциялық емес ұйым», ол Мичиган штатының Блумфилд Хиллз, Чикаго, Кливленд, Небраска, Нью-Йорк, Малайзия және Нидерландыға дейін кеңейді. Далай-лама 2008 жылы Энн-Арбордағы «Жүрек мұражайына» барды. Бит ақыны Аллен Гинзберг «Жүрек мұражайының» ең танымал мүшелерінің бірі болды. Гинзберг Гелек Ринпочемен 1989 жылы қазіргі композитор Филип Гласс арқылы танысты және олар жақын дос болды. Аллен мен Филип «Жүрек мұражайы» ұйымына арналған қайырымдылық шараларын өткізді. Профессорлар Роберт Турман, Джо Лиоззо және Гленн Муллин да «Жүрек мұражайының» мүшелері және жиі лекция оқып тұрады. Синди Ли де «Жүрек мұражайында» сабақ береді. Лоди Гиари Ринпоче, құрметті Тхабтен Ходрон және Майкл Империоли де Ринпошенің шәкірттері болды. 1994 жылдың шілдесінде ол АҚШ азаматы атанды. Гелек Ринпоче 2017 жылдың 15 ақпанында Мичиган штатының Энн-Арбор қаласында өткен айда жасалған операциядан кейін қайтыс болды. Демо Ринпоче, Ринпошенің жүрегі, 2018 жылдан бері «Жүрек мұражайының» тұрақты рухани жетекшісі болып қызмет етеді. 2021 жылы Нью-Йорктегі Тибет үйі Ален Гинзбергтің мұрагерлерімен және Jewel Heart International компаниясымен бірлесіп «Transforming Minds: Kyabje Gelek Rimpoche and Friends» атты көрме, бейне және ақырында онлайн көрме ұйымдастырды, онда Ален Гинзбергтің суреттері мен эскиздері көрсетілді, ол Ринпошемен «бұзылмас байланысқа» ие болған. «Алленнің контактты парақшаларындағы кеңінен жазылған жазбаларымен және басып шығару ниетімен шеңберленген суреттерінен басшылық алған елу теріс сурет» Ринпошенің достарымен бірге, соның ішінде «басқа ұлы тибет шеберлері, соның ішінде Рибур Ринпоче және Кхёнгла Рато Ринпоче, біз бұрын білмеген суреттер» және «монахтар, тибеттанушылар, достары мен студенттері, соның ішінде Филип Гласс, суретші Франческо Клементе, Тибет үйінің негізін қалаушы Роберт Турман, ақын Энн Валдман және әнші, ән жазушы және ақын Пэтти Смит» суреттерін қамтыды.
Жарияланымдар
Гелек Римпоче Мелвин С. Голдштейннің "Заманауи Тибет тарихы", 1-том: Ламалық мемлекеттің құлауы, 1913-1951 жылдары" атты еңбегін жазуға көмектесті. 2001 жылы Римпоче көптеген өмірбаяндық деректермен, Далай Ламаның алғы сөзімен және Роберт Турманның кіріспесімен "Жақсы өмір, жақсы өлім: Реинкарнация туралы тибеттік даналық" кітабы жарық көрді. "Будда дінін ұстанатындар осы жаңа көзқарасқа қуанышпен құлақ естіп, тіпті реинкарнацияға сенбейтіндер де өлім туралы осы қысқа ой-толғаныстан пайдалы нәрсе табады. 1980-ші жылдардың ортасынан бері Римпоче берген көптеген дәрістері, оның ішінде аралық және ваджраяна бойынша жеңіл өңделген стенограммалар мен кітаптары қолжетімді."
Мұрағат
Гелек Римпоче мұрағаты, "тибет шеберінің ағылшын тіліндегі ең толық немесе ең ірі тибет буддалық ілімдер жинағы" саналады, Гелек Римпоче қоры оны онлайн құрды. Мұрағатта бес жүзден астам ілім мен 1800-нен астам бейне және 2900-нен астам аудио файлдардан тұратын, көбінесе іздеуге болатын сөзбе-сөз және жинақталған түсірілімдермен бірге бейресми сөздер де бар.