Кіріспе
Пуэрто-Риконың касихы Агуэйбана (1510 жылы қайтыс болды) 1493 жылдың 19 қарашасында испандықтар алғаш рет аралға келген кезде Борикенде (қазіргі Пуэрто-Рико) таино тайпасының басты және ең күшті касихы (басшысы) болды.
Agüeybaná (died 1510) was the principal and most powerful cacique (chief) of the Taíno people in Borikén, modern day Puerto Rico, when the Spanish first arrived on the island on November 19, 1493.
Этимология
Агуэйбана, 19 және 20 ғасыр авторлары "Ұлы Күн" деп түсіндірген, Борикеннің теократиялық монархиясын билеген әулет мүшелері бөліскен мұрагерлік атақ еді, ол өңірлік басшылардың, яғни кациктердің үстемдігін қамтамасыз етті. Таино мәдениетіндегі басқа да ақсүйек атақтары сияқты, ол аналық желі арқылы беріліп келді. Гонсало Фернандес де Овьедо и Вальдес 1510 жылдары таино халқын басқарған екінші монархты айтқанда Rey Agüeybana (ағылшын тілінде: "Агуэйбана патшасы") атауын қолданды. 1800 жылдарға қарай "патша" және "кацик" терминдері жергілікті және испан авторлары тарапынан жиі алмастырылып қолданылды, бірақ 20 ғасырда таино тарихына қызығушылықтың артуы нәтижесінде туған тілдегі сөздер кеңінен танылды және соңғы термин лексикалық маңызға ие болды.
Конкистадорлардың келуі
1508 жылы Агуэйбана испан конкистадоры Хуан Понсе де Леон келген кезде оны қарсы алды. Таинолардың ежелгі дәстүріне сәйкес, Агуэйбана Хуан Понсе де Леонмен достық қарым-қатынас орнатып, есім алмасып, «гуатияо» деп аталатын таинолық рәсімді өткізді. Понсе де Леон касик анасын христиан дініне шомылдырып, оған Инес есімін берді. Касик Понсе де Леонмен бірге аралды зерттеуге қатысты. Осыдан кейін Агуэйбана конкистадормен бірге Ла-Испания аралына (қазіргі Доминикан Республикасы мен Гаити) сапар жасады, онда ол губернатор Николас де Овандо тарапынан жылы қабылданды. Агуэйбананың іс-әрекеттері таинолар мен испандар арасындағы бейбітшілікті сақтауға көмектесті, бірақ бұл бейбітшілік ұзаққа созылмады. Пуэрто-Рикодағы таинолар аралды тастап кетті, немесе құл ретінде жұмыс істеуге мәжбүр болды, ал қалғандары испандықтардың артиллериясымен қырылды. Бұл олардың толығымен жойылғаны туралы ойға келдірді, бірақ жақында ғана осы пікірге қанағаттанбадық. 2018 және 2019 жылдар аралығында жарияланған жаңа генетикалық зерттеулер Пуэрто-Рико тұрғындарының геномдарында таинолық қаның әлі де бар екенін көрсетті. Талдаулар жойылудың орнына ассимиляция мен жақын аралдарға көші-қонның орын алғанын көрсетеді. 1519 жылы арал тұрғындарын шалқыған шешек эпидемиясы қырылғанымен, қалғандары генетикалық тұйықтан аман қалды және ұрпақтарды дүниеге әкелді.
Мұра
Агуэйбана Пуэрто-Рикода халқына деген адалдығы мен бейбітшілікті сақтауға жасаған тырасы үшін құрметке ие. Пуэрто-Рикода көптеген мемлекеттік ғимараттар мен көшелер оның есімімен аталыпты: Баямон қаласы оның құрметіне орта мектепке оның есімін берген. Кагуас қаласында оны еске түсіретін көше бар. Сан-Хуан қаласының Хато-Рей ауданындағы бір даңғыл Агуэйбананың есімімен аталған. Пуэрто-Рикода бұрын жыл сайын табысталатын, Грэмми сыйлығымен теңестірілген және ұлы касик құрметіне "Агуэйбана де Оро" (Алтын Агуэйбана) деп аталған сыйлық болған. Агуэйбана туралы Хуан Антонио Корретжер сияқты ақындардың арасында көптеген әндер мен өлеңдер жазылған.
The City of Bayamón has named a high school after him. There is a street in Caguas that honors him. An avenue in the Hato Rey area of San Juan is named after Agüeybaná. Puerto Rico once had an equivalent to the Grammy Award which was awarded annually and was called the "Agüeybaná de Oro" (The Golden Agüeybaná), in honor of the great cacique. Many songs and poems, by poets such as Juan Antonio Corretjer, among others, have been written about Agüeybaná.