Кіріспе

Нотингемширдегі, Англиядағы өзен
Англиядағы өзен

Райтон өзені – Идл өзенінің саласы. Ол Киветон паркіне жақын, Честерфилд каналынан бастау алады және Оңтүстік Йоркширдегі Ротерхам қалалық округіндегі Линдрик Комон маңында бірнеше сала өзендермен бірігеді. Өзеннің басым бөлігі Нотингемширде, Уоркшоп қаласынан өтеді. Ол солтүстікке қарай иреліп, Оңтүстік Йоркшир мен Ноттингемшир шекарасындағы Баутри қаласының жанында Идл өзеніне құяды. Қатарынан көп бөлігі ауылдық жерлерде болғанымен, Уоркшоп арқылы өтетін бөлігі адамның күшімен жасалған, бұл даму мен диірмендердің салдары. Бұрын ол Скруби қаласынан ағып өткен, онда диірмен болған, бірақ 1960 жылдары солтүстікке бұрылып өтті. Ол екі арна арқылы Честерфилд каналына су жеткізеді, ал оның үстінен өтетін бірнеше көпірлер архитектуралық тұрғыдан қызығушылық тудырады, соның нәтижесінде олар қорғалатын құрылымдар тізіміне енген. Өзен суының сапасы орташа, себебі жалпы ағынның үлкен бөлігі сарқындалған суларды тазарту станцияларынан алынған сумен қамтамасыз етіледі. Бұған қарамастан, өзенде балықтың көптеген түрлері бар және ол ұйымдастырылған балық аулауға пайдаланылады.

Гидрология

Өзен ағып өтетін аймақ кең көлемді, суға толы кеуекті тау жыныстары құрылымымен жабылды, ол магнийлік әктас сулы горизонт деп аталады. Ол батыста жер бетіне жақын орналасқан және шығысқа қарай тереңдей түседі. Магнийлік әктас минералдарының бірі – доломит, магнийге бай болғандықтан осылай аталған. Шығысқа қарай Триас кезеңіне жататын Sherwood құмтасты сулы горизонты жатыр, ол аймақтың негізгі геологиялық құрамы болып табылады. Одан шығысқа қарай екеуі де Мерсия балшығымен жабылады. Бұл сулы горизонттар жер бетіне жеткенде, көбінесе өзен жүйесін сумен қамтамасыз етеді, бірақ одан суды сіңіріп алуы да мүмкін. Бұл жер асты суларын пайдалану, әсіресе іріктеу және терең көмір шахталарындағы шөгу салдарынан сулы горизонттардың жарылуы осы процеске әсер етеді. Райтон өзені Анстон бұлағы, Пудинг Дайк, Бондхай Дайк және шамалы дәрежеде Бродбридж Дайк суларымен толығады. 1770 жылдары Честерфилд каналы салынар алдында Бродбридж Дайк ағыны күштірек болған, бірақ оның су жиналатын алабынан су каналды сумен жабдықтауға арналған Пебли және Хартхиллдегі суқоймаларын құру үшін бұрылды. Суқоймалардан ағып шыққан су Пудинг Дайк арқылы Райтонға жетеді, бірақ өзен Бранклифф және Килтон қоректендіргіштері арқылы да каналға су жеткізеді. Табиғи су көздері Диннингтон және Анстон сарқырамаларын тазарту станцияларынан Анстон бұлағына құйылатын сулармен толықтырылады, олар күніне шамамен 7 Мл (мегалитр) су береді, ал Килтон тазарту станциясы шамамен 12,8 Мл су қамтамасыз етеді. Мантон қаласында каналдан ағып шыққан су өзенді толықтырады, ал Мантон кенінен бұрын сорғыланған су да осы мақсатта қолданылған. Кен жабылғаннан кейін 2004 жылы жаңа ұңғыма салынды және су Sherwood құмтасты сулы горизонтынан өзенге сорғыланады. Ұңғыманы Severn Trent Water компаниясы басқарады. Өзендегі ағынды бақылау үшін Қоршаған ортаны қорғау агенттігі өлшеу станцияларын ұстайды, біреуі Уоркшоптан шығысқа қарай, екіншісі Блайттан шығысқа қарай, Крейг-и-Носта орналасқан. Олдкотт бөгетінде, Блайттың ескі көпірінің астында да станция бар. Worksop өлшеу станциясының үстіндегі су жиналатын алабы 29,7 шаршы миль (77 км²) және орташа ағын күніне 8,55 миллион галлон (38,88 мегалитр) құрайды. Су жиналатын алаптағы орташа жылдық жауын-шашын мөлшері. Олдкотт Дайк күніне 12,92 миллион галлон (58,75 Мл) су береді, ал Блайт өлшеу станциясындағы ағын күніне 28,89 миллион галлон (131,3 Мл) құрайды, бұл 89 шаршы миль (231 км²) алаптан алынған. Бұл станция 1984 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Бұрын Серлби паркіне жақын, төменгі ағыста өлшеу станциясы болған, бірақ ол 1978 жылы жазғы көрсеткіштердің сенімсіздігіне байланысты жабылды. Блайт станциясынан алынған деректер Батыс Стоквиттегі сорғы станциясына жіберіледі, онда ол Идл өзенінен Трент өзеніне ағызуды басқару үшін қолданылады. Worksop-тағы өзеннің қалыпты деңгейі 0,5 фут (0 м) және 0,92 фут (0 м) аралығында өзгереді, бірақ ауа райы нашарлағанда 3,43 футқа дейін көтерілуі мүмкін. Өлшеу станциясындағы ең жоғары деңгей 2007 жылдың 26 маусымында тіркелген, ол 7,19 футқа (2 м) жеткен. Блайттағы қалыпты диапазон 0 метрден 1 метрге дейін, ал ауа райы нашарлағанда 2 метрге дейін көтеріледі. Ең жоғары деңгей 2019 жылдың 8 қарашасында тіркелген, өзен деңгейі 7,62 футқа (2 метрге) жеткен.

Курс

Райтон өзені Киветон паркінің шығысында, Честерфилд каналының жанында, 260 фут (79 м) биіктік белгісінен басталады. Оны Шэффилд-Линкольн темір жолы үш рет кесіп өтеді, ал ағысы Тхорп Салвиннен солтүстікке қарай ағатын Пудинг Дайк өзенімен толықтырылады. Өзен тағы да темір жолдың астынан өтеді, сондай-ақ Донкастер теміржол портына баратын жүк желісінің астынан өтеді. Линдрик Дейлде Анстон Брук өзені, Анстоннан батысқа қарай ағып келіп, сол жағалауда қосылады. Ұзақ өтпей, Бранклифф суарушысы өзеннен бөлініп, Тернер Вуд шлюздері маңында Честерфилд каналына су жеткізу үшін S пішіндес бағытпен ағады. Аздан шығысқа қарай, өзен Шэффилд-Линкольн темір жолын тағы да кесіп өтеді және Широакс арқылы өтетін каналдың астындағы үш аркалы су құбырынан өтеді. Содан кейін ол Родезия ауылының айналасын айналып, Уоркшоптан Нотингэмға дейінгі темір жол желісі мен A57 Уоркшоп айналма жолынан өтіп, Уоркшоптың батыс жиегіне жетеді. Уоркшопта өзен ғасырлар бойы диірмендерді қоздырып келді. 1636 жылы жасалған сараптамада үш су диірмені тіркелді: біреуі қазіргі Уэстгейт пен Ньюкасл даңғылының қиылысының жанында, біреуі Приори диірмені, ал үшіншісі Брейсбридж диірмені. 1826 жылға қарай барлығы жұмысын тоқтатты, бірақ батысқа қарай, Ньюкасл даңғылы мен A57 Уоркшоп айналма жолының қиылысына жақын жерде жаңа су диірмені салынды. Ол иесі Джозеф Бердтің есімімен Беард диірмені деп аталды, ал диірмен тоғаны қыста коньки тебуге, ал жылдың басқа уақытында балық аулауға қолайлы орын болды. Тағы да ерекше оқиғаларға құтқару қайығын сынау және қалаға келген цирктермен бірге филдерді шомырту жатты. Диірмен ғимараты 1985 жылға дейін сақталды, содан кейін Уоркшоп айналма жолы үшін бұзылды. Райтонның Уоркшоп арқылы өту жолы көбінесе адамның қолымен жасалған. Бұрын ол Касл-Хиллге жақын ағып, қорғаныстың бір бөлігі болған, бірақ 1842 жылы 4-ші Ньюкасл герцогы қаланың сол бөлігін дамыту үшін Ньюкасл көшесін салғанда солтүстікке қарай бұрылды. Содан кейін өзен сауда орталығы мен Бридж-стриттің дүкендерінің астынан өтеді. Бұл бөлік жабық кеңістік саналады және 2007 жылы Қоршаған орта агенттігі, дайверлер тобы және Басетлау аудандық кеңесі бірлесіп зерттеді. Зерттеу барысында 5 тоннаға жуық қоқыс, жарты тонна болат және бірнеше ұрланған заттар су құбырынан шығарылды. Уотсон жолындағы көпірден тыс жердегі шлюздер мен қосымша арналар Приори маңындағы диірменнің болғанын көрсетеді. Приори су диірмені ортағасырлық кезеңнен бастап 1876 жылға дейін қолданыста болды, ал 1820 жылы онымен қамтамасыз еткен лит арнасына бөгет салынды, нәтижесінде Канч деп аталатын үлкен көл пайда болды. Көл біртіндеп ластанды және 1876 жылы ұнтақтау тоқтаған кезде толтырылды. Ал қазіргі кезде бұл орын сезімдік баққа айналды. Үш арна Priorswell Road астында бөлек көпірлер арқылы өтеді, Bracebridge алаңынан өтіп, ескі High Hoe Road көпірінің жанында қайта қосылады.

Жұмыс орнының астында

Жаңа High Hoe Road көпірінің астынан өте берумен, өзен 1881 жылы Worksop-тан кәріз суларын шығару үшін салынған, екінші дәрежелі тізімдегі итальяндық үлгідегі сорғы станциясынан өтеді, содан кейін үш аркалы суөткізгіш арқылы Chesterfield каналының астынан өтеді. Жоғарырақ жатқан қоректендіруші канал құбыр арқылы каналдың астынан өтеді және Kilton шлюзінен төменге қарай шлюз арқылы каналға қосылады, одан кейін өзен мен канал 1849 жылы ашылған Sheffield-Lincoln теміржол желісін тасымалдайтын тоғыз аркалы виадуктың жеке аркалары арқылы қатарласа өтеді. Содан кейін өзен Osberton Hall мен Scofton ауылы арқылы өтеді, солтүстікке бұрылып Ranby-дің батыс жағынан өтеді. Ranby Chequer көпірі өзеннің басым бөлігінде шығысқа қарай ағып, содан кейін солтүстік-батысқа бұрылатын жерін көрсетеді. Көпірге Ranby ауылынан A1 тас жолының орталық бөлігімен бірге қысқа жолмен жаяу жүргіншілер арнасы арқылы жетуге болады. Келесі маңызды өткел – Hodsock Red Bridge, B6045, оның үш аркасы тас қаптамасы бар қызыл кірпіштен салынған, ал одан кейін 19 ғасырдың басында салынған екінші дәрежелі қос аркалы көпір Hodsock Priory-на баратын жолды өзеннен өткізеді. Содан кейін A634 Blyth-тың батысынан өтеді. Бұл жердегі көпір үш аркалы, шамамен 1770 жылы Blyth Hall-дың William Mellish үшін, мүмкін, архитектор және көпір салушы John Carr (Йорк) салған, және бірінші дәрежелі тізімдегі нысан. Жасы үлкен болғанына қарамастан, ол Blyth New Bridge деп аталады, оны осы жолмен Oldcotes Dyke-ты кесіп өтетін Blyth Old Bridge-тен ажырату үшін. B6045-тің келесі өткелінен бұрын өзенге Roche Abbey-ден шығысқа қарай ағатын Oldcotes Dyke қосылады, ал осы жерден Idle-ге дейінгі су тасқыны жазығының дренажы Idle және Ryton өзендерінің ішкі дренаждық кеңесімен басқарылады. Дренаждық арналар желісі өзенмен бірге осы жерден Idle өзеніне дейін, A1 тас жолының астынан өтіп, Whitewater Common дренаждық арналарынан су жинап, Serlby және Scrooby-ді айналып өтеді. Scrooby-дің солтүстігінде канал A638 Great North Road-тың астынан өтеді, Scrooby ауылына баратын жол және Шығыс жағалау магистральдық теміржолы, теміржол көпірінде 5 метрлік биіктік белгісінен өтеді. 1776 жылы автокөлік жолы ретінде қайта жаңартылған кезде Great North Road Scrooby-ді айналып өтіп, ауылдың батысына қарай өтті. Құрылысқа су тасқыны кезінде де Ryton-ның астынан ағуына мүмкіндік беретін бірнеше кірпіш аркалар кірді, оларды әлі күнге дейін Mill Lane-нен көруге болады. Бұрын өзен ауыл арқылы ағып, 18 ғасырлық диірменді қуаттандырған, дәнді ұнтақтау үшін пайдаланылған Scrooby су диірменін қамтамасыз еткен. 1939 жылы ұнтақтау тоқтатылып, өзен 1960 жылдары қазіргі бағытына, солтүстікке қарай бұрылды. Теміржолдан кейін, каналдың екі жағында да су тасқынының алдын алу үшін жағалаулар көтерілді, ол Bawtry көпірінің үстінде Idle өзенімен қосылады, бұл өзенде кеме жүрудің соңғы шегі.

Су сапасы

Жануарлар мен балықтардың гүлденуі үшін судың сапасы жақсы болуы қажет. Қоршаған орта агенттігі өзендерді жіктеу үшін «А»-дан «F»-қа дейінгі алты сатылы рейтингтік шкаланы қолданды, оны Жалпы сапаны бағалау деп атады. ЖСБ бойынша «А» – судың ең жақсы сапасы, ал «F» – ең нашар сапасы. Сапаға әсер ететін факторлар – аммиак деңгейі, еріген оттегі деңгейі және биохимиялық оттегі сұранысы (BOD), ол организмдердің судағы органикалық заттарды ыдырату үшін қажетті еріген оттегі мөлшерін өлшейді. Бұл факторлар көбінесе су тазарту қондырғыларынан шығарылған кезде нашарлайды және жазда нашарлай түседі, себебі мұндай шығарылымдар өзендегі жалпы ағынның үлкен бөлігін құрайды. Су тазарту процестеріне инвестиция жасаудың нәтижесінде су сапасы тұрақты түрде жақсарды, бұл су индустриясының активтерді басқару жоспары арқылы қаржыландырылды. Жақсы ағын судың өзін-өзі тазалауына көмектеседі. 2006 жылы ЖСБ шкаласы бойынша Жоғарғы Райтон «B» бағасын алды, ал Олдкоттс Дайк «C» бағасын алды. Бұл жіктеу жүйесі Англиядағы өзендер жүйесіндегі су сапасы үшін тоқтатылды. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: өте жақсы, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Мұны анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлерін қарастыратын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз концентрациямен салыстырады және жақсы немесе қанағаттанарлық емес деп бағаланады. 2019 жылы Райтон өзенінің су сапасы төмендегідей болды.
Бөлім Экологиялық жағдай Химиялық жағдай Ұзындығы Су алабы
1,9 миль (3 км) 3,24 шаршы миль (8 км²)
8,5 миль (14 км) 8,35 шаршы миль (22 км²)
16,5 миль (27 км) 22,75 шаршы миль (59 км²)
23,6 миль (38 км) 42,19 шаршы миль (109 км²)
Экологиялық сапаның жақсы болмауына себептер – канализациялық тазарту станцияларынан шығарылатын қалдықтар және көлік инфрақұрылымынан судың ағып кетуі. Олдкоттс Дайкқа да ауыл шаруашылығы жерлерінен ағып келетін су әсер етеді. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы полибромдалған дифенил эфирлерінің (PBDE), перфтор-октана сульфонатының (PFOS) және сынап қосылыстарының болуына байланысты химиялық жағдай жақсыдан қанағаттанарлық емес деп өзгерді, бұлардың ешқайсысы бұрын бағалауға енгізілмеген. Райтон өзенінде балықтардың әртүрлі түрлері кездеседі. 2006 жылы жоғарғы ағыста, соның ішінде Анстон бұлағында өте аз балық болды, себебі судың сапасы орташа болды. Судың сапасын жақсартуға бірнеше шағын өзендер көмектеседі, сондықтан Worksop-қа дейін жабайы қоңыр форель гүлдейді. Worksop-тан төменгі суларда кейбір форельдер мен ципринидтердің әртүрлі түрлері мекендейді, бірақ суды алу нәтижесінде шағылысу орындары мен жас балапандар тұратын жерлер жаздың көп бөлігінде кеуіп қалады, бұл олардың санының азаюына әкелді. Дегенмен, төменгі ағыс әлі де ұйымдастырылған балық аулау үшін пайдаланылады және бұл қызмет Idle өзені жүйесінде осы мақсатта жүргізілетін жалғыз жер болып табылады.